Glossary
Aaron, hia pai LEVI. Levi, hia hemea ei hefua ma helagui baduu wawane, naꞌuu JACOB. Aaron, hia mei rawarawa bauaniaa HUMUU MEI HAIDAA.
Ana hia umaꞌua lofuu MOSES ma laguna faꞌasianaa ei ISRAEL wagii fei au roꞌaa diꞌininaa EGYPT.
Dupuaa ei hefua ma helagui pai Israel, mei Haidaa na uniaa Aaron ba hia bauaniaa roꞌou wagii fei ona, fei na nusu. Ma rona augaa fei o fei laloo fei BAO FIꞌUGAIA. Fanunu Numbers 17:1-10; Hebrews 9:4. Labaginaa LEVI, MOSES.
Abel ma Cain, rawarawa naꞌuu Adam ma Eve. Abel, hia umugii Cain. Labaginaa CAIN.
ABRAHAM —
Abraham, hia amaa ei ISRAEL. Mina, mei Haidaa na warenaa aꞌana ba nei diꞌininaa gufuna ma dinaa aꞌa fei gufu ba i fania.
Abraham na guainia ma labaginaa fei manufau gufuna. Fei gufu fei, ISRAEL.
Mei Haidaa na bigiꞌaa fei rawarawa fiꞌugaia aꞌana. Ina ware ba Abraham ma ei paina, paꞌaa haguna ma ba i omaꞌaa roꞌou nabaa roꞌaa nenegia.
Abraham na lalainaa SARAH ma lomi lagunadoꞌo paꞌi naꞌuu lagua nopaꞌaloo fei ba lagunawe sisiginaa raudei. Mei Haidaa na bigiꞌaa hepalo foigia aꞌa lagua ma na wanininaa hemea baduu wawane, harana Isaac.
Labaginaa ISAAC.
Adam, hia mei rawarawa famamaraa mei Haidaa wagii fei dupuana piye.
Aꞌa mei harona EVE, lagua rawarawa ramaꞌa barafeaa ei wareaa mei Haidaa. Aꞌa fei ma i dii, minaa ei ramaꞌa, rona bigifafelo.
Laloo 1 Corinthians 15:45, na ware ba Jesus Christ, hia mei aꞌapoo Adam uaa na fatelaꞌanaa ei ramaꞌa aꞌa ei hafeloꞌaa roꞌou.
AGATE (Revelation 21:19)
Agate hepalo fananamaia mau mugoo.
Hemea pifine na tonamai hefa dufaa pao ba i hapigaa pinee Jesus. Fei pao fei, na ude laloo hepalo peꞌi bigiꞌaa roꞌou hefa mau mugoo harana alabaster.
ALOꞌALO —
Ei aloꞌalo, roꞌou paniaa panii Mei Haidaa ma rona oa inamoana. Roꞌou aba ramaꞌa uaa spiriti. Lomi o fanunupaꞌaa roꞌou nabaa lomi rona faꞌarewamai.
Bigiꞌaa roꞌou ba omaꞌaa ei ramaꞌa, ei rafeiaa roꞌou mei Haidaa. (Acts 12:6-11; 27:23; Hebrews 1:14). Nefarani rona umuinaa ei wareaa mei Haidaa.
ALOE (John 19:39)
Aloe hepalo marasin na dufa, bigiꞌaa roꞌou ranuu hepalo mau guana. Ei Jew rodoꞌo hapiginaa ei maꞌea wagina nene iwe iꞌifai.
ALPHA fei rawarawa neꞌia laloo fei alphabet ei Greek ma OMEGA (Labaginia) fei aꞌapona. Laloo Revelation fei ba Jesus, hia Alpha ma Omega siꞌei ba hia rawarawa ma aꞌapoo wagii minaa ei manumanu.
Wagii fei wareaa gufuu ei Jew, hanuu fei warea Amen ba paꞌaa faꞌua.
Revelation 3:14 na ware ba Jesus, hia mei Amen uaa hia fei faꞌuaia.
AMETHYST (Revelation 21:20)
Amethyst hepalo mau fananamaia mugoo.
APOSTLE
— Jesus nadoꞌo rafeinaa hefua ma helagui ba roꞌou apostle. (Matthew 10:1-4; Mark 3:13-19; Luke 6:12-16).
Rona oafipui aꞌana ma ina feroinaa roꞌou. Rona fanunupaꞌia ei i asiꞌadiai. Ina aloaa roꞌou ba ronei uꞌugaa fei rawaniꞌa warea.
Laloo fei buꞌu Acts, Paul ma Barnabas ma nene, hefiꞌa diai, rona roroinaa roꞌou apostle. Ana Jesus na rafeinaa roꞌou ma aloaa roꞌou ba roꞌaa bigiꞌaa ei bigiꞌana. Fei paꞌaa hanuu apostle ba “ei ramaꞌa aloana”.
Areopagus haraa hepalo maugeni laloo fei baua gufu Athens. Ei bauaniaa fei gufu fei, ronaꞌaida figupui pafona. Siꞌei fei gupu fei, rona roroinaa roꞌou ei Areopagus.
ARTEMIS (Acts 19:24-35)
Artemis hemea pifine haidaa sifisifi ronaꞌaida losuinia fawelei Asia.
BAAL (Romans 11:4)
Baal hepalo manumanu ronaꞌaida losuinia aleꞌei haidaa.
Mina mina, rotawe dinaa fei gufuu roꞌou ei Israel, ei ramaꞌa yei, ronaꞌaida losuinia.
I dii, ei Israel ana ronawe losuinaa Baal ma namina siba aꞌa roꞌou mei Haidaa.
Babaiaa mugoo (anefaa harana warea pidaua ba brimstone). Fei pomana rewaa rau tao ma fei aleꞌaleana na agime ma na rata malelena. Rona biginaa haraꞌuu waduhafi.
BABYLON
— Babylon hepalo baua gufu. Mina, ei Babylon na fifoꞌai aꞌa ei Israel ma muainaa roꞌou. Rona fahumuwainaa ei Israel ma fatalainaa roꞌou dinaa Babylon. Ei Israel na guta yei oloromfua paꞌaniaa igisimasi. (Matthew 1:11, 12, 17; Acts 7:43).
Laloo fei Buꞌu Revelation (Revelation 14:8; 17:5; chapter 18) na wareaa hepalo gufu Babylon. Hefiꞌa rona nara ba na haduoinaa Rome. Ana na ware aleꞌei laloo 1 Peter 5:13.
Balaam hemea mamamaꞌaa mei Haidaa. Na paꞌi hefiꞌa Moab na bidibidi unuu roꞌou aꞌa Israel. Mei haparaiaa roꞌou, Balak. Ina nunuminia ba Balaam nei umuaa ei Israel ba ei foꞌaa nei muaipaꞌaa roꞌou.
Balaam na poni pafoo hepalo donkey, maꞌuaa ei ba i re umuaa ei Israel, fei donkey na u ua hamatee na lawagia hemea aloꞌalo. Lomi na fanunupaꞌaa mei aloꞌalo Balaam ma siꞌei ba lomi na poni fei donkey, ina sibahafugia ma nawe hotaꞌia fei donkey.
Hee, lomi na umuaa ei Israel Balaam uaa nawe aida ba na haweginaa roꞌou mei Haidaa. Fanunu Numbers 22–24.
Fei bao fiꞌugaia, faduaa roꞌou haihai ma rona hawainaa gold. Nofina, guapaloei naꞌa na neꞌi pafona ei hefua wareaa mei Haidaa (Hebrews 9:4, 5). Ei Israel rona poroꞌia ei roꞌaa tatalai yei lomi haihai o guana ma ronaꞌaida augia laloo fei HUMU MEI HAIDAA POROPORO.
BARAK (Hebrews 11:32)
Barak hemea baua famamoaa ei Israel. Ina noduginaa roꞌou aꞌa ei fifoꞌaia ma muainaa hepapa gufu. Fanunu Judges 4–5.
BARLEY
— Barley hepalo mau lau guana ana aleꞌei wheat. Ronaꞌaida biginaa faraa pidaua aꞌa ei launa.
BAUANIAA HUMUU MEI HAIDAA (PRIEST)
— Mei Haidaa na rafeinaa ei bauaniaa humuna ba ronei fani fana aꞌana uaa ei Israel.
Wagii fei au Jesus rona fani fana aꞌa fei humuu mei Haidaa yei Jerusalem. Roꞌou pai Aaron dupuaa ei upuu Levi (labaginaa AARON ma LEVI).
Mei paꞌaa bauaniaa humuu mei Haidaa(high priest), hia pafoo roꞌou. Hemea paꞌaa bauania i panarofaa fei bigiꞌana fei laloo heai ua igisimasi ma nenee fei hemeadiai. Ana unaia i waduꞌainaa fei Fawelei Paꞌaa Apunai ba i bigiꞌaa fei fana aꞌa mei Haidaa uaa ei bigifatataa anaia mawe ei ramaꞌa.
Ana na paꞌi hefaa maroa, haraa roꞌou ba ei famamoaa humuu mei Haidaa (chief priests). Hememeaa roꞌou na panarodigaa fei bigiꞌaa mei paꞌaa bauaniaa humuu mei Haidaa. Ma ana aꞌa ei famamoa na paꞌi hefiꞌadiai bauaniaa humuu mei Haidaa, ei abaa paꞌaa bauania mina, maꞌuaa na paꞌi apaꞌaa roꞌou.
BEAR (Revelation 13:2)
Bear hepalo baua manulelele laloo poduu hefiꞌa gufu.
BEELZEBUL
— Hefa gufu papaa Israel mina na losuinaa Beelzebul, hepalo haidaa sifisifii. Guapalodiai harana, Baal-zebub ma Satan, mei famamoaa ei hafeloꞌa spiriti.
Benjamin, hemea ei hefua ma helagui baduu wawane naꞌuu Jacob, mei amaa ei hefua ma guapalo pai Israel. Labaginaa ABRAHAM.
BERYL (Revelation 21:20)
Beryl hepalo mau fananamaia mugoo. Labaginaa FANANAMAIA MUGOO
BUꞌUU LAUGA (PSALM)
— Fei Buꞌuu Lauga na paꞌi ei laugaa udugia aꞌa mei Haidaa. David ma hefiꞌadiai, rona neꞌinaa eni lauga ba batanai fei haguaa roꞌou mei Haidaa ma oꞌaa udugibatanainia.
CAESAR
— Hini mei paꞌaa haparaa Rome, rona ware ba, hia Caesar.
Ei Rome, rona muainaa fifoꞌaia aꞌa watauda gufu ma Caesar, hia mei haparaa minaa roꞌou.
Cain, hia mei umaꞌua naꞌuu Adam ma Eve. Ina punepune aꞌa mei lofuna Abel uaa mei Haidaa na ugainaa fei fanana sipsipi, maꞌuaa lomi na numuminaa fei fanaa Cain duꞌuaa peꞌihape. Siꞌei ina foꞌafamaꞌeaa Abel. Wagii fei mei Haidaa na ware ba inei rararapa ua aꞌa feni ano ma minaa ei gufu roꞌaa fadugia.
Camel hepalo baua manulelele, ei ramaꞌa, ro poni pafona. Ana i poroꞌaa ei manumanu ma rona tawinaa hawaa ugu wagii fei hudina.
Canaan hepalo gufu na faꞌunainia mei Haidaa ba i fanaa ei Israel ba gufuu roꞌou.
Eꞌeni, rona roroinia ba Israel ma ana harana Palestine.
CARNELIAN (Revelation 21:19)
Carnelian hepalo mau fananamaia mugoo.
Centurion hemea bauaniaa hefa puꞌu ramaꞌa foꞌaa.
CHRIST
— Fei hera Christ hepalo wareaa ei Greek. Fei hera Messiah hepalo wareaa ei Jew. Hanuna ba “hemea rona ipinaa pao pafona” hamatee mina, nabaa mei Haidaa i rafeinaa hemea ba hapara, roꞌaa bigiꞌaa fei ba uniꞌuni.
Mei Haidaa na faꞌunai ba i aloamii hemea Fatelaꞌanaa ei ramaꞌa, hemea ba i tonaa fei haparaiaa mei Haidaa. Mei ramaꞌa mei, rona roroinia Christ uaa mei Haidaa na rafeinia ma na aloia.
Hanuu fei warea Christian ba “hemea i neneraa Jesus Christ”.
CHRYSOLITE (Revelation 21:20)
Chrysolite hepalo mau fananamaia mugoo.
CHRYSOPRASE (Revelation 21:20)
Chrysoprase hepalo mau fananamaia mugoo.
CINNAMON (Revelation 18:13)
Rona bigꞌaa fei Cinnamon aꞌa hepalo mau haihai. Malelena na dufa ma na rata ponoꞌana. Mina, rona fihafuinaa pao ba nei dufa fei pao ma roꞌaa hapiginaa ramaꞌa ma nefarani, ei rona maꞌe.
CORBAN (Mark 7:11-12)
Fei hanuna na ude laloo Mark 7:11-12.
CUBIT (Matthew 6:27) 18 inch, o aleꞌena 1/2 metre.
CUMMIN (Matthew 23:23)
Cummin fei lau hepalo mau haihai. Ei Jew rona faroꞌonaa ei duꞌua wagina ma ana hepalo marasin.
DAVID
— David na awatadiai aꞌa minaa ei haparaa Israel. Hia umugii minaa ei lofuna. Amaa roꞌou Jesse. Ei itawe haparai ina omaꞌaa ei sipsipii amana. Ei ifi baubarai na foꞌfamaꞌeaa hemea ramaꞌa.
David namina paꞌaa haguaa mei Haidaa. Ina neꞌinaa watauda lauga ba i uduginaa mei Haidaa, ei rona ware ba ‘psalms’.
Jesus hemea pai David (Romans 1:3; Revelation 22:16). Mina mina na ware mei Haidaa ba i aloaa mei Christ, mei Telaꞌana wagii fei pai mei haparaa David.
Denarius hepalo pusuꞌo mugoo poꞌi yei Rome mina. Ponoꞌaa hemea bigibigꞌa laloo heai arewaa.
DRAGON
— Fei dragon hepalo hafeloꞌa manulelele laloo Revelation 12:3–13:4. Fei dragon, maumauna aleꞌena hepalo paꞌaa baua waꞌi o waꞌa. Na paꞌi faufauna ma na haduoinaa Satan, mei famamoaa ei hafeloꞌa spiriti.
EGYPT
— Egypt hepalo gufu papaa Israel. Ei Israel roꞌou humuwa yei laloo gunaroa puꞌu igisimasi (Acts 7:34-38).
Elijah, hia hemea baua mamamaꞌaa mei Haidaa. Na paꞌi maꞌida uꞌugana laloo James 5:17.
ELISHA (Luke 4:27) Labaginaa NAAMAN.
EMERALD (Revelation 21:19)
Emerald hepalo mau fananamaia mugoo.
EPICURUS (Acts 17:18)
Ei neneraa Epicurus mawe hefiadiai ‘Stoic’ na to baua feroia ma rona naranara watauda wagii ei manumanuu fei apaꞌa ma faꞌuaia ma rona fiwarewareinaa ei manumanu ei.
Isaac na paꞌi helagui naꞌuna baduu wawane. Lagua fiwatai. Haraa lagua Esau ma Jacob. Esau, hia umaꞌua, maꞌuaa heai arewaa hamatee na bao, ina uga ba mei lofuna Jacob i tonaa fei gutana aleꞌei umaꞌua ba i to ei peꞌihape ma manumanuu amaa lagua. Ina filoginaa eꞌei hawegiana eꞌei ba i toꞌuaiaa hepalo ua duꞌua.
Ei Eunuch, roꞌou paniaa panii ei hapara. Aꞌa hefiꞌa gufu, roꞌaa morosiminaa wawanei roꞌou.
Eve mei haroo Adam. Wagii fei famamaraiaa mei Haidaa feni malagufu nadoꞌo famamaraa Adam ma na to hepalo gui huwana ma na famamarainaa Eve wagina. Ma Satan na waduꞌaa fei waꞌa ma na sifiꞌia ma ina hanaiaa fei fua, fei na ware mei Haidaa ba neiꞌaa hanaia. Ma Eve na fanaa Adam ma ana na hanaia. Lagua rawarawa barafeaa ei wareaa mei Haidaa. Laguna paꞌi oꞌodui naꞌuu lagua baduu wawane—Cain, Abel ma Seth.
Fei fafuafaua, ronaꞌaida fafuanaa palaua ba ro unu faraa pidaua. Maꞌida ua fafuafua i fafuanaa watauda faraa pidaua.
Paꞌaa hanuu fei warea pidaua ‘Paradise’ ba ‘fananamaia peꞌihape’. Hanuna ba na fananamai fawelei Eden, fawelei i fagutanaa Adam ma Eve mei Haidaa. Laloo fei Manufau Fiꞌugaia, hanuna ba fei gufu pafea, fei gufu ba roꞌaa dinaa wagina ei rona narafaweꞌi aꞌa Jesus Christ nabaa roꞌaa maꞌe.
FANANAMAIA MUGOO
— Revelation 21 na uꞌugaa fei apunai gufu, fei na mefinia John. Fei gufu na paꞌi hefua ma hepalo nonona. Hepapalo nono na paꞌi fasuꞌufufugoina, paꞌafii hepapalo fasuꞌufufugoi, fananamaia mugoo, ei na agime ma mareꞌa.
Siꞌeni, eni haraa roꞌou:
1. jasper - mamarawii
2. sapphire - marawi
3. agate (ana harana chalcedony) - hefiꞌa uꞌugai pomana
4. emerald - hepalodiai uꞌugai mamarawii
5. onyx (ana harana sardonyx) - hefiꞌa uꞌugai pomana
6. carnelian - namina ro
7. chrysolite (ana harana quartz rewaa rau tao) - rewaa rau tao
8. beryl - mamarawii o watolaa marawi ma mamarawii
9. topaz - rewaa rau tao
10. chrysoprase (ana harana chalcedony) - pomana aleꞌei abagua fei agi
11. jacinth (ana harana turquoise) - marawi o watolaa mamarawii ma marawi
12. amethyst - pomana watolaa marawi ma roa
FARAA PIDAUA LOMI FAFUAFAU Labaginaa HANANAA FEI FARAA PIDAUA LOMI FAFUAFAU.
FATELAꞌANA (SAVIOUR)
— Jesus, hia mei ‘Fatelaꞌanaa feni malagufu’ uaa hia mei tala ba ei ramaꞌa na tela aꞌa fei fagianaa wagii ei hafeloꞌaa roꞌou. Hamatee na maꞌe Jesus ba i tonaa fei fagianaa minaa ei ramaꞌa, mei Haidaa na futoaa hini mei i narafaweꞌi aꞌana. Ina taufagutania aleꞌei hemea na wanewane uaa Jesus.
FEROIAA LAW —
Ei feroiaa law, rona feroinaa ei law/commandment , ei na fanaa Moses mei Haidaa. Labaginaa LAW(S) , MOSES.
FIGI
— Figi hepalo mau haihai, fei fuana na roꞌo.
FILOGINAA NARANARA (REPENT)
— Fei paꞌaa hanuu fei warea filoginaa naranara, siꞌodumanueni:
(a) hemea na narapaꞌia ba hia na bigifatata;
(b) ba i fapedugaa ei hafeloꞌa bigiꞌana ma bigiꞌaa fei nunumiaa mei Haidaa;
(c) na iꞌiginaa mei Haidaa ba nei futoaa ei hafeloꞌana.
FIꞌUGAIA (rawarawa fiꞌugaia: Luke 1:72; Acts 3:25; 7:8; Galatians 3:17; Hebrews 9:1; faguapaloaa fiꞌugaia: Matthew 26:28; Mark 14:24; Luke 22:20; Romans 11:27; 1 Corinthians 11:25; 2 Corinthians 3:6; Hebrews 7:22; 8:6-13; 9:15; 10:16, 29; 12:24; 13:20)
Hanuu fei warea fiꞌugaia sifei ba hepalo fiwareia ba hemea i bigiꞌaa hepalo manumanu aꞌa mei lagua ma mei lagua nei bigiꞌaa hepalo manumanu aꞌana. Mei Haidaa na fiꞌugai aꞌa ei ramaꞌa ba hia Ama ma Fasuu roꞌou nabaa roꞌaa nenegia.
Na paꞌi guapalo mau fiꞌugaia. Fei na bigiꞌia aꞌa Moses mei Haidaa na ware ba i duginaa aꞌana ei rona nenegipedugaa minaa ei law, maꞌuaa lomi hemea na nenegipaꞌaa mina ei.
Aꞌa fei faguapaloaa fiꞌugaia na ware mei Haidaa ba hini i narafaweꞌi aꞌa Jesus Christ, i ugainia aleꞌei ba lomi na bigiꞌaa ei hafeloꞌa o barafeaa hepalo law.
Frankincense hepalo manumanu na rata ponoꞌana. Bigiꞌaa roꞌou ranuu hepalo haihai rauaa gufu. Rona faguꞌaia ba nei malele dufa.
GRAPE
— Bigiꞌaa roꞌou fuaa grape fei wine. Ei Jew na faroaa watauda paꞌapaꞌa i peꞌihapee roꞌou ba roꞌaa paꞌi watauda fuana.
GENTILE
— Hanuna ba aba Jew. Fei paꞌaa hanuna wareaa Greek ba “ei baua gufu” aba gufuu ei Jew.
Ei Jew, rona mamagugu uaa na rafeinaa roꞌou mei Haidaa ma rona iꞌareinaa ei aba Jew.
GIDEON (Hebrews 11:32)
Gideon hemea baua famamoaa Israel. Namina narafaweꞌi ma na lafulafu ba i neneraa mei Haidaa. Na nodugaa ei ramaꞌa fifoꞌaia ma faꞌua ba lomi rona watauda, maꞌuaa na muainaa ei bidibidii unu uaa na hadumaa roꞌou mei Haidaa.
GOMORRAH Labaginaa SODOM.
GREEK
— Fei gavmen Greece, Athens ma fei gufu Corinth ana laloo Greece.
Ei Greece na to baua feroia ma rona to honua aꞌa watauda uaa fei apaꞌaa roꞌou. Fei wareaa gufuu roꞌou, Greek.
Aꞌa fei au Jesus, hini mei na to feroiana, ana na aida fei warea Greek. Fei paꞌaa wareagufuu fei Manufau Fiꞌugaia, Greek.
HAFELOꞌA BIGIꞌA (SIN)
— Hini i barafeaa ei wareaa mei Haidaa ina bigifafelo, nabaa pusuꞌo o bauanai manumanu, ana na hafelo i pudaa mei Haidaa.
HAFELOꞌA SPIRITI
— Ei hafeloꞌa spiriti, rona neneraa Satan. Fei bigiꞌaa roꞌou ba ro fafeloꞌaa ei ramaꞌa ba roꞌaa barafeaa fei wareaa mei Haidaa ma neneraa Satan. Hefarani rona waduꞌainaa hefiꞌa ramaꞌa, paꞌaa ena rona bigiꞌaa ei bigiꞌaa Satan.
Hagar, hia hemea bigiꞌa laloo humuu Sarah ma mei harona Abraham. Siꞌei ba lomi naꞌuna Sarah, ina iꞌiginaa Hagar ba nei maꞌigufipui aꞌa Abraham. Hagar na paꞌi naꞌuna aꞌa Abraham ma rona roroinia Ishmael. Ishmael aba mei baduu nadii warefaꞌunainia aꞌa Abraham mei Haidaa.
Nene, Sarah nawe wanininaa Isaac, mei baduu wawane nadii warefaꞌunainia mei Haidaa. I dii, Sarah na siba aꞌa Hagar ma na faꞌania. Hagar nare guta papaa fei Maugeni Sinai. Galatians 4 na uꞌu ba Hagar aleꞌena ei na humuwainaa roꞌou fei law uaa rona nara ba wagii fei fanimaꞌaa roꞌou fei law, roꞌaa rawani i pudaa mei Haidaa ma lomi rona tofarawaninia ba fei wanewaneaa roꞌou i noꞌuamai aꞌa fei weꞌiaa naranara aꞌa Jesus Christ.
HALLELUJAH (Revelation 19:1-6)
Ei Jew, rona ware, ‘Hallelujah’ ei rona udiginaa mei Haidaa. Hanuna ba “Uduginaa Yahweh”.
HANANAA
— Na paꞌi hefiꞌa hananaa ei Jews ba ronaꞌaida pagia laloo hepapalo igisimasi. Wagina, rona nonominaa ei rawaniꞌa bigiꞌaa mei Haidaa aꞌa roꞌou mina.
HANANAA WAGII FEI APUNAIAA ROꞌOU FEI HUMUU MEI HAIDAA (John 10:22)
Wagii fei hananaa fei, ei Jew rona nonominia ba mina mina hemea ramaꞌa, harana Judas Maccabaeus, ina famamaꞌaiaa fei humuu mei Haidaa ba ei ramaꞌa, roꞌaa losuinaa mei Haidaa yei. Ina bigiꞌaa fei uaa hefiꞌa bidibidi unuu roꞌou, rona waduꞌainaa fei humuu mei Haidaa ma bigosia.
Ei Jew ana rona roroinaa fei hananaa ‘fei Hananaa ei weꞌaiꞌ. Sifei fei paꞌafii ei wareaa Jesus ba “yau meni weꞌai feni malagufu”. (John 9:5)
Fei Hananaa fei Talaifalogia, hepalo baua hananaa aꞌa ei Jew. Fei hanuna ba yei Egypt mina, mei Aloꞌalo Maꞌea na talaifaloginaa ei Israel, ei rona pomainaa humuu roꞌou namoo fei naꞌuu sipsipi. Nabaa i fanunupaꞌaa fei namo mei aloꞌalo maꞌea i talaifalogia.
Siꞌei ei Jew ronaꞌaida foꞌafamaꞌeaa hepalo naꞌuu sipsipi ma hanaia.
HANANAA FEI FARAA PIDAUA LOMI FAFUAFUA
— Rona bigiꞌaa fei Hananaa fei Faraa Pidaua Lomi Fafuafua ana aꞌa fei au fei Hananaa fei Talaifalogia. Mina, roꞌaa ponidiꞌininaa Egypt, lomi na paꞌi au fei faraa pidaua ba i fua. Rona babagiꞌuaia hamatee rona roroni ba roꞌaa aunu.
HANANAA EI PALE (John 7:2-52)
Wagii fei Hananaa ei Pale, ei Jew na niꞌeniꞌe ba na pedu fei au hufuꞌa.
Rona faduaa ei pale ma guta wagina aleꞌena heai hafapagipagia ba roꞌaa nonominia ba ei upuu roꞌou, rona maꞌigu wagii ei pale aꞌa fei au ei ro rararapa gunaroa igisimasi fawelei lomi haihai o guana ei rotawe waduꞌainaa fei gufu na fanaa roꞌou mei Haidaa.
Fei Hananaa Pentecost ana hepalo baua hananaa ei Jew. Hanuu fei warea ‘Pentecost’, “haipani paꞌaniaa”. Ei Jew rona paꞌi fei hananaa hapani paꞌaniaa arewaa nenee fei Hananaa Talaifalogia.
Laloo fei Hananaa Pentecost ei Jew na niꞌeniꞌe wagii fei au hufuꞌaa wheat. Ana rona nonominia ba mina, mei Haidaa na fanaa Moses ma ei Jew ei law pafoo fei Maugeni Sinai.
Eꞌeni, ei Christian, rona nonominia ba fei Spiriti Apuna na pasi pafoo ei rona narafaweꞌi aꞌa Jesus Christ. (Acts 2:1-4)
HAWAFOLO
— Wagii ei mau Rome, nabaa hemea na bigiꞌaa hefa paꞌaa hafeloꞌa manumanu aleꞌei foꞌafamaꞌea. Fei lagina ba nei maꞌe pafoo fei hawafolo.
Rona faduaa guapalo haihai ma mei hafeloꞌa, rona fadufataninia o faugia wagina.
Rona faꞌufalarainia nopaꞌaloo fei ba na maꞌe. Mei i maꞌe aleꞌei i tonaa baua fiꞌia ma ana hepalo manumanuu mamafaa.
HEBREW
— Fei hanuu fei ‘Hebrew’ ana ‘Jew’. Labaginaa JEW. Ei Hebrew, pai Abraham. Fei hara Hebrew na norai aꞌa hemea upuu roꞌou, harana Eber.
Fei wareaa gufuu ei Jew, Hebrew.
HERMES (Acts 14:12)
Hermes, siminia fei haraa hepalo haidaa sifisifi rona losuinia ei Greece. Rona ware ba hia talaitonaa wareaa hefiꞌadiai haidaa.
HEROD
— Laloo fei Buꞌu Manufau Fiꞌugaia na paꞌi gunaroa ramaꞌa haraa roꞌou Herod:
1) Herod mei Hapara, mei rona roroinia Herod mei Bauana. Hia haparaa Judea aꞌa fei au waniniaa Jesus. Ana hia mei ba i foꞌafamaꞌeaa Jesus ei fibadui. Fanunu Matthew 2:1-22; Luke 1:5.
2) Herod Antipas mei Bauaniaa Galilee aꞌa fei au na uꞌugaa fei rawaniꞌa warea ma bigiꞌaa ei fogia Jesus. Ana mei na lalainaa Herodias ma lafigaa huaa John, mei Pudugufaia. Ei roꞌaa panarofaa Jesus rona duginaa hia inamoaa Herod ba i dududuia. Fanunu Mark 6:14-29; Luke 23:6-12.
3) Herod Agrippa I, mei Hapara na haperararaiaa ei rona narafaweꞌi aꞌa Jesus Christ ei i doꞌo manufau fei losuu. Ana na foꞌafamaꞌeaa James, mei lofuu John. Fanunu Acts 12:1-23.
4) Herod Agrippa II, mei Hapara, hia mei na dududuaa Paul ma na alonaa hia Rome ba i dududuia Caesar. Fanunu Acts 25:13–26:2; 26:19, 27-32.
HOSANNA
— Ei ramaꞌa, rona haro ‘hosana’ ba ro fani honua aꞌa hemea. Hanuna ba “Nei fatelaꞌania mei Haidaa!” o “Udugia i dinaa aꞌana.”
HUMUU MEI HAIDAA
— Ina ude yei Jerusalem, fei baua gufu Israel. Ei Jew mina naꞌaida dinaa wagina uaa ei baua hananaa ma ba roꞌaa fani fana aꞌa mei Haidaa.
Ei abaa Jew, na rawani ba ro waduꞌaiꞌuanaa fei malalalana i ano. Laloo fei humuu mei Haidaa i na paꞌi ei apunaia manumanuu mei Haidaa. Unaa ei Famamoa humuu mei Haidaa waduꞌaia lalona, hepoa ua laloo heai igisimasi. Hefaa baua rapirapi na rapiꞌaa watolaa Fawelei Apunaia ma Fawelei Paꞌaa Apunaia. Sifei fei rapirapi na anininaa guapapa i pafea amaꞌanaa pu ei i maꞌe Jesus. (Matthew 27:51; Mark 15:38; Luke 23:45). Fei na famaꞌaia ba mei Haidaa na gigifani talaa minaa ei ramaꞌa inamoana nabaa rona narafaweꞌi aꞌa Jesus Christ.
HUMUU MEI HAIDAA POROPORO
— Mina mina, wagii fei au roꞌaa tatalai i podu ei Israel, mei Haidaa na warenaa aꞌa roꞌou ba ronei faduaa fei pale fei. Ina warefaꞌarewaia ba batanai bigiꞌiana aꞌa ei rawaniꞌa lawalawa ma ei hudii manulelele. Lalona na ude fei Bao Fiꞌugaia fininaa ei 10 Commandments mei Haidaa ma hefiꞌadiai manumanuu mei Haidaa. Labaginaa BAO FIꞌUGAIA.
Ei Jew naꞌaida losuinaa mei Haidaa laloo fei ma fani fana aꞌa mei Haidaa nopaꞌaloo fei i faduaa fei humuu mei Haidaa Solomon.
Hyssop hepalo mau haihai rona pudinaa namo o ranu ba roꞌaa tafuginaa ramaꞌa o manumanu aleꞌei papaditaia ba roꞌaa fafaꞌarai i pudaa mei Haidaa.
Isaac, hia mei naꞌuu Abraham ma Sarah. Hanuu fei harana ba “fafadi”.
Labaginaa ABRAHAM.
Isaiah hemea mamamaꞌaa mei Haidaa. Itawe nomai yeni ano Jesus Christ, Isaiah nadii wareꞌaugaa tamanu i nomai aꞌana.
ISRAEL —
Israel fei hara nafanaa Jacob mei Haidaa. Hia hemeaa naꞌuu Isaac ma mei harona Rebecca.
Ei pai Israel na paꞌi hefiꞌa haraa roꞌou aleꞌei ‘Jew’ o ‘Hebrews’. Labaginaa JEW.
Israel ana fei haraa fei gufu ei Jew. Mina rona ware ba fei gufu fei, Canaan. Eꞌeni hefiꞌa na roroinia Palestine.
JACINTH (Revelation 21:20)
Jacinth hepalo mau fananamaia mugoo.
JACOB
— Jacob anefua haraa Israel. Ina paꞌi hefua ma helagui naꞌu baduu wawane. Roꞌou upuu ei hefua ma guapalo pai Israel. Labaginaa ABRAHAM.
Jasper hepalo mau fananamaia mugoo.
JEPHTHAH (Hebrews 11:32)
Jephthah hemea rawaniꞌa foꞌaa. Ana hia hemea foraforaa ei Israel mina.
Jeremiah, hia hemea mamamaꞌaa mei Haidaa. Inadii wareꞌaugaa watauda manumanu i nomai aꞌa fei au i nomai Christ, mei Telaꞌana, mei i warefaꞌunainia mei Haidaa ba i aloiamai.
Jesse, hia mei amaa mei Hapara David, mei upuu Jesus Christ. Mina mei mamamaꞌa Isaiah nadii neꞌinia ba Christ i nomai aꞌa fei pai Jesse ma David.
JESUS
— Fei hanuu fei haraa Jesus, “Telaꞌana”, o “mei Haidaniaa oꞌou, hia Fatelaꞌanaa oꞌou”. Hefiꞌadiai haraa Jesus: Jesus Christ, Naꞌuu mei Haidaa, Naꞌuu Ramaꞌa, Naꞌuu David.
JEW
— Rona roroinaa ei pai Israel ba Jew. Labaginaa ABRAHAM.
Doꞌo famaꞌa fei hanuu fei warea Jew aleꞌei ba “ei rona guta malalaa Judah”, aleꞌei ei pai Judah, hemea naꞌuu Israel. Nefarani na roroinaa minaa ei Israel. Labagina ISRAEL.
Jonah, hia hemea mamamaꞌa. Mei Haidaa na alonaa hia fininaa fei wareana aꞌa hepalo gufu, harana Nineveh ba nei uꞌu yei. Maꞌuaa ina hugi pafoo wa ba i dinaa hepalodiai gufu. Siꞌei na faꞌasianaa fei lalarena mei Haidaa. Hamatee Jonah, hia fei paꞌafii fei lalarena, rona siminia agi ma hepalo baua nia na onomia. Ina oa laloo iana oduai arewaa ma na mumuꞌainia pafoo piye. Jonah nawe dinaa Nineveh ma na uꞌugaa fei wareaa mei Haidaa.
JOSEPH
— Na paꞌi hefiꞌa ramaꞌa, haraa roꞌou Joseph laloo fei manufau fiꞌugaia.
1) Joesph, hia hemea ei hefua ma helagui baduu wawane, naꞌuu Jacob, ei roꞌou amaa ei pai Israel. Lagua Benjamin, naꞌuu hemea ama ma ina. Fanunu Acts 7:9-14. (John 4:5; Hebrews 11:21, 22; Revelation 7:8),
2) Hemea Joseph, hia mei haroo Mary,
3) Hemea Joseph hia hemea ei lofuu Jesus, (Matthew 13:55; Mark 6:3),
5) Hemea Joseph, gufuna Arimathea ma na paꞌi watauda manumanuna. Hia maroaa ei bauaniaa ei Jew, hemea rawaniꞌa ramaꞌa ma na neneraa Jesus Christ. (Matthew 27:57-60; Mark 15:42-46; Luke 23:50-53; John 19:38-42),
6) Hemea, harana Joseph Barsabbas (Acts 1:23), hemea na neneraa Christ ma na gutafipui aꞌana. Ei ba roꞌaa rafeinaa hemea ba i tonaa fei gutanaa Judas, rona bigiꞌaa fei uniꞌuni fifigai aꞌa Joseph and Matthias. Wagii fei, rona rafeinaa Matthias,
7) Hemeadiai Joseph, ana harana Barabas. (Acts 4:36)
I maꞌedii Moses, Joshua nawe oanaa famamoaa ei Israel. Ina talaiduginaa roꞌou Canaan, fei gufu na warefaꞌunainia aꞌa roꞌou mei Haidaa. Rona foꞌamuainaa ei ramaꞌa yei. Ma ina alaginaa fei malalagufu aꞌa hepapalo pai Israel, maꞌuaa fei pai Levi, lomi na to, uaa roꞌou, bauaniaa fei humuu mei Haidaa. Joshua, hia hemea rawaniꞌa famamoa ma na iꞌigifaweꞌinaa ei ramaꞌa ba ronei neneraa mei Haidaa aꞌa hepalo ua naranara. Ina ware, “Yau ma ei maroau, haiꞌou neneraa mei Haidaa.”
Judah, hemea ei hefua ma helagui baduu wawane, naꞌuu Jacob. Hia mei amaa fei pai Judah. Haraa fawelei roꞌaa guta wagina ei paina, Judea. Ma Jerusalem ana yei. Jesus Christ na waninimai aꞌa fei pai Judah.
KORAH (Jude 11)
Korah na faꞌasiꞌanaa fei fadugea aꞌa Moses ma Aaron. Mei Haidaa namina siba aꞌana ma na gigiaa fei malagufu ba hia ma minaa ei nenerana, ronei pasinaa lalona.
LAW(S)
— Ei law mei Haidaa na ude laloo haipaniei rawarawa buꞌu laloo fei Buꞌu Apuna. Mei Haidaa na faꞌarewaiaa ei law aꞌa Moses ba ronei nenegia ei maroana.
LEAVEN Labaginaa FAFUAFUA.
Levi, hemea ei hefua ma helagui baduu wawane, naꞌuu Jacob. Hia mei amaa fei pai Levi. Mei Haidaa na rafeinaa ei pai Levi ba ro bigiꞌaa ei bigiꞌana laloo fei humuu mei Haidaa. Rona rafeinaa ei bauaniaa fei humuu mei Haidaa dupuaa ei pai Levi aꞌa fei maroaa Aaron. Labaginaa AARON.
Hemea ei hefua ma helagui otalai neneraa Jesus, harana Levi mei ana harana Matthew. (Matthew 9:9-13; Mark 2:14; Luke 5:27-29)
Haran, hia mei umugi lofuu Abraham ma na paꞌi naꞌuna, harana Lot. Ei i labaginaa fei manufau malalagufu na faꞌunainia aꞌana mei Haidaa, ina nodugaa Lot aꞌana. Laguꞌa gutadii yei, Lot na faꞌanaa i Sodom. Ei ramaꞌa yei ronamina bigiꞌaa watauda hafeloꞌa ma siꞌei, na ware mei Haidaa ba i faguꞌaa fei gufu fei. Aꞌa hemea aloꞌalona mei Haidaa na aweinaa Lot ma ei maroana ba ronei diꞌininaa fei gufu. Na ware mei aloꞌalo ba roneiꞌaa diarai, maꞌuaa ei roꞌaa diꞌinidigaa fei gufu, mei haroo Lot na diarai ma ana ei ua na filoginaa agi.
MAMAMAꞌA
— Mei mamamaꞌa, hia i wareaa tamanu i faꞌarewaia aꞌana mei Haidaa. Ina umuinaa mei Haidaa aꞌa ei ramaꞌa.
Doꞌofamaꞌa mei Haidaa na aloaa watauda mamamaꞌa aleꞌei Samuel, Isaiah ma Jeremiah. Ana aꞌa roꞌou mei Haidaa na faꞌarewaia hefiꞌa manumanu ba i nomai nefarani.
Watauda igisimasi atawe wanini Jesus Christ, rona uꞌugaa fei noramiana ma na faꞌarewaia watauda manumanu ba i bigiꞌia ma tamanu i bapaꞌia.
Ana rona uꞌugaa tamanu ba i nomai wagii ei aꞌapoo arewaa feni malagufu ma fei hadiueꞌiamii Jesus Christ ena namii dududuaa feni ano.
Mina, aꞌa fei au ro diꞌininaa Egypt, ei Israel na rararapa gunaroa paꞌania igisimasi fawelei lomi haihai o guana. Aꞌa fei au fei, mei Haidaa na alogio manna ba hanaa roꞌou. Ina bigiꞌia mina ei arewaa ba ronei paꞌaia maꞌuaa aꞌa fei Sabbath, lomi. Fanunu Exodus 16:13-36.
Rona biginaa haihai hefa manumanu dufaa. Ro tonia aꞌa fei ranuna o rauna o warana. Laloo fei humuu mei Haidaa ei rona lafulafu roꞌaa faguꞌaia.
MELCHIZEDEK (Hebrews 5–7)
Maꞌida uꞌugaa Melchizedek na ude laloo Hebrews 5–7.
Genesis 14:17-20 na ware ba ei bidibidi unu namii patarofaa Lot mawe ei maroana ma topaꞌainaa minaa ei manumanuu roꞌou. Abraham naree fifoꞌai aꞌa roꞌou ma dugamiaa ei gufuna ma ei manumanuu roꞌou. Ei fi uꞌuninaa gufu aꞌa fei fifoꞌaia, na bapaꞌia Melchizedek. Ma ina fani faraa pidaua ma wine aꞌa Abraham ma ana na haweginia. Ma aꞌa minaa ei foꞌatonana, Abraham na fani hepaloo ei hefua aꞌana, ana aleꞌei nefarani ei Israel na fani hepaloo ei hefua aꞌa ei bauaniaa fei humuu mei Haidaa. Hebrews na ware ba Melchizedek ana hia bauaniaa fei humuu mei Haidaa ma fei fanaa Abraham aꞌa Melchizedek na haduoinaa ei fana aꞌa ei Levi, ei rotawe waninimai.
MESSIAH Labaginaa CHRIST.
MOROꞌAA HUDII WAWANEI
— Wagii ei maumau ei Jew, rona moroꞌaa hudii wawanei ei baduu wawane laloo fei fafainaroaa arewaa nenee fei waniniaa roꞌou. Ana mei Haidaa ua na warenaa aꞌa Abraham ba ronei bigiꞌaa fei. Fanunu Genesis 17:9-14.
Fei moroꞌaa hudii wawanei aleꞌei uniꞌuni ba hemea, hia Jew. Aꞌa fei au ronadoꞌo uꞌugaa fei rawaniꞌa warea, hefiꞌa Jew na ware ba nabaa hemea ba hia Christian, ineidoꞌo moro.
Paul lomi na ugainaa fei. Laloo fei Buꞌu Galatians ma hefiꞌadiai Buꞌu Apuna. Ina ware ba hepalo ua manumanu i fatelꞌanaa ramaꞌa, sifei ua ba nei narafaweꞌi aꞌa Jesus Christ.
MOSES
— Moses hia hemea paꞌaa bauaniaa ei Israel. Wagii fei au roꞌaa humuwai i Egypt, mei Haidaa na rafeinaa Moses ba nei dugaa ei Israel, diꞌininaa Egypt ma hadiweꞌinaa fei gufu inadoꞌo fanaa roꞌou. Mei Haidaa na wareaa eꞌei aꞌana wagii fei weguweguaa fei hafi aꞌa fei haihai.
Moses na aunulao i maꞌaa ei gufuna ei roꞌaa talaihugia wagii fei Roa Agi.
Moses na fanea fei Maugeni Sinai ma tonaa ei hefua law, neꞌiaa mei Haidaa pafoo guawaguei naꞌa.
Moses na neꞌinaa minaa ei law mei Haidaa laloo haipaniei rawarawa buꞌu: Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers ma Deuteronomy laloo fei Buꞌu Apuna. Ei Jew na ware ba ei buꞌu ei, Buꞌu Moses.
Labagina LAW(S).
Mustard hepalo mau haihai, fei launa namina pusuꞌoroi laraa minaa ei lau, maꞌuaa na habenaa baua haihai.
Na rata ponoꞌaa fei Myrrh. Na dufa fei malelena, bigꞌiaa roꞌou ranuu haihai. Ei Jew na biginaa marasin wagina ba famamaꞌiguu ei na paꞌi fiꞌia. Ana rona hapiginaa ei maꞌea.
NAAMAN (Luke 4:27)
Naaman hemea bauaniaa ei foꞌaa yei Syria. Hia aba Jew. Hia na watawatai ma nare iꞌiginaa Elisha mei mamamaꞌa ba nei farawaninia. Na ware Elisha ba ineiree sigi oloromaheaipoai laloo fei Ranu Jordan. Ina guaineneraa fei wareana ma nawemina mareꞌa ununa.
Hemea pifine na hapigaa pinee Jesus wagina. Hepalo mau pao, bigiꞌaa roꞌou ranuu hefa pusuꞌo haihai, harana spikenard.
NAꞌUU RAMAꞌA
— Mina mina hemea mamamaꞌa, harana Daniel na roroinaa fei aꞌa mei Ramaꞌa/Fatelaꞌana, mei ba i aloia mei Haidaa ba i fatelaꞌanaa ei ramaꞌa aꞌa ei hafeloꞌaa roꞌou. Fei hanuna ana aleꞌei fei hara Christ. Labaginaa CHRIST.
NAꞌUU SIPSIPII MEI HAIDAA
— Tani i ro feni hara John, mei Pudugufaia na ware ba Jesus, hia fei “Naꞌuu Sipsipii mei Haidaa” (John 1:29, 36). Wagii fei maumau ei Jew, rona foꞌafamaꞌeaa hepalo naꞌuu sipsipi aꞌa mei Haidaa ba i futoaa ei hafeloꞌaa roꞌou. Fei namoo fei sipsipi i fafafaꞌarainaa roꞌou i pudaa mei Haidaa. Jesus, hia mei Naꞌuu Sipsipii uaa ina fanaa fei harenuana ba i futo ei hafeloꞌaa oꞌou.
Nineveh hepalo gufu na alonaa mei mamamaꞌa Jonah wagina mei Haidaa ba neiree uꞌugaa ei wareana. Labaginaa JONAH.
Fei wareaa mei Haidaa sifei ba i fafagianainaa roꞌou uaa ei hafeloꞌaa roꞌou. Roꞌaa guainaa fei, rona ai ma filoginaa naranaraa roꞌou. Siꞌei lomi na fagianainaa roꞌou mei Haidaa.
Noah hemea ramaꞌaa mina. Hia wagii fei faimpalopoai pai nenee Adam. Aꞌa fei auna ei ramaꞌaa feni ano, namina rata ei hafeloꞌaa roꞌou. Wagii fei, na ware mei Haidaa ba i fapedugaa feni ano aꞌa fei baua lamalamana. Maꞌuaa, siꞌei ba Noah hemea rawaniꞌa ramaꞌa, mei Haidaa na warefania ba nei faduaa hepalo baua wa ma ba hia, mei harona, oꞌoduei naꞌuu lagua mawe ei haroo roꞌou, ronei hugi. Ana ronei fawaduꞌainaa hepalo wawane ma pifine aꞌa minaa ei mau manulelele ma manufidufidu. Noah na narafaweꞌi aꞌa ei wareana ma nenegifarawaninia. Mei Haidaa na faropanaa fei maunu ma uniaa roꞌou, rona tela. Nenee fei na ware mei Haidaa ba lomi i fai bigidinia aleꞌei ma na augaa fei puaꞌoo ba lalaa fei warefaꞌunaiana.
Olive hepalo haihai na paꞌi fuana. EI Jew na biginaa pao wagina.
Fei Maugeni Olive roroiaa roꞌou aꞌa ei haihai olive, ei na habe pafona.
OMEGA (Revelation 1:8) Labaginaa ALPHA.
ONYX (Revelation 21:20)
Onyx hepalo fananamaia mau mugoo.
OTALAI NENERA
— Ei rona neneraa Jesus, rona narafaweꞌi aꞌana ma guainaa wareana.
Laloo ei Buꞌu Matthew, Mark, Luke ma John, na ware ba ei hefua ma helagui, roꞌou otalai nenerana. Jesus na rafeinaa roꞌou ba roꞌaa talaifipui aꞌana ma ina aloaa roꞌou ba ro bigiꞌaa ei bigiꞌana aleꞌei ei wareaa Matthew 10:1-4.
PAꞌAPAꞌA Labaginaa GRAPE.
Pearl hepalo mau fananamaia mugoo, na rata ponoꞌana; na poꞌimalewa.
PENTECOST Labaginaa HANANAA FEI PENTECOST.
Pharaoh fei haraa mei paꞌaa haparaa Egypt.
PHARISEE
— Ei Pharisee hepalo maroa dupuaa ei Jew. Rona paꞌi baua hara aꞌa ei Jew ma roꞌou rarafii ei feroia law. Rona apaꞌifarawaninaa ei law na fanaa Moses mei Haidaa. Ma ana rona pafoinia aꞌa ei feroiaa roꞌou watauda maumau ma law. Ronaꞌaida mamagugu uaa rona nara ba rona muainaa hefiꞌadiai ma ana roꞌou wareꞌoni aleꞌei ba roꞌou na rawani maꞌuaa ei hafeloꞌa naranaraa roꞌou namina rata. Rona fadugeaa Jesus ma fiwareipaꞌai ba roꞌaa foꞌafamaꞌeia.
PUDUGUFAIA
— Tani i ro pomaa fei hara John na pudugufinaa watauda laloo fei ranuu Jordan. Ina warefanaa roꞌou ba ronei filoginaa naranaraa roꞌou, momoꞌai aꞌa ei hafeloꞌa ma pudugufai ba ro famaꞌaia ba rona filogii.
Ei narafaweꞌia aꞌa Jesus Christ, rona pudugufai ba ro famaꞌaia ba roꞌou Christian.
Hanuna ba rona momoꞌai aꞌa ei hafeloꞌa, nara ba Jesus i futoaa ei hafeloꞌaa roꞌou ma ba roꞌaa nenegia.
RABBI
— Hanuu fei warea Rabbi sifei ba hemea baua feroia o famamoa dupuaa roꞌou. Rona wareia fei aꞌa ei rona paꞌi apaꞌa o baua haraa roꞌou. Rabboni ana fei hara Rabbi.
RACHEL (Matthew 2:18)
Rachel, hia hemea haroo Jacob, mei na paꞌaa haguia. Hia mei inaa Joseph ma Benjamin ma aleꞌei inaa minaa ei Jew.
Ei Israel mina, ei ba roꞌaa waduꞌainaa fei gufu ba ro tonia, ei farararfaia nadoꞌo waduꞌai. Rahab, hemea pifinee tala yei na opaꞌai ma hadumaa roꞌou uaa ina naraa ba nunumiaa mei Haidaa ba ei Israel nei tonaa fei gufu fei. Siꞌei, ei roꞌaa foꞌaiaa ei ramaꞌa yei ei Israel, lomi rona foꞌaia. Woro ana hia mei na wareia laloo Matthew 1:5, aleꞌei hemea pai Jesus.
REBECCA (Romans 9:10-13)
Rebecca, hia mei haroo Isaac, mei naꞌuu Abraham. Hia mei inaa Esau ma Jacob, laguei wataa. Faꞌua ba Esau hia mei umaꞌua maꞌuaa, mei Haidaa na rafeinaa Jacob ba hia pafeaa lagua, aleꞌei ba hia amaa ei Jew. Labaginaa ESAU, JACOB.
ROA AGI—
Fei Roa Agi na ude watolaa Israel ma Egypt. Labaginaa MOSES.
ROME
— Rome fei gufuu gavaman yei Italy. Aꞌa fei au Jesus, ei Rome rona foꞌamuainaa watauda gufu i ano. Ana rona muainaa ei Israel ma haparainaa roꞌou. Wagii fei, na bidi unuu ei Israel aꞌa roꞌou ma ba roꞌaa fawalaꞌanaa roꞌou aꞌa fei gufu fei. Rona ware ba Caesar aꞌa mei haparaa Rome ma hia mei paꞌaa haparaa minaa feni ano wagii fei au fei.
SABBATH
— Fei arewaa Sabbath hepalo baua arewaa. Laloo Genesis ina ware ba mei Haidaa na famamaraiaa feni ano laloo oloroa arewaa ma laloo fei faꞌolorompaloaa arewaa na gutafawenai uaa ina pedu fei bigiꞌana. Mei Haidaa na ware ba ei ramaꞌa nei bigi laloo oloroa arewaa ma aꞌa fei faꞌolorompaloaa arewaa ronei gutafawenai ma losuinia.
Ei Jew na paꞌi watauda law wagii fei Sabbath. Rona ware ba ei ramaꞌa neiꞌaa bigiꞌaa hepalo bigiꞌa laloo fei arewaa fei. Siꞌei, ronamina siba ei i farawaninaa hemea ramaꞌa laloo fei Sabbath Jesus ma ei roꞌaa hufuꞌaa ei corn laloo fei Sabbath ei otalai nenerana.
SADDUCEE
— Ei Sadducee, roꞌou hepalo maroa ei baua ramaꞌa dupuaa ei Jew. Rona feroi ba ei ramaꞌa nei neneraa ei law na fanaa Moses mei Haidaa fininaa hefiꞌadiai mau ei upuu ei Jew.
Fei mau roꞌou ana aleꞌei ei Pharisee. Labaginaa PHARISEE. Maꞌuaa, nefarani ronaꞌo fiharei aꞌa ei Pharisee uaa ei Pharisee na nara ba na paꞌi asiꞌanaa ei maꞌea, maꞌuaa lomi rona nara aleꞌei ei Sadducee.
SAMARIA
— Samaria fei haraa hefa gufu. Ei Samaria abaa paꞌaa Jew uaa mina mina ei Samaria na lalainaa ei pifine abaa Jew. Namina bidi unuu ei paꞌaa Jew aꞌa roꞌou.
SAMSON (Hebrews 11:32)
Samson, hia hemea bauaniaa ei Jew mina mina. Mei Haidaa na fani faufau aꞌana.
Samuel, hia hemea baua mamamaꞌa, mei ana na ipinaa pao tabaa David ba haparaa Israel.
Sapphire hepalo mau fananamaia mugoo.
Labaginaa FANANAMAIA MUGOO
Sarah, hia mei haroo Abraham. Hia paꞌabeu watauda igisimasi ma nawe wanininaa Isaac ei ipowe paꞌaa hopi. Labaginaa ABRAHAM.
SATAN
— Satan, hia mei famamoaa ei hafeloꞌa spiriti. Na bidibidi ununa aꞌa mei Haidaa ma na sifiꞌaa ei ramaꞌa ba ronei bigifafelo. Ana inaꞌaida fanonominaa ei narafaweꞌia ei hafeloꞌaa roꞌou ba ronei nara ba lomi na futoaa eꞌei mei Haidaa. Anefua Satan, mei Haniꞌu (Devil) ma mei haparaa feni ano.
SHEEP
— Ei Jew, rona omaꞌaa ei sipsipi aleꞌei:
(a) Hemea ramaꞌa na omaꞌaa watauda sipsipi. Rona fatalaiaa ei sipsipi fawelei na paꞌi guana.
(b) Ei Omaꞌaa rona fanunuꞌapaꞌaa hepapalo ei hapee roꞌou sipsipi.
(c) Ei Omaꞌaa na faduaa fei papaꞌii sipsipi ma rona augaa roꞌou lalona na poi ba lomi i fagianainaa roꞌou hepalo manumanu. Mei omaꞌaa i maꞌigu i poaa wawaduꞌi.
(d) Ei Jew mina, rona moroꞌaa hua ei sipsipi ma faguꞌaia aleꞌei fana aꞌa mei Haidaa. Labaginaa NAꞌUU SIPSIPII MEI HAIDAA.
SINAI
— Haraa fei maugeni na guta Moses ei i fania ei 10 Commandent mei Haidaa, Sinai.
Labaginaa MOSES.
Sodom, fei haraa fei gufu na guta wagina Lot. Labagina LOT. Hepalodiai gufu na rafiꞌinia, harana Gomorrah. Ei ramaꞌaa ei gufu Sodom ma Gomorrah ronaꞌaida bigiꞌaa watauda hafeloꞌa manumanu. Aꞌa eꞌei mei Haidaa na faguꞌaa guapaloei gufu.
Solomon, hia naꞌuu David. Hia hemea baua haparaa ei Israel.
Hefarani mei Haidaa na faꞌarewa aꞌa Solomon laloo mefina ma iꞌiginia ba tamanu nunumiana. Solomon na iꞌiginia ba nei fani apaꞌana ba i haparaifarawaninaa ei ramaꞌa. Mei Haidaa na fani baua apaꞌana. Na mua apaꞌana laraa mina ei hapara i malagufu. Ana na fania watauda manumanu.
Solomon na faduaa fei rawarawa humuu mei Haidaa. Fei na filoginaa fei humuna poroporo, fei ronadoꞌo lolosuinaa mei Haidaa wagina ei Jew. Na fananamai fei humuu mei Haidaa.
SPIRITI APUNA
— Fei Spiriti Apuna ana fei Spiritii mei Haidaa. Hia ma mei Haidaa mawe Jesus Christ, roꞌou heai ua. Fanunu Matthew 28:19. Fei Spiritii mei Haidaa i didifaa iaa ei rona narafaweꞌi aꞌa Jesus Christ. Siꞌeni eni bigiꞌana:
a) Ina faꞌarewaiaa fei faꞌuaia aꞌa ei ramaꞌa. Fanunu John 16:13; 1 Corinthians 2:10-13.
b) Ina lafulafunaa ramaꞌa aꞌa mei Haidaa. Fanunu Romans 8:26.
c) Ina famaꞌaiaa fei nunumiaa mei Haidaa aꞌa ramaꞌa. Fanunu Acts 13:2; 16:6, 7.
d) Ina fani faufau aꞌa ramaꞌa ba roꞌaa warea ma bigiꞌaa ei nunumiaa mei Haidaa. Fanunu 1 Corinthians 2:4, 5.
e) Ina faweꞌinaa fei losuu aꞌa ei fanana ramaꞌa. Fanunu 1 Corinthians 12, 14.
STOIC Labaginaa EPICURUS.
SYCAMORE (Luke 19:4)
Sycamore hepalo mau haihai. Lomi ronapaꞌaa aida ba batanai fei maumauna.
SYNAGOGUE
— Minaa ei gufu ei Jew na paꞌi synagogue. Ronaꞌaida figupui lalona, paꞌaa laloo fei Sabbath. Lalona ronaꞌaida igoaa fei Buꞌu Apuna ma feroinaa ei wareaa mei Haidaa. Ana rona lafulafu ma losuinaa mei Haidaa. Nefarani ronaꞌo dududu lalona.
TALAIFALOGIA Labaginaa HANANAA FEI TALAIFALOGIA.
Tawahafi na apunai.
Ei Jew mina, rona foꞌafamaꞌeaa ei manulelele ba fana aꞌa mei Haidaa. Ro bigiꞌia pafoo fei tawa apunaia.
TOPAZ (Revelation 21:20)
Topaz hepalo mau fananamaia mugoo.
ZEUS (Acts 14:12)
Zeus fei haraa hepalo haidaa sifisifii ei Greek. Ana harana Jupiter. Mei aloꞌalona Hermes.
Zion fei maugeni rona faduaa fei gufu Jerusalem pafona. Fei humuu mei Haidaa yei ma ana fawelei na apunai. Nefarani fei hara Zion ana minaa fei Jerusalem i pu o fei Jerusalem i pafea, fei gufu pafea, fei na oa wagina mei Haidaa. (Hebrews 12:22; Revelation 14:1)
Hefiꞌa Warea wagii fei Buꞌu Apuna
Ala (Free): John 8:36; 1 Corinthians 9:1
Alara (Deliver): Acts 7:25; Matthew 6:13
Aloa (Betray): Mark 14:10; Mark 3:19
Apuniaa mei Haidaa, ei (Saints): Acts 26:10; Romans 1:7
Banabana (Seal): Revelation 5:1
Bauaniaa ei Jew (Council): Mark 14:55; Acts 25:12
Bauaniaa humuu mei Haidaa (Priest): Mark 1:44
Bauaniaa losuu (Bishop/Elder/Overseer): 1 Timothy 3:1
Christ: Mark 8:29
Diwareꞌauga (Prophecy): Matthew 13:14
Dududua (Judgment): Luke 10:14
Fafasuii fei fasuꞌufufugoi (Cornerstone): Mark 12:10
Faloloaꞌia (Mercy): Luke 1:50; 1 Timothy 1:2
Fana aꞌa mei Haidaa (Sacrifice): Mark 12:33
Fananamaia gufu (Paradise): Luke 23:43; 2 Corinthians 12:4
Farawaninaa o fapedugaa funua (Heal): Mark 1:34
Fasu (Lord): watauda
Fatawa (Crucify): Mark 15:13; Acts 2:36
Faꞌunaia, warefaꞌunaia (Promise): Acts 1:4
Fawalaꞌanaa ei spiriti: Mark 1:34
Fawanewane (Justify): Acts 13:39; Romans 3:24
Fawanewaneaa watola, mei (Mediator): Galatians 3:20; 1 Timothy 2:5
Fawanewaneaa watolaa oꞌou ma mei Haidaa (Atonement): Romans 5:11
Feroiaa law (Scribe): Mark 1:22
Fiharoharoipaꞌai (Adultery): Mark 10:19
Filoginaa naranara (Repent): Mark 1:15
Fiꞌugaia (Covenant): Genesis 9:11; Mark 14:24; Acts 7:8
Futoa (Forgive): Mark 2:7
Gentile: Mark 10:33; Luke 2:32
Gutafarawania (Peace): Mark 5:34; Romans 1:7
Hafi lomi i peretoo, waduhero (Hell): Luke 16:23; Mark 9:43
Hagua (Love): Mark 12:30; 12:31
Haidaa (God): watauda
Haidaa sifisifi (Idol): Acts 15:20
Haniꞌu (Devil): Matthew 4:1; John 13:2
Harenua lomi i pedutoo (Eternal life): Mark 10:30; John 6:68
Hatofaa puda (Kiss): Luke 22:48; Romans 16:16
Hawafolo (Cross): Mark 15:32
Hawegi (Bless): Genesis 1:22; Matthew 5:44; Mark 10:16
Hilala, lala (Sign): Mark 8:11
Honua, maꞌaua (Honor): Romans 13:7; John 4:44
Humuu mei Haidaa (Temple): Mark 11:27
Humuu mei Haidaa Poroporo (Tabernacle): Acts 7:44
Humuwa (Slave): Revelation 18:13; Romans 1:1
Law: Matthew 5:17; Acts 13:15
Lofu (Brother) Anefua haraa Christian: Acts 15:36; 22:13
Loloaa, abaa (Cleansed): Acts 10:15; Mark 1:42
Losui, udugi (Worship): Mark 5:6; Acts 24:14
Losuinaa ei haidaa sifisifi (Idolatry): 1 Corinthians 10:14; Galatians 5:20
Mania (Tempt): Mark 1:13
Marapuaa unu (Conscience): John 16:8; Hebrews 9:9
Mefi, fanunua (Vision): Acts 9:10
Moroꞌaa hudii wawanei (Circumcision): Acts 7:8
Nanamaia (Covet): Acts 20:33; Romans 13:9
Narafaweꞌi (Believe/faith): Mark 2:5; Acts 16:31
Naꞌuu Ramaꞌa (Son of Man): Mark 8:31
Otalai nenera (Disciple): Mark 2:15
Paꞌai (Perish): Matthew 18:14; Luke 13:35
Paniaa pani (Deacon): 1 Timothy 3:12
Papaditai (Sanctify): Matthew 23:19; John 17:17
Pentecost: Acts 2:1
Pharisee: Mark 2:18
Pigea (Demon): Matthew 12:27
Ponopono (Ransom): Mark 10:45
Punepunea, Nanamaia (Envy): Mark 15:10; Romans 1:29
Rabbi: John 1:38
Rafeia (Elect): Mark 13:20; Romans 8:33
Rawaniꞌa warea (Gospel): Mark 1:1
Rawaniꞌaa mei Haidaa (Grace): Acts 20:24; 1 Timothy 1:2
Sabbath: Mark 2:23
Sadducees: Mark 12:18
Satan: Mark 1:13
Spiriti Apuna (Holy Spirit): Mark 1:8
Spiriti hafelo o loloaa (evil): Mark 9:25
Sualapara (Chasten): 1 Corinthians 11:32; Luke 23:16
Synagogue: Mark 1:21
Tela, fatela (Save): Matthew 1:21; John 12:47
To (Inherit): Matthew 5:5; Luke 12:13
Tonaa podu o manumanuu amana (Heir): Mark 12:7
Umua (Curse): Galatians 3:13; Mark 14:71
Umuia (Advocate): 1 John 2:1
Uniꞌuni fifigaia (Lots): Mark 15:24
Uꞌu (Preach): Mark 1:4
Wanewanea (Righteous): Mark 2:17; Luke 23:47
Ware ta (Thanks): Mark 8:6
Warea hanunu (Parable): Mark 3:23
Wareaa mei Haidaa (Commandment): Mark 10:19; John 13:34
Warefaꞌunai o faꞌunai (Swear): Mark 14:71; Acts 2:30
Wareꞌoni (Hypocrite): Mark 7:6
Wareꞌuniaa ei hafeloꞌa (confess): Mark 1:5
Ei warea noranarai aꞌa eꞌei:
New Bible Dictionary, na waꞌaiaa Inter-Varsity Press
Flora and Fauna of the Bible na waꞌaiaa United Bible Societies
Good News Bible