Glusaryo 1

Glusaryo

Listawan nin Susaritaꞌ tan say Katarusan nin Linaman nan sitin Libro maipaꞌkaꞌ sa Tutawo, Lulugar, Kaugalian tan raruma et

Aaron Si Aaron busat nayan lalaki ni Moises, a sya a tinmulong kona ni Moises nin nangilakwan konran Israelita sa pakaaripen radtaw sa nasyon nin Egipto. Si Dios, piniliꞌ naya si Aaron tan saray aꞌnak nan lulalaki nin magꞌin nin pupadiꞌ konran kapada ran puri na ni Israel. Saray tinmawir sa butang na a padiꞌ ni Aaron ket saray puri na (Exodo 4:14-16; 6:26-27; 28:1; 40:12-15).

Abel Syay ikarwan anak ra ni Adan tan Eva. Nangidaꞌton ya nin makanaꞌ konan Dios baleꞌ pinati nayan si kaka na a si Cain (Genesis 4:2-16; Hebreo 11:4; 12:24).

Abraham Si Abraham, si anak nan si Isaac tan si apo nan si Jacob, sara a puon ran Israelita a saran lamang a Judio. Sinunor nan maong ni Abraham a karabayan nan Dios ket tinawag yan “si Amigo nan Dios.” Nangwaꞌ ya a Dios nin sayay pitaratwan kona ni Abraham tan nipangakoꞌ na a gawꞌen na nin abaw saray magꞌin nin puri na tan gawꞌen nasaran abaw nin nunasyon. Nipangakoꞌ na et a si lugar nin Canaan ket ibi naya kona ni Abraham tan konran puri na (Genesis 11:27–25:11; Galacia 3:6-29; Hebreo 11:17-19).

Abung-abong (Tabernacle) Alaki yayti nin abung-abong para konan Dios, a nibilang yayti nin Bali nan Dios. Nipaꞌdeng rayayti nin Israelita sin panaon na ni Moises sigon sa gan-gan na nin Dios. Nami yan pangarigan kona ni Moises yupaꞌ konan si nipaꞌkit na kona nin bakas nan pangraywan nin peteg a itaw sa langit (Hebreo 8:5). Say nipangwaꞌ kona ket mabasa sa Exodo kapitulo 26. Sin mampakudti-pakodtaw sara a Israelita sa lugar a kasan tutawon mampiikap, binagbag ya tan inawit-awit raya sa adtiman a kinaꞌ ra. Iti konan sitin abung-abong a ginwaꞌ ra ni Moises, rinayo raya a Dios nin saray puri na ni Israel angga sin si Adiꞌ Solomon ket nipaꞌdeng nayay uꞌnan Timplo itaw sa Jerusalem.

Acaya Sayay prubinsya yayti nin iti sa sirong nin uray nan nasyon nin Roma sin saytaw. Sawanin syaynay lugar nin iti sa partin bagatanan nan nasyon nin Grecia. Si sangkaimpurtantiwan nin syudad na ket si Corinto.

Adan Si uꞌnan tawo yayti a syay nangibwatan nin sarban tutawo (Genesis 1:26-31; 2:4-25). Say pakapanemteman baleꞌ kona ket, banaꞌ sa nipagkasalanan na, nakasrep sa sarban tawo sa sangkamundwan a kasalanan (Genesis 3; Roma 5:14-19).

Alabastro Sayay klasi yayti nin mablin bato nin silya-silyawan a kulor na tan malumo ya. Gawꞌen yan madidintek a pangangwan nin bubagay bilang wadiꞌ banglo tan raruma et (Lucas 7:37).

Alpha tan Omega Sa libro nin Say Nipadar na ni Jesu-Cristo kona ni Juan ket nakasurat a wana nin Dios a syay “Alpha tan Omega” (Nipadar 1:8; 21:6; 22:13). Si “Alpha” syay uꞌnan litra sa alpabito nin Griego tan si “Omega” syay suyot nin litra. Say katarusan nan si Dios a Alpha tan Omega ket, syay taranaꞌ tan kalaꞌpusan nin sarban bagay.

Altar Nigan-gan nan Dios konran Israelita a mangwaꞌ saran rwa ray altar. Si saya ket syay lugar a pammuuran nin insinso nin pangrarayo konan Dios sa luob nan Timplo. Si saya et ket syay pammuuran nin dudaꞌton nin ayep tan raruma et konan Dios (Exodo 27:1; 30:1,6-8; Lucas 1:11). Si tutuon altar, itaw ya sa langit (Nipadar 8:3).

Amen/ Peteg a wanin (Verily) Sa Griego ket amen. Si Jesu-Cristo ket mansabtan yan Amen (Nipadar 3:14) ta mansiguradwen nan matukid ngaꞌmin a pangakoꞌ nan Dios. Saritaꞌ a Hebreo yayti nin inusar sa Griego sa Baꞌyon Tistaminto nin say katarusan na ket “Oꞌ anaod” o “Wanin anaod” o “Peteg a wanin.” Siti nin katarusan anamaet lamang a nipangipataros sa raruman lugar sa Biblia (2 Corinto 1:20). Sa irgon Griego sa Baꞌyon Tistaminto, no usaren yaytin saritaꞌ sa taranaꞌ nin ibaritaꞌ, say rabay nan irgwen ket matkap a isipen nin maong. Kanyaꞌ nin siti a nipangipataros sa Juan 3:3 tan sa raruma et nin lugar.

Anak nan Dios (Son of God) Si Anak nan Dios ket sya si Catawan a Jesus. Syay Anak nan Dios ta manꞌipadar nayay Dios tan sya anaod ket Dios ya (Juan 20:31). Saray Judio, tandaꞌ ra in nin maong say manꞌibaritaꞌ na ni Jesus ket sinariꞌ rayan patyen. Sa intiron byay na ket naitalaga ya tan matulok ya konan Dios (Lucas 2:49). Mansabtan ya et nin wanin ta syay Mesias.

Main et nin sakalakon katarusan nan “anak nan Dios.” Si Dios a nangibwatan ran sarban tawo tan bagay ket, magwaꞌ a sabtan saran aꞌnak na ta syay namarsa sa sayti (Ginwa-ginwaꞌ 17:25b‑29) baleꞌ saray magꞌin nin peteg a aꞌnak nan Dios ket saray mampagmatalek kona (Juan 1:12-13).

Anghil/ Ibabakiꞌ Saray uanghil ket sibibyay sara a pinarsa na nin Dios nin magsirbi kona tan konran tutawo na (Hebreo 1:7; Nipadar 22:8-9). Si saritaꞌ nin Griego a angelos, say katarusan na ket “ibakiꞌ”. Main nin tyimpo a si Dios ket ibakiꞌ nasara a uanghil ta pigaw nin main nin ipaibaritaꞌ na sa sayay tawo, bilang si anghil a say ngaran na ket Gabriel a sya nibakiꞌ nayan Dios nin mako kona ni Maria (Lucas 1:26-28). Main anamaet nin anghil a nagꞌin nin dukaꞌ (Mateo 25:41; Judas 6). (Mako sa Ispiriton Dukaꞌ iti sa sitin listawan). Say alawang a katarusan nan si saritaꞌ a anghil sa irgon Griego ket sayay tawo o pinarsan nibakiꞌ. Kanyaꞌ nin siti a nipangipataros sa Lucas 7:24 tan sa raruma et nin lugar.

Apostol Rwa ray katarusan nan sitin saritaꞌ sa Biblia. Si alawang a katarusan na ket si sayay tawo a nibakiꞌ nin mangilalaman konan si nangibakiꞌ. Kanyaꞌ nin siti a nipangipataros sa Lucas 11:49 tan Filipos 2:25 tan sa raruma et nin lugar. Si raruman katarusan na ket saray tutawo nin sinuyoꞌ na ni Cristo sin saytaw (Marcos 3:14; Roma 1:5) nin binyan nan naiduman kapangyadian nin mangipatandaꞌ sa sarba nin tutawo maipaꞌkaꞌ kona.

Asia Saya yayti nin prubinsya sa nasyon nin Roma sin saytaw. Itaw ya sa sakop na sa panrupan nan si nasyon a mantawagen nin Turkey sawanin. Si sangkaimpurtantiwan nin syudad na ket si Efeso. Itaw ya anamaet a syudad nin Troas.

Asno (Donkey) Saya ya nin ayep ti si asno nin kabakas na a kabayo baleꞌ mas daiteꞌ ya dyan kabayo. Usaren yayti si asno nin mangawit nin kargaminto tan ruranan raya anamaet lamang nin tutawo. Sin sinumrep ya sa Jerusalem si Jesus sin rinayo raya nin abaw nin tawo, nakaruran ya sa asno (Juan 12:15). Say ugaliꞌ ran uadiꞌ sin saytaw ket, no adap nan mako nin mangira sa sayay syudad nin sayay adiꞌ, rumuran ya sa kabayo. Baleꞌ no mabistay pinanakem na konran saray itaw ket, rumuran ya sa asno.

Awron Painawa (Sabbath) Si ikapiton awro yayti sa sayay manglinggo ran Judio, mangibwat sa sumrep yay awro no Biyernes anggan sumrep yay awro no Sabado. Ngilinen yayti nin awro ket maiyawaꞌ a magtrabaho. Si awro baꞌyo yayti ket mantawagen yan Awron Pananadyaꞌ.

Baꞌyon Pakitarato (New Covenant) (Mako sa Kataratwan iti sa sitin listawan.)

Baal Dios-dios yayti si Baal nin rinayo ran raruman tutribo nin mampiikap sa Israel sin nuꞌnan panaon baleꞌ niyawaꞌ konran Judio a mangrayo kona ni Baal (Bilang 25:3).

Babilonia Sin panaon nin Uꞌnan Tistaminto sa Biblia, siti si Babilonia ket ngaran ya nin sayay nasyon tan ngaran nayan lamang nin syudad nin kapitulyo na. Itaw ya sa bandan baytan nan lugar nin Mesopotamia. Sin taon nin 586 B.C., inataki rayan taga Babilonia a Jerusalem tan sinidaꞌ raya a Timplo. Dinakep rasaray abaw konran puri na ni Israel tan niꞌras rasaradtaw sa Babilonia (2 Uadiꞌ 23:36–25:30; 2 Cronica 36:5-21).

Balaam Saya yayti nin mananantigwa tan mammadles sin saytaw a taga Mesopotamia. Inapes na a kwarta (Judas 11) tan inuprisiwan nayan byan nin abaw nin kwarta ni Balak nin adiꞌ sa Moab no bulꞌisan nasara nin samba a Israelita. Baleꞌ kai nayti nin inaburuyan nin Dios no kai edet say ginwaꞌ na ket nipabindisyunan nasara kona ni Balaam (Bilang 22:1–24:25). Ket say ginwaꞌ na ni Balaam, niyakay naya si Balak no paꞌno nasara nin mapagkasalanan a Israelita ta pigaw nin masager yay Dios konra ket dusawen nasara (Nipadar 2:14).

Bawtismo/ Binyag (Baptism) Siti a nangipatauyan kona nin saritaꞌ sa irgon Griego a baptizo, nin say alawang nin katarusan na ket irebreb o inawnaw. Sa Biblia, say rabay nan irgwen ket sayay ritwal a mangusar nin ranom ta pigaw nin uyasan o palinisen yay sayay bagay o tawo sa adapan nan Dios (Lucas 11:38-39). Main yaynaytin ugaliꞌ ran Judio baꞌyo ya et nin nakodti si Jesu-Cristo sa lutaꞌ (Exodo 30:17-21; Levitico 11:25). Sa Baꞌyon Tistaminto, nigan-gan naya nin Dios si Juan a Mammawtismo nin isadyaꞌ nasaray tutawo sa irarateꞌ nan si nipangakoꞌ na a si Mesias. Nipatandaꞌ na ni Juan a matkap ray pabawtismo nin pammatutuo a nagbabawian rayna a kukasalanan ra (Marcos 1:4). Ritwal yaytin ipaꞌkit a taranaꞌ nin byay nan malinis ana nin sayay tawo sa pangingikit nan Dios. (Say nipamawtismo kona ni Jesus sa Mateo 3:13-17; Marcos 1:9-11; Say pammawtismo na ni Jesus sa Mateo 3:11b; Marcos 1:8b; Say pammawtismo sa ngaran na nin Ama, nin Anak tan nin Ispirito nan Dios sa Mateo 28:19. Mabasa et a raruman maipaꞌkaꞌ sa bawtismo sa Roma 6:3-8.)

Si ikarwan katarusan na sa Griego ket sayay naiduman masariꞌ ket inusar yaytin katarusan na sa Marcos 10:38-39.

Beelzebul Titulo yayti nin para konan si pangulo ran uispiriton dukaꞌ. (Mako sa Satanas iti sa sitin listawan.)

Belial Si rabay nan ibaritaꞌ nin sitin sabet sa Hebreo ket dukaꞌ o kasan sirbi. Syay pangulo nin sarbaynan kadukaan. (Mako sa Satanas iti sa sitin listawan.)

Betlehem Mantawagen yayti nin “babali na ni David.” Niikap yadti si David sin amboꞌ ya et nin adiꞌ. Nipau-pauꞌna anan nibaritaꞌ a itaw ya nin iyanak a magꞌin nin si sangkataꞌgayan nin magꞌuuray ran Judio, a syay si Jesus (Mikas 5:2).

Bindisyon (Bless) Sa Griego ket eulogew. Say muꞌnan katarusan na sa irgon Griego ket si gawꞌen a mabista para konan sayay raruman tawo. Main et nin sakalakon rabay nan ibaritaꞌ: 1) dumasal nin dawaten a gawꞌen nan Dios a mabista para konran raruman tawo (Marcos 10:16); 2) main nin mabistan ginwaꞌ nan Dios para konan sayay tawo (Marcos 11:9); 3) say kapapaꞌsar nan sayay tawo nin ginwaan nan Dios nin mabista (Mateo 25:34); 4) maikanaꞌ ya a Dios nin raywen raya nin tawo. Kanyaꞌ nin siti a nipangipataros sa Marcos 14:61 tan sa raruma et nin lugar; 5) kisalamat konan Dios sa nibi na tan sa kamaungan na. Kanyaꞌ nin siti a nipangipataros sa Marcos 6:41 tan sa raruma et nin lugar.

Binyag (Mako sa Bawtismo iti sa sitin listawan.)

Cain Syay kakan anak ra ni Adan tan Eva, a pinati naya a ari nan si Abel (Genesis 4:8).

Canaan Siti a lugar nin nipangakoꞌ nan Dios kona ni Abraham tan konran puri na. Sitin lugar nin tinawag nin Canaan sin saytaw ket iti ya sawanin sa sakop nin nunasyon a Lebanon tan Israel. Sin panaon na ni Abraham, abaw saray nagsikabarang nin tutawon mampiikap itaw sa Canaan (Genesis 15:18-21; Bilang 13:29; Josue 5:1).

Catawan (Mako sa Uunuren iti sa sitin listawan.)

Cristo (Mako sa Mesias iti sa sitin listawan.)

David Syay ikarwan adiꞌ ran saray puri na ni Israel sin nuꞌnan panaon (1 Samuel 16:1-13; 2 Samuel 5:1-5). Si pagꞌadian na sin saytaw ket mapwirsa ya tan si nasyon nin nagꞌurayan na ket alawang ya. Si Jesu-Cristo ket puri naya ni Adiꞌ David no maipaꞌkaꞌ sa kinatawo na (Lucas 3:23-31).

Dimunyo (Devil) Si sabet a Dimunyo ket pakaꞌkitan ya nin trabaho na ni Satanas. Say rabay nan ibaritaꞌ nin sitin sabet ket “mammarsa” o “mammadukaꞌ”. (Mako sa Satanas iti sa sitin listawan.)

Dios Si Dios ket sayan-saya ya nin Dios nin main nin tulo a pakaipadar na: 1) si Dios nin Ama; 2) si Uunuren a Jesus nin Anak na nin Dios. Nagꞌin ya nin tawo sin nako yadti sa lutaꞌ (Juan 1:14; 3:16; Filipos 2:6-8; Hebreo 1:3; 1 Juan 4:2-3); 3) si Ispirito na nin Dios.

Dupong ran mammemper (Church) Sa Griego ket ekklesia. Amboꞌ yaytin sayay paꞌdeng. Say katarusan nan sitin saritaꞌ sa irgon Griego sa Baꞌyon Tistaminto ket: 1) grupo ran mammemper kona ni Cristo nin mampiikap sa sayay lugar (Colosas 4:15); 2) pidudupong o pididinep ran mammemper kona ni Cristo mataman no adti (1 Corinto 14:19); 3) sarba ran mammemper kona ni Cristo sa sangkamundwan (Colosas 1:18).

Elias Sya, saya yan prupita sin panaon nin Uꞌnan Tistaminto, a saray Judio ket mantagaꞌnan ran sumubliꞌ ya anamana no adani ana a awron paninintinsya nan Dios (1 Uadiꞌ 17–19; Malakias 4:5-6). Nipapalaway na ni Jesus a say nipadles na ni Malakias nin isusubliꞌ na ni Elias ket natukid kona ni Juan a Mammawtismo (Mateo 17:10-13).

Felipe Main nin tulo ray tawon say ngaran ket Felipe nin mabasa sa Baꞌyon Tistaminto:

si Felipe anak na ni Adiꞌ Herodes. Ari naya ni Herodes Antipas. Syay nagꞌuray sa lugar nin Iturea tan sa Traconite sin panaon na ni Juan a Mammawtismo (Mateo 14:3; Lucas 3:1);

si Felipe nin saya konran apostoles na ni Jesu-Cristo (Mateo 10:3);

si Felipe nin saya konran pitoy lalaki a piniliꞌ ran apostoles na ni Jesu-Cristo, nin rispunsibilidad ra a pangangasikaso nin pammimin tulong konran mumaidap nin mammemper sa Jerusalem (Ginwa-ginwaꞌ 6:2-5; 8:4-40; 21:8).

Gamaliel Saya yayti nin madunong nin mangangakay nin Gugan-gan ran Judio. Sya a nangyakay kona ni Apostol Pablo sin mampagꞌadal ya (Ginwa-ginwaꞌ 5:34-39; 22:3).

Genesaret Siti a lugar tan babali sa amyanan tan panrupan nan Taaw Galilea a mantawagen a lamang nin Taaw Genesaret (Mateo 14:34; Marcos 6:53).

Getsemani Saya yayti nin daiteꞌ nin lugar a kakayo sa bandan baytan nin Jerusalem tan adani ya sa Talugtog Olibo. Iti ya nin mandumasal si Catawan a Jesus sin dinakep raya (Mateo 26:36).

Gomorra (Mako sa Sodoma tan Gomorra iti sa sitin listawan.)

Griego Saray Griego, sara a mampiikap sa prubinsyan Acaya. Sitin lamang a irgo ra a sya a irgo ra nin saray ataꞌgay a adal, tan mataman nin saray Romano ket magꞌirgo saran Griego. Impurtanti yay irgon Griego tan say kaugalian nin Griego sa sarba nin nunasyon a iti sa libed nan Taaw Mediteraneo ket, si inusar sa nipanurat nin Baꞌyon Tistaminto ket say klasin Griego a manꞌusaren ran kaꞌbawan nin tawo nin magꞌirgon Griego.

Gugan-gan (Law) Sayti a gugan-gan nin mansunuren ran Judio. Siti a nipanawag ra anamaet nin Judio sa nuꞌnan limay libro sa Uꞌnan Tistaminto a mantawagen lamang nin “Say Lulibro na ni Moises.” Baleꞌ no miꞌsa si tawag a Gugan-gan ket usaren ya para sa intiron Uꞌnan Tistaminto.

Hades (Mako sa Lugar ran nunati iti sa sitin listawan.)

Hebreo Siti si saritaꞌ nin Hebreo, tawag ya konran Israelita o Judio. Sa Baꞌyon Tistaminto, say rabay nan ibaritaꞌ ket saray puron Judio. Ket usaren yaytin tawag bilang wadiꞌ, maipaꞌkaꞌ sa pitatawo ran Judio tan sa kaugalian ra. Sin inusar naya ni Pablo nin maipaꞌkaꞌ sa lalaman nan diri (2 Corinto 11:22; Filipos 3:5), tuduen nasaray peteg a pupuon na, tan si irgo nan diri a peteg nin Hebreo, tan say istrikton nakaiparmawan na nin pigagawaꞌ ran Judio. (Mako sa Israel o Judio iti sa sitin listawan.)

Herodes Main nin aꞌpat ray tawon main nin ngaran Herodes nin naibaritaꞌ sa Baꞌyon Tistaminto.

Adiꞌ Herodes Siti nin Herodes ket mantawagen yan Bantog. Syay mampagꞌuray sin niyanak ya si Jesus (Mateo 2:1-23). Nagꞌuray ya sa prubinsyan Galilea tan Ceole-Siria sin taon 47 B.C. anggan sin taon 4 B.C. Sya a uꞌnan Herodes a nagꞌuray tan nipaꞌdeng naya a Timplo nan Dios itaw sa Jerusalem sin taon 20 B.C. Maduksaꞌ ya nin tawo, ket maꞌkit ti sa nipangmati na konran uasawa na tan sa nipamapati na konran uaꞌnak sa Betlehem tan sa kukabaraybay nan lugar banaꞌ ta rabay nayan mapati si Jesus.

Herodes Antipas Anak nayayti ni Adiꞌ Herodes nin Bantog. Nagꞌuray ya sa prubinsyan Galilea tan Perea nin parti na sa baytan nin Ilog Jordan tan iti sa sirong nin pagꞌuuray nan Roma. Nagꞌuray ya sin taon 4 B.C. anggan sin taon 39 A.D. Nipaputol naya a ulo na ni Juan a Mammawtismo (Mateo 14:1-13; Marcos 6:14-29; Lucas 9:7-9).

Herodes Agripa I Apo nayayti ni Adiꞌ Herodes nin Bantog tan kaꞌnakan naya ni Herodes Antipas. Nagꞌuray ya sa Judea sin taon 37 A.D. anggan sin 44 A.D. Sinintinsyawan naya nin patyen si Santiago a busat na ni Juan tan nipadakep tan nipriso naya si Pedro (Ginwa-ginwaꞌ 12:1-5). Ginwaꞌ nan Dios nin inurer a lalaman na (Ginwa-ginwaꞌ 12:23).

Herodes Agripa II Anak nayayti ni Herodes Agripa I. Nagꞌuray ya sa puprubinsya nin Abilinia, Galilea, Iturea tan Traconite sin taon 53 A.D. anggan sin taon 100 A.D. Saya ya konran magꞌuuray nin nangrengeꞌ sa nipangidipinsa na ni Pablo sa lalaman nan diri kuntra sa riklamo ran Judio kona (Ginwa-ginwaꞌ 25:13–26:32).

Tutawo na ni Herodes (Herodians) Myimbro sarayti nin sayay partido sa pulitika ran Judio. Saray iti konan siti nin grupo ket rabay-rabay ra nin saya konran aꞌnak na ni Adiꞌ Herodes nin Bantog a magꞌuray ket kai sara kuntra sa pagꞌuuray nan Roma (Marcos 3:6).

Igos (Fig tree) Puon nin kayo yayti nin say bunga na ket mataway. Gumunga a igos sa luob nin mapuloꞌ a bulan tinaun-taon. Igawgaw ray malutoꞌ nin bunga tan magwaꞌ nin iyator nin maꞌteng. Abaw a pangingiyarig tan proberbio maipaꞌkaꞌ sa kayon igos a mabasa sa Biblia.

Impirador (Emperor) Siti a tawag konan si mampagꞌuray sa Roma tan abaw a raruma nin nunasyon a iti sa sirong nin pakayadiꞌ na. Main nin uadiꞌ o gubirnador nin mampangipalalako sa gubyirno sa sayti nin nunasyon o puprubinsya baleꞌ si Impirador ket main nin pakayadiꞌ nan bilang sayay diktador konra (Mateo 22:17-21).

Impyirno (Hell) Siti a lugar nin pangikaan ta pigaw nin dusawen nasara anggan-angga nin Dios a anghil nin nagribildi kona tan saray tutawo nin kai nin nagmatalek kona ni Uunuren a Cristo. Mabasa sa Masanton Kasuratan a si impyirno ket burung-burong yan apoy a kai gapo nin maꞌrep (Mateo 25:41).

Ingangaꞌdo (Mercy) Sa Griego ket eleos. Pangungundoꞌ nan saya sa sayay tawo mataman no manepeg nin dusawen ya. Matinreg yay saya (si Dios o tawo) ta pigaw nin painawnan nayay sakalakon saya sa pakapaidap o saray raruma sa pakatkapan ra (Roma 9:22-23; Judas 21-22). Naisakop yaytin saritaꞌ sa pammimin bindisyon (2 Timoteo 1:2; Judas 2).

Isaac Sya a bugtong nin anak ra ni Abraham tan Sara, a niyanak ya sin pariho saraynan matuntawo. Syay nipangakoꞌ na nin Dios. Saray aꞌnak na ket si Esau tan si Jacob (Genesis 17:19-22; 18:10-14; 21:1-13; tan sa kukapitulo 22, 24–27).

Isaias Saya yan prupita sa Uꞌnan Tistaminto nin nipadles na a maipaꞌkaꞌ konan Mesias.

Isalba (Save) Sa Griego ket swzw. Say katarusan nan sitin saritaꞌ ket si ipalꞌis yay sayay tawo sa piligro tan isubliꞌ ya sa mabistan kapapaꞌsar. Usaren yaytin saritaꞌ nin say katarusan ket: 1) ikadayoꞌ yay sayay tawo sa animan nin klasin kapangnwan bilang sa patiti o konran kalaban (Lucas 23:39); 2) mamaandaꞌ nin masakit (Lucas 8:50 - mabyay ya); 3) ipalꞌis sa makapangno sa byay a iti konan Dios o sa makapangno a ibat kona ni Satanas o nangibwat sa kasalanan o sa panunusa nan Dios banaꞌ sa pagkakasalanan (Lucas 7:50 - nalibri; Efeso 2:8).

Mangingisalba (Savior) Si Jesus, sya a mangisalba sa tawo sa patiti nin kasan kalaꞌpusan tan sa makapaliꞌmon sager nan Dios (Lucas 1:47).

Isopo (Hyssop) Saya yayti nin ayupaꞌ nin tanaman nin mablong. Say sanga na ket inusar ran Israelita nin ipangwarsik nin ranom o dayaꞌ nin ayep no mangrayo sara konan Dios. Inusar ra et sa pangitalaga konran tutawo konan Dios (Hebreo 9:19).

Ispiriton dukaꞌ Aripen nasarayti ni Satanas nin syay makapangyayadiꞌ sa sarba konran ispiriton dukaꞌ. Sin saytaw, anghil saraytin magsirbi konan Dios baleꞌ nagribildyan raya. Gumwaꞌ sara kano wadiꞌ si Satanas nin mabista tan mabista a ibaritaꞌ ra baleꞌ taktika rayti tamoꞌ (2 Corinto 11:14). Magwaꞌ ra et anamaet nin tukswen rasaray tawo, pagꞌurayan rasara, tan raruma et.

Israel Israel ya a ngaran nin nibi na nin Dios kona ni Jacob (Genesis 32:28). Main nin labinrwa ray aꞌnak na ket nagꞌin nin tribo a barang saya. Mayadiꞌ ya nin natao a pagꞌadian na ni David (935 B.C.), mantawagen yaynan Israel a lugar ran saray mapuloꞌ a tribo nin niikap sa amyanan nin parti. Mantawagen ya anamaet nin Juda a lugar ran saray rway tribo a itaw sa bagatanan. Sa abaw nin parti sa Baꞌyon Tistaminto, si ngaran nin Israel ket inusar ya para konran sarba ran tutawon nangibwat sa puri na ni Israel. Si tawag nin Judio ket pannawag rayan saray amboꞌ nin Judio konran sarain nin grupo nin tutawo sigon sa dayaꞌ. Si tawag anamaet nin Israel ket usaren raya nin Judio nin awit a pagmamalaki a saray piniliꞌ nin tutawo nan Dios. (Mako sa Hebreo o Judio iti sa sitin listawan.)

Israelita Sara a puri na ni Israel nin anak na ni Isaac.

Iyariglo/ Pagꞌinen nin amigo (Reconcile) Pagꞌinen saran amigo a kaaway (Roma 5:10).

Jacob Sya a ari konran anak ran singin ni Isaac tan Rebecca. Sinilyan nayan Dios a ngaran nan Jacob nin Israel. Mabasa a maipaꞌkaꞌ kona ni Israel iti sa Glusaryo. Mabasa a maipaꞌkaꞌ sa byay na ni Jacob sa Genesis 25:19–50:13.

Jeremias Sya a prupita na nin Dios nin nangiparateꞌ konran tutawo nin say nipatandaan nan Dios kona sin panaon a sinakop rayan taga Babilonia a Jerusalem.

Jesus Si Jesus, syay Mesias a nipangakoꞌ nan Dios ket syay Prupita (Juan 6:14; Deuteronomio 18:15), Padiꞌ (Hebreo 2:17) tan Adiꞌ (Zacarias 9:9; 1 Timoteo 6:15) tamo. Si ngaran a Jesus, say rabay nan irgwen ket mangisalba yay Uunuren (Mateo 1:21).

Jonas Rwa ray tawo nin say ngaran ket Jonas a nibaritaꞌ sa Biblia: 1) si Jonas a prupita nin nibakiꞌ na nin Dios nin mako sa syudad nin Ninive ta pigaw nin ibaritaꞌ na konran tutawodtaw a wana nin Dios. Andiꞌ ya si Jonas ket nalayo ya. Baleꞌ nipaamil naya sa sayay alakin kunaꞌ nin Dios miꞌsa nipailiwaꞌ naya sin napalabas a tuloy awro. Sin rinmateꞌ yayna si Jonas sa Ninive, nagbabawian ran tutawo a kasalanan ra tan nagmatalek sara konan Dios banaꞌ sa nipatandaꞌ na ni Jonas konra. Mabasa a maipaꞌkaꞌ kona ni Jonas sa libron nisurat na; 2) si Jonas nin tatay na ni Simon Pedro (Mateo 16:17).

Jose Abaw saray tawon say ngaran ra ket Jose a mabasa sa Biblia.

Si Jose nin ikalabinsayan anak na ni Jacob. Si ina na ket si Raquel. Banaꞌ kona ni Jose, inmalis saran nako sa nasyon nin Egipto a pamilya na ni tatay na sin panaon a mampagꞌuray yadtaw si Jose (Genesis 30:22-24; 37:1–50:26).

Si Jose nin asawa na ni Maria nin ina na ni Jesus (Mateo 1:18-25; 2:13-15, 19-22; Lucas 1:27; 2:1-52; 3:23).

Si Jose nin busat na ni Jesus (Mateo 13:55).

Si Jose nin anak na ni Maria nin saya konran bubbayin nangaluyon tan tinmulong kona ni Jesus (Marcos 15:40).

Si Jose nin mansabtan nin Jose a taga Arimatea. Myimbro ya nin si Sangkataꞌgayan nin Kunsiho ran Judio a mantawagen nin Sanhedrin. Saya yan main nin pammemper kona ni Jesus baleꞌ say pammemper na ket adi. Sin nati ya si Jesus sa kudos kinalap naya ni Jose a bangkay na tan nitabon naya (Marcos 15:42-46; Lucas 23:50-53).

Jose Barsabas a si saya konran rwa nin tumutumbok kona ni Jesus nin namilian no siꞌnoy kasilyan na ni Judas Iscariote (Ginwa-ginwaꞌ 1:23-26).

Jose, a sya tinawag rayan Bernabe nin Apostoles (Ginwa-ginwaꞌ 4:36).

Josue Kala-kalamoꞌ nayayti ni Moises ket sin nati yayna si Moises, ginwaꞌ yan pangulo ran Israelita nin maikon rayay lugar a nipangakoꞌ nan Dios konra (Exodo 24:13; Deuteronomio 31:14,23; Bilang 27:12-23; Josue kapitulo 1).

Judas

Judas Iscariote Saya yayti konran labinrway tumutumbok na ni Jesus a syay nagtraidor kona (Juan 12:4-6; 13:2, 21-30; 18:2-3). Nagbabawian nay ginwaꞌ na ket nipati ya (Mateo 27:3-8; Ginwa-ginwaꞌ 1:16-20).

Judas Saya yayti anamaet konran labinrway tumutumbok na ni Jesus (Lucas 6:16). Say raruman ngaran na ket Tadeo (Mateo 10:3).

Judas Siti nin main nin ngaran nin Judas, nitandaꞌ na a kadiryan na a aripen naya ni Jesu-Cristo tan aryen naya ni Santiago (Judas 1; Mateo 13:55) ket sa angan-angan saya ya konran bubsat na ni Jesus. Gindat, kai na nin timper a si Jesus ket syay Anak nan Dios (Juan 7:5). Wanin man, namper yan lamang sin sinmubliꞌ yaynan mabyay si Jesus (Ginwa-ginwaꞌ 1:14). Nagꞌin yan sayay pangulo ran mammemper.

Judio (Jew) Sarayti a puri na ni Abraham yupaꞌ konan apo nan si Jacob. Nikwinta ray diri ran sarayti a sara a piniliꞌ tan nabindisyunan nin tutawo nan Dios. Ket balawen rasaran ikwintan bilang aso nin saray Judio a amboꞌ nin Judio ta kai sara nin naikalamoꞌ nin tutawo nan Dios. Si tawag nin Judio ket siti a usaren no saray mampagꞌirgo ket iti sara sa rikor nin rilihyon nin Judaismo. Usaren yan lamang a tawag nin “Judio” no mampagꞌirgwan a pidumawan nin Judio tan amboꞌ nin Judio. (Mako sa Hebreo o Israel iti sa sitin listawan\xt*)

Kamaungan (Grace) Sa Griego ket charis. Siti nin saritaꞌ, say rabay nan ibaritaꞌ ket say piuugaliꞌ a maong ya a saya sa saya a raruma, nin gawꞌen na a mabista para kona. Usaren yayti nin main nin katarusan a: 1) gawꞌan ya nin mabista a sayay tawo mataman no kai ya nin kumanaꞌ (Efeso 2:8 - kamaungan); 2) napaririket yay Dios o sayay tawo ket main nin gawꞌen na para konan nakapaririket kona (Lucas 1:30 - napaririketan); 3) mami nin makapaririket nin bagay konan tawo para sa kaabigan na (Lucas 4:22 - makapaririket nin rengꞌen; Colosas 4:6 - mabista); 4) kisalamat konan sayay tawo (Lucas 17:9 - kisalamat); 5) ingangaꞌdwen nin kai ana nin ipabayadan a utang (Lucas 7:42 - iningangaꞌdo); 6) mami mangibwat sa masibulot a nakem (Roma 8:32 - masibulot a nakem); 7) pangibulꞌis nin mabistan saritaꞌ sa pammimin bindisyon o galang (Efeso 1:2 - bindisyunan); 8) sayay naiduman pusisyon o trabaho a nibi nan Dios mangibwat sa masibulot a nakem na (1 Corinto 12:4 - manꞌipuyaꞌ; Efeso 3:8 - pagkanawanawa).

Kataꞌgayan/ Kagalangan/ Kasan kapada/ Andaꞌ (Glory) Sayti a magwaꞌ nin katarusan nan saritaꞌ a doxa sa urihinal nin irgon nakaisuratan nan Baꞌyon Tistaminto. Say alawang a katarusan na ket si main nin bagay o nangyadiꞌ a kasan kapada, ataꞌgay, kasan kapadan kagalangan, impurtanti nin tuloy tan kai nin masabtan a andaꞌ. Usaren yaytin saritaꞌ a Griego nin say katarusan ket: 1) say andaꞌ nan sayay bagay (1 Corinto 15:40 - andaꞌ; Mateo 4:8 - kukayamanan tan pupakayadiꞌ); 2) say makapakaꞌngap, makapangyayadiꞌ, pinasyan andaꞌ, makapaririket nin pakaipadar nin pagkamain nan Dios (Lucas 2:9 - kataꞌgayan; 2 Corinto 3:7 - pakayadiꞌ tan salag); 3) animan a makapakaꞌngap nin nunangyadiꞌ tan pakaꞌkitan nin pakayadiꞌ tan nikaiduma na nin Dios (Efeso 1:14 - kasan kapada); 4) pangingigalang tan pangrarayo ran tutawo konan Dios, o sa raruma, no maalilbiꞌ ray kamaungan tan kataꞌgayan na (Mateo 24:30 - kasan kapadan kagalangan); 5) tawo o bagay a mami nin kagalangan konran raruma o main nin maipasirayo sa raruma (1 Tesalonica 2:20 - maipasirayo tan ririket); 6) si kapapaꞌsar o pusisyon nin kiramaꞌ yay sayay tawo sa kagalangan nin raruma, lalo sarayna a mammemper yupaꞌ sa pakikalamoꞌ ra konan Cristo o Dios (1 Tesalonica 2:12 - pinasyan andaꞌ); 7) si pakayadiꞌ tan pusisyon nan sayay pinarsa (2 Pedro 2:10; Judas 8 - makapangyayadiꞌ).

Kataratwan (Covenant) Sa Griego ket diatheke. Sa Biblia, amboꞌ yayti nin nipagketan nin nitarusan ra nin rway tawo. Siti ket saya yan pagpangakoꞌ tan magsen nin pitarusan ran rway tawo o grupo sa saya tan saya (Lucas 22:20). Main nin tulo nin mangyadiꞌ sa kataratwan sa Biblia: 1) ipangakoꞌ nan sayay magsen nin tawo a tulong konan sayay ayupaꞌ ket matkap nay sumunor nin si ayupaꞌ sa nibaritaꞌ nan si magsen; 2) siti nin pangakoꞌ ket paadanyen na a pikakalamoꞌ ra; 3) ipatutuo ran rwa a kasusunor ra konan siti yupaꞌ sa sayay samba o sirimunya. Sa kaugalian ran Judio ket, no nitarato saray rway tawo, mangmati saran sayay ayep ta pigaw nin paꞌgeten ray nitaratwan ra.

Kataratwan kona ni Adan (Adamic Covenant) Kapilitan a tulukan na ni Adan a gan-gan nan Dios sa pangangaꞌmor nan bindisyon nan Dios. Nagkasalanan ya si Adan baleꞌ nipangakoꞌ naya nin Dios a padalan nin daegen nan Dios a kasalanan (Genesis 2:16-17; 3:14-19).

Kataratwan kona ni Noe (Noahic Covenant) Main nin kataratwan a ginwaꞌ nan Dios kona ni Noe a kai na anaet nin sidaen a sarbadti sa mundo yupaꞌ sa lanip (Genesis 9:8-17).

Kataratwan kona ni Abraham (Abrahamic Covenant) Ginwaꞌ naya nin Dios a sayay kataratwan, byan naya si Abraham nin lutaꞌ a para kona (Genesis kapitulo 15).Nangwaꞌ ya anamaet nin kataratwan konra ni Abram tan Sarai a magꞌin nin saray puon ran abaw a tawo tan nasyon tan adiꞌ yupaꞌ konan anak ran si Isaac. Ket sinilyan na a ngaran ra a nagꞌin nin Abraham tan Sara. Iti anamaet nin tinmaranaꞌ a pannuriꞌ konran puri na ni Abraham ta pigaw nin ipaꞌkit a tawo nasaran Dios (Genesis 17:1-16). Sa sayay sakalakon awro, nipangakoꞌ nan Dios a yupaꞌ konan si sayay puri na, bindisyunan na a sarban tawo sa mundo (Genesis 22:15-18). Pinatutuꞌwan na anamaet ti nin Dios konra ni Isaac (Genesis 26:3,24) tan Jacob (Genesis 28:13-15; 35:12).

Uꞌnan Kataratwan (Mosaic Covenant) Sa Uꞌnan Tistaminto, si kasabyan nin manꞌirgwen a kataratwan ket si ginwaꞌ nan pakitarato nin Dios konran tutawo sa Israel sin panaon na ni Moises itaw sa Talugtog nin Sinai (Exodo 19:4-8; 24:4-8; kapitulo 34). Sa sitin kataratwan, bindisyunan nasara tamoꞌ nin Dios no sunuren ra a sarba ngaꞌmin nin gan-gan na (Deuteronomio kapitulo 28) ket gawꞌen nasara nin sayay nasyon nin naipurok para kona. Sin siti nin tyimpo, nibi na konra a Mapuloꞌ a Gugan-gan na (Exodo 20:1-17) tan say raruma et nin gugan-gan.

Kataratwan kona ni David (Davidic Covenant) Nipangakoꞌ nan Dios a ipaꞌdeng na a pagꞌadian na nin si puri na ni David nin tumuloy anggan-angga (2 Samuel 7:8-16). Ket nipangakoꞌ nan Dios: 1) nin isalba naya a nasyon nin Israel tan; 2) nin si Mangingisalba ket si sayay puri na ni David.

Baꞌyon Pakitarato (The New Covenant) Sa sitin baꞌyon pakitarato ket ginlat nan Dios a nangisyay nin tutawo kona ket pinangibwat nan maituno a sarban tutawo kona yupaꞌ kona ni Jesus nin nati sa kudos (Jeremias 31:31-34; Lucas 22:20; 1 Corinto 11:25; Hebreo 8:8-12).

Katinekan (Peace) Sa Griego ket eirene. Say katarusan nan siti ket say kapapaꞌsar nin mabista a kabibyay, karigsawan tan main nin pagkakumplito. Manꞌibalikas yayti: 1) yupaꞌ sa pangibulꞌis nin mabistan saritaꞌ no misnaꞌ a rwa ray tawo (Lucas 24:36 - katinekan\xt*) o patanid (Lucas 8:48 - matinek); 2) nin say katarusan, kai gapo nin mangno (Lucas 11:21 - kai mangno); 3) nin say katarusan, pitutuno o kasan puon nin pisasangkinian tan piaaway (Lucas 12:51 - mitutuno); 4) nin say katarusan, kituno yaynay Dios konran tutawo imbis nin sintinsyawan nasara banaꞌ ta ginlat nayna a sarban kasalanan ra (Lucas 2:14 - kituno); 5) nin mayi anay katarusan nin sibulot tan andaꞌ nin iti sa saritaꞌ nin Hebreo a shalom (1 Tesalonica 5:23 - katinekan\xt*).

Katulungan ran Pupadiꞌ (Levites) Sa irgon Griego say tawag konran sarayti ket “Levita” a say rabay nan irgwen ket “puri na ni Levi.” Sin panaon a main et nin Timplo nin pangraywan ran Judio konan Dios, say gawaꞌ ran sarayti ket si tulungan rasaray pupadiꞌ sa udas nin pangrarayo konan Dios, tulungan rasara sa pangangakay ra, magsirbi saran gwardya sa Timplo, saray mangaꞌget nin kwarta, mangmati sara nin uayep a idaꞌton konan Dios, tan raruma et nin gawaꞌ (1 Cronica 23:27-32).

Kerubin Saray mantawagen nin kerubin ket sayay klasi sara nin anghil nin nidistino nan Dios nin bantay sa gardin nin Eden (Genesis 3:24). Sin namagwaꞌ ya a Dios nin kaban a pangikwan nin say rwa ray tiniblak nin bato a nakaisuratan nin say Mapuloꞌ a Gugan-gan, namagwaꞌ ya et nin rwa ray bakas nin anghil a puro nin balitok a tinawag nan kerubin. Nikwa rasarayti sa babon sakeb nan kaban (Exodo 25:18-22; Hebreo 9:5).

Kunsiho (Council/ Sanhedrin) Siti a sangkataꞌgayan nin dupong a main nin pakauray konran Judio. Pitumpuloꞌ saran Pupangulo ran Judio a nakatekreꞌ iti, tan si Sangkataꞌgayan nin Padiꞌ a pangulo nan siti.

Langit Manꞌibaritaꞌ ran Judio a main nin tulo ray langit: si uꞌnan langit ket main itaw a gunem tan saray manuk-manok, si leas; si ikarwan langit ket si kamiꞌnan nan awro, bituen tan bulan; si ikatlon langit ket si lugar a mampiikapan nan Dios. Sin nibaritaꞌ na ni Pablo nin nakarateꞌ ya sa taꞌgay sa ikatlon langit (2 Corinto 12:2), si rabay nan irgwen ket si lugar nin mampiikapan nan Dios.

Liprusi Siti nin umnoy bakas yan sakit sa katat, gawꞌen a si main nin masakit ket kai ya nin makakidupong nin mangrayo konan Dios. Wanra nin Judio a amboꞌ yan maringgas anggan inmandaꞌ yayna tan patutuꞌwan nan padiꞌ a magwaꞌ nayna a kidupong.

Lugar ran nunati Sa irgon Griego ket Hades. Sya a mintras tanto nin lugar a kamiꞌnan ran nunati anggan marateꞌ a awron peteg anan Paninintinsya konra.

Mabistan Patandaꞌ (Gospel) Siti ket saya yan minsahi o sayay iparateꞌ nin say linaman na ket mamin ririket. Baleꞌ sa Baꞌyon Tistaminto amboꞌ yaytin basta anin klasi tamoꞌ nin mabistan patandaꞌ. Say rabay nan ibaritaꞌ nin siti ket si makapaririket nin ibaritaꞌ a si Dios ket nangwaꞌ ya nin padalan para konran makasalanan ta pigaw nin magwaꞌ saran magꞌin nin naringgasan ana yupaꞌ sa ginwaꞌ na ni Jesu-Cristo (1 Corinto 15:1-4) tan ta pigaw nin sumubliꞌ sara kona.

Macedonia Saya yayti nin prubinsya sa nasyon nin Roma sin saytaw. Sya sawanin a lugar nin iti sa partin amyanan nan nasyon nin Grecia. Si sangkaimpurtantiwan nin syudad na ket si Tesalonica. Say raruman syudad nan sitin prubinsya nin kinaꞌ na ni Pablo ket say Neapolis, Filipos, Amfipolis, Apolonia tan Berea.

Madudunong sa Gugan-gan (Scribe) Sin panaon na ni Jesu-Cristo, sarayti a mangadal, mangipataros tan mangyakay nin Masanton Kasuratan, laloynay say uꞌnan liman libro sa Uꞌnan Tistaminto. Saraynan lamang a hwis ran Israelita. Say kasabyan ra ket Pariseo sara.

Mammaga (Bishop) Sa Baꞌyon Tistaminto, siti nin tawo ket kawaꞌnanen nasaran pagawan a mammemper nin manꞌantabayan na (Ginwa-ginwaꞌ 20:28; Tito 1:7-9).

Maniningir nin buis Judio sarayti a nabyan nin trabaho nin mangulikta nin buis a mansingiren nan Roma nin mausar nan gubyirno na. Saray maniningir nin buis ket guraꞌ rasaran kapada ran Judio ta manꞌiꞌdeng ray gubyirno nin sakalako a nanakop tan mampagꞌamu-amo tan mampangagrabyado konra. Kaꞌbawan ket pwirsawan nin pamayaden rasaray tutawo tan nalabas-labas a singiren ra tan nibulsa ra a masurok sa nasingir ra. Manꞌikwinta rasaran kapada ran Judio nin traidor a mampagsirbi sa gubyirno nin sakalako a abusado, tan manꞌilakoꞌ ray sirbisyo ra banaꞌ tamoꞌ sa kwarta, tan manꞌibilang saran mannakaw sa rilihyon ran Judio. Sara si Zaqueo tan Mateo ket maniningir sara nin buis.

Mangatuntawo/ Pupangulo (Elders) Sayti a pannawag konran: 1) pupangulo ran Judio nin myimbro nan Kunsiho; 2) matuntawon pangulo ra nin mammemper a main nin rispunsibilidad sa byay tan kalalako nan dupong ran mammemper; 3) saray rwampuloꞌ tan aꞌpat a nakatekreꞌ sa truno sa libed nan truno nan Dios (Nipadar 4:4).

Manna Say kanen a nibi nan Dios konran Israelita legꞌan a itaw saran mampakudti-pakodtaw sa lugar a kasan mampiikap. Say bakas ket, bilang sayay daiteꞌ nin bikoy a maputiꞌ tan masamꞌit. Ibat ti sa langit a no yabi ket, kumutiꞌ yay lutaꞌ banaꞌ sa sayti (Exodo 16:4-21,32-34; Bilang 11:7-9; Juan 6:30-40). Wanran tutawo sin saytaw a naiyadi in say manna sin yimbaꞌ ya a Timplo sin 586 B.C. (Nipadar 2:17).

Mapteg/ Matunong (Righteous/ Just) Sa Griego ket dikaios. Say katarusan nan siti ket: 1) say pigagawaꞌ nan Dios ket lison maitukoy sa no siꞌno ya tan sa ibaritaꞌ na tan laloyna sa paninintinsya na konran tutawo (Roma 3:25; 2 Tesalonica 1:5); 2) gawꞌen a maabig tan kusto sa pangingikit nan Dios kanyaꞌ nin magkabyay a tawo nin main nin katutuꞌwan tan maringgas (1 Tesalonica 2:10; Hebreo 11:4).

Masantos/ Maringgas (Holy) Sa Griego ket hagios. Say rabay nan ibaritaꞌ nin siti sa Biblia ket naipurok nin bagay o tawo para konan Dios ket rininggasan ya tan mausar ya sa pagsisirbi konan Dios. Mansabtan nin wanti a: 1) tutawo o bagay nin ikon nan Dios o peteg nin naitalaga sa pagsisirbi kona (Efeso 2:21b - manepeg; Roma 12:1\xt* - pamaringgas); 2) main nin pigagawaꞌ nin mampagkabyay nin maringgas para konan Dios (Efeso 5:26a - maikanaꞌ; 1 Pedro 1:16 - masantos); 3) nangibwatan naya a Dios ket main nin nikaDios na o main nin nakaibakian na nangibwat konan Dios (Efeso 3:5b - naitalaga); 4) say nikaipurok nin naitalaga para konan Dios ta pigaw nin magꞌin nin maikanaꞌ konan Dios (1 Tesalonica 4:3 - paringgasen).

Melquisedec Adiꞌ yayti sa syudad nin Salem sin nuꞌnan panaon tan saya yan padiꞌ nin nagsirbyan nayay peteg nin Dios a Sangkataꞌgayan sa Sarba. Sinnaꞌ nasara si Abraham sin sinmubliꞌ saran ibat nin nikigira, tan binindisyunan naya si Abraham. Si Abraham anamaet ket binyan naya si Melquisedec nin kakapuloꞌ nin say kayamanan nin nakalap na konran kukalaban na (Genesis 14:17-20). Say nikapadiꞌ nan Cristo ket kapadan nikapadiꞌ na ni Melquisedec (Hebreo 5:5-10; 6:19–7:28): 1) Si Dios a nanudoꞌ kona; 2) Kasan tandaꞌ nin tinmaranaan o nanganggawan na; 3) Magnayon yan padiꞌ anggan-angga; 4) Syay Adiꞌ a mamagkamain nin katinekan; 5) Magꞌuray ya nin matunong; 6) Kai nin matkap a kasilyan na nin padiꞌ.

Mesias/ Cristo Saritaꞌ nin Hebreo yayti si Mesias nin say katarusan na ket “Si Binuꞌbuan nin Ladak” tan parihoyti nin katarusan na sa katarusan nan saritaꞌ a Cristo nin nangibwat sa irgo nin Griego. Kaugalian ran Israelita a buꞌbuan rayan ladak a sayay tawo nin manꞌipatekreꞌ ra sa sayay naiduman pusisyon. “Mesias” a tawag ran Israelita konan Mangingisalba a nipangakoꞌ nan Dios konra ket, si titulo na et ni Jesus ket Mesias o Cristo.

Miguel Siti si Miguel ket syay sangkataꞌgayan nin anghil (Judas 9). Nikiꞌbatan ya konan Dimunyo maipaꞌkaꞌ konan bangkay na ni Moises. Sa nisurat na ni Prupita Daniel (10:21; 12:1), maꞌkit itaw a si Miguel ket syay anghil a mampangisakit sa kapapaꞌsar nan nasyon nin Israel. Niyagel nayayti sin rabay nayan sidaen ni Satanas (Nipadar 12:7).

Milagro (Miracle) Sayayti nin makapakaꞌngap nin pangyayadiꞌ a kasa gapon makapamaritaꞌ a gawaꞌ nayayti no kai edet, nin Dios (Mateo 11:21; 21:14-15) o sayay raruman pakayadiꞌ a amboꞌ nin pakayadiꞌ nin tawo o say nurmal nin padalan (2 Tesalonica 2:9).

Mira (Myrrh) Mabanglo nin yatek ti nin sayay madiwi nin ayupaꞌ nin kayo. Banaꞌ ta mabanglo a mira, ilawok rayti nin Judio sa bubagay a iyamris sa lalaman, sa babo nin ulo nan sayay tawo nin mabyan nin naiduman butang o rispunsibilidad, tan sa bubagay a iyamris sa bangkay nan sayay tawon nati (Juan 19:39).

Moises Saya yan bantog nin prupita si Moises tan sya a nangipangulo konran saray puri na ni Israel sin panaon a linmakwan sara sa Egipto tan sin itaw sara sa lugar a kasan tawon mampiikap sa luob nin aꞌpat a puloꞌ a taon, angga sin nirateꞌ sarayna sa banda nan Canaan a syay lugar a nipangakoꞌ nan Dios nin ibi na konra (Exodo kapitulo 1–40; Deuteronomio kapitulo 34). Kona ni Moises na nin nibi nin Dios a Gugan-gan na, a nibaritaꞌ na kona a ipatandaan nayti konran tutawo.

Mundo (World) Sa Griego ket kosmos. Main nin tulo ray katarusan nan sitin saritaꞌ sa Biblia: 1) si intiron sangkamundwan a ginwaꞌ nan Dios pati say langit tan si lutaꞌ (Efeso 1:4); 2) say kalalako nin byay iti sa mundo a subag lawas konan Dios tan kona ni Cristo (1 Juan 2:15 - pigagawaꞌ a kuntra); 3) si kapresan nin panaon nin main a kasalanan tan kadukaan (Efeso 2:2 - pagkakabyay ran tutawo).

Mustasa Sayay mula yayti sa Israel a tumuboꞌ mangibwat sa daiteꞌ tamoꞌ nin bikoy baleꞌ umalaki ya nin marateꞌ nay anggan mapuloꞌ a pyi kaataꞌgay (Mateo 13:31-32).

Nazaret Sayay babali yayti sa prubinsyan Galilea a itaw sara nin niikap si Jose tan si Maria. Itaw ya nin inmalaki si Jesus tan itaw ya nin niikap anggan sin tulumpuloꞌ a taon nayna (Mateo 2:23).

Ninive Siti si Ninive sya a syudad nin namakian nan Dios kona ni Jonas ta pigaw nin baritaan nasaray tutawo a pagbabawian tan gurutan raynay pagkakasalanan ra (Jonas 1:2). Si Ninive a kapitulyo nan nasyon nin Asiria sin nuꞌnan panaon a iti sa rigrig nan Ilog Tigris sa bandan baytan.

Noe Sa sarba ran tutawo sa mundo sin panaon na ni Noe, sya tan saray pamilya na tamoꞌ a nalibri sin pinaldeg nayan Dios a mundo yupaꞌ sa layos. Mapteg yan tawo si Noe tan sinunor nay karabayan nan Dios. Nalibri sara si Noe yupaꞌ konan si alakin tuloy nin baluto a ginwaꞌ na sigon sa gan-gan na nin Dios. Kalamoꞌ rasaran nalibri a mipadis nin sarbaynan klasin ayep sa lutaꞌ tan mumanuk-manok banaꞌ ta niruran nasara ni Noe sa alakin tuloy nin baluto (Genesis kapitulo 6–9).

Olibo (Olive) Siti si mantawagen nin olibo ket sayay puon nin kayo ya a kaꞌbawan nin mula sa Israel. Maedeed yayti nin umalaki tan anro anamaet a byay na. Mabyay yay olibo sa makrang tan babato nin lutaꞌ. Maꞌkan a bunga nin olibo tan pangalapan nin ladak nin usaren sa panglulutoꞌ tan sa lampadawan tan usaren lamang nin tambar.

Padiꞌ (Priest) Puri nasarayti ni Aaron a nipurok nan Dios nin magꞌin nin padiꞌ sin panaon na ni Moises. Say uꞌnan gawaꞌ ra ket si mangingisaꞌleꞌ sara para konran tutawo konan Dios nin mangiprisinta sara nin dudaꞌton tan puuran nin dudaꞌton konan Dios ta pigaw nin maituno ray tutawo konan Dios. Iyakay ra anamaet a Gugan-gan nan Dios konran tutawo.

Pagkukulasyon (Fasting) Gagarawen a kai nin mangan banaꞌ ta igagara a udas sa gawaꞌ nin pagdidibusyon konan Dios.

Pagmamatalek (Trust/ Faith) (Mako sa Pammemper iti sa sitin listawan\xt*)

Pagꞌaadiꞌ nan Dios (Kingdom of God/ Kingdom of Heaven) Amboꞌ yayti nin maipaꞌkaꞌ sa sayay lugar no kai sa pagꞌaadiꞌ nan Dios. Sa pakataros ran Judio, daegen nasaran Dios a sarba ran kalaban ra no magꞌuray yay Mesias sa intiron mundo tan say kapapaꞌsar ra ket magꞌin nin pinasyan andaꞌ liꞌ sa Pagꞌadian na.

Sa niyakay na ni Jesus, say Pagꞌaadiꞌ nan Dios ket tumaranaꞌ yupaꞌ sa pangipaisirong nin diri nin barang sayan tawo nin byay na sa karabayan nan Dios (Marcos 1:15; 10:14, 23), amboꞌ nin yupaꞌ sa pinilitan. Ket rumateꞌ liꞌ a panaon a magꞌadiꞌ yan liso iti sa mundo tan galten na a sarban kadukaan.

Pammakbo (Leaven) Sin nuꞌnan panaon, say inusar ran tutawo nin pammakbo sa gawꞌen ran tinapay ket maꞌran nin minasa nin midyo inmalsem ana. No ilawok sa baꞌyon masa, si intiron masa ket kumbo ya (Mateo 13:33). Konran Judio, say animan nin mangkaburok ket nikasamaꞌ (Exodo 12:15). Kanyaꞌ nin banaꞌ ta say inusar ran pammakbo ket dandani ana nin maburok, inusar ti sa pangingiyarig maipaꞌkaꞌ sa amboꞌ nin mabista tan apiktawan nay intiron grupo (Mateo 16:11-12; 1 Corinto 5:6).

Pammemper/ Pagmamatalek (Believe/ Trust) Sa Griego ket pisteuw. Tuloy katarusan nan siti sa irgon Griego: 1) akuen nin tutuo ya a sayay nibaritaꞌ (Marcos 13:21; Judas 3); 2) pagmatalkan nayan sayay tawo a Dios o a Cristo (Juan 12:44; Judas 5); 3) mansiguradwen nan sayay tawo a gawꞌen ta gawꞌen nan Dios a umbat sa dawat na maipaꞌkaꞌ sa pakatkapan na (Marcos 5:34).

Pangangawaꞌnan/ Pangangadoꞌ (Love) Say rabay nan ipataros nin siti, say pangangasikaso para sa mabistan byay ran kawaꞌnan sa byay, ruros nakem nin tumulong, mabista a pinanakem, makaitpel tan mapagmatalkan, tan mamaririket nin raruma. Say pipaꞌkaan nin sayti ket: 1) say masibulot a pangangadoꞌ nan Dios konran tutawo na. Pagawan nasaray kawaꞌnan na mataman no alaki a ipuunan na tan maririket ya maipaꞌkaꞌ konra; 2) say pangangadoꞌ nin tawo konan Dios tan sa raruman tutawo. Kaꞌbawan nin si saritaꞌ a pangangawaꞌnan a inusar no say impurtantin katarusan ket say pammimi o pammaga.

Pangingiyarig (Parable) Say rabay nan ibaritaꞌ pangingipada. Mangusar iti nin sayay bagay o isturya nin mangipadar tan mangyakay nin sayay raruman katarusan. Kaꞌbawan a inusar nayti nin padalan ni Jesus sa nipangyakay na (Mateo 13:34), baleꞌ kaꞌbawan ran lamang nin tutawo ket kai nin nakataros sa akay no kai nipapalaway ti tamoꞌ konran saray adani kona (Lucas 8:10).

Pariseo (Pharisee) Siti a sangkaimpurtantiwan nin grupo sa pammemper ran Judio. Dupong rayayti nin lulalaki a mairot nin mantumumbok sa Gugan-gan nin nisurat na ni Moises tan sa raruma et nin riglaminto tan sa nilamuꞌ-lamoꞌ ra et nin matkap ran tumbuken nin Judio. Igalang rasarayti nin maong nin kaꞌbawan ran Judio ta makaDios sara. Baleꞌ binalaw nasaran lamang nin tuloy ni Jesus ta sa pinasya nin pammaga ran tumumbok nin maong sa Gugan-gan, napauryan raynay gagara nin Gugan-gan (Mateo 3:7).

Peteg a wanin (Mako sa Amen iti sa sitin listawan.)

Pilato Si Pilato a ikaliman taga Roma nin nagꞌuray nin gubirnador sa prubinsyan Judea. Panaon nin pagꞌuuray na sin si Juan a Mammawtismo ket pinata-patandaan nasaray tutawo, tan si Jesus ket naku-nako ya nin nangyakay konran tutawo sa nagsikabarang nin bubabali. Niriklamo rayan Judio si Jesus kona ni Pilato ket nipagamet naya konran sundaloꞌ ta pigaw nin ipasak raya sa kudos.

Pinaitawo (Son of Man) Titulo nayayti nin Mesias (Daniel 7:13; Juan 3:13). Say katarusan nan siti ket si nibakiꞌ nadti sa lutaꞌ nin Dios ket naiyanak yan sayay tawo. Kasabyan a inusar nayayti ni Jesus nin pannawag sa kadiryan na sin manꞌirgwen nay maipaꞌkaꞌ sa gagara nan nakodti sa lutaꞌ, say maipaꞌkaꞌ sa pakayadiꞌ na a Uunuren, say maipaꞌkaꞌ sa pinasyan idap a masariꞌ na, tan say maipaꞌkaꞌ sa panaon liꞌ a tumekreꞌ ya sa abay na nin Dios itaw sa langit, a sya tan si Dios ket napasaya sara sa pakayadiꞌ (Mateo 9:1-7; 12:1-8; 17:9-13; 25:31-32; Lucas 19:10).

Pirduna (Forgive) Say katarusan nan siti ket tubaleen nin mabista a dukaꞌ tan magꞌin nin mapamasinsya. Mangyadiꞌ tin pammirduna no si sayay tawo ket galten nayna a sager na o kai nayayna nin dusawen a nakagwaꞌ nin amboꞌ nin mabista kona. No si sayay nakaibi nin sakit-nakem ket pagbabawian na tan akuen naytin pammirduna, say pikalamoꞌ ran nasidaꞌ ket maisubliꞌ. Main anaod nin ginwaꞌ nan dukaꞌ baleꞌ kai yayna nin naiketeg nin dusawen.

Pista (Levitico kapitulo 23)

Pista nin Abung-abong (Feast of Tabernacles) Sitin pista, manglinggo ya. Sarba ran Judio, mangwaꞌ saran abung-abong ket miikap saradtaw ta pigaw nin panemtemen ray nipanglalako ran pupuon ra sin saytaw sa lulugar a kasan tawo sin linmakwan sara sa pakaaripen ra sa Egipto (Levitico 23:33-34).

Pista nin Nipanglabas (Feast of Passover) Siti a pista nin sangkaimpurtantiwan sa rilihyon ran Judio. Pista yayti nin nitaranaꞌ nan Dios nin pammanemtem konan sangkasuyutan nin sarot a nibi nan Dios sa Egipto a saray kakan aꞌnak tan ayep ran Egipcio ket nati sara, baleꞌ nalibri saray Israelita banaꞌ sa dayaꞌ nin pinatin karniro nin nipunas sa purta ra (Exodo kapitulo 12). Bunga nin siti a nikaglat ran Israelita sa masakit nin pakaaripen sa Egipto. Kasabyan nin say pagsisilibra konan siti nin pista ket sa bali. Say gawꞌen konan siti nin pista, maiyarig sa ginwaꞌ na ni Cristo nin nipapati yan nipasak sa kudos ta pigaw nin mabyay atamon iti konan Dios (Mateo 26:2). Maibansag a pangngisilibra konan sitin pista sa pagsisilibra tamo nin Biyernes Santo a si awron pinati ya si Cristo (Juan 13:1; Exodo 12:3–13:10). Tumumbok yan diritsa a Pistan Pangangan nin Tinapay a Kasan Pammakbo.

Pistan Pangangan nin Tinapay a Kasan Pammakbo (Feast of Unleavened Bread) Sitin pista, manglinggo ya nin sumunor yan diritsa sa paninilibra nin Pista nin Nipanglabas. Konan sitin pista ket main nin uayep nin pinuuran nin nidaꞌton. Siti ket pagsisilibra ya banaꞌ sa nikaglat ra sa pakaaripen tan sa nikalakwan ran Israelita sa Egipto (Exodo 12:13-20). Si ngaran nin Pistan Pangangan nin Tinapay a Kasan Pammakbo ket nangibwat ya sa kai ra nin nipangan nin tinapay a main nin pammakbo sa napalabas a nanglinggo.

Pista nin Pangingididika konan Timplo (Feast of Dedication) Sa sitin pista, saray Judio panemtemen ray nikabulos ran pupuon ra sa pagꞌuuray nan sayay adiꞌ a amboꞌ nin Judio a si Antioco Epifanes. Waloy awro yayti nin pista nin magsilibra sara sa nikaisubliꞌ nan Timplo tan nididika nayan uman sin 165 B.C. nin sayay Judio a mapangawaꞌnan konan Israel a si Judas Maccabeus. Tumaranaꞌ a pangngisilibra konan sitin pista sa ika‑25 a awro nan bulan a Kislev sa kalindaryo ran Judio, baleꞌ sa kalindaryo tamo, say taranaꞌ ket magwaꞌ a maipatben sa dandani pustrida naynan Nobyembre anggan dandani pustrida naynan Disyembre. Say tawag konan siti nin pista sa irgo nin Hebreo ket Hannukah.

Pistan Pentecostes (Feast of Weeks) Pista rayayti nin Judio nin isilibra ra 50 awro a mapalabas mayadiꞌ raya nin isilibra a Pistan Nipanglabas. Saritaꞌ nin Griego yayti si Pentecostes a say katarusan na ket limampuloꞌ. Siti nin pista ket mantawagen yan lamang nin Pista nin Pangyayatab tan Awro nin Uꞌnan Pangyayatab (Levitico 23:15-22; Bilang 28:26-31; Deuteronomio 16:9-11) Konan sitin awro ket nibakiꞌ naya ni Cristo a Ispirito konran mammemper (Ginwa-ginwaꞌ 2:1-13).

Priswan nin ubot (Abyss) Sayay ubot yayti nin kai nin matukod a kaararman na a iti sara nin manꞌipriso a uispiriton dukaꞌ anggan sa awro nin pakadusa ra.

Prupita/ mangingilalaman/ mammadles/ mammatandaꞌ (Prophet) Sa Griego ket prophetes. Say rabay nan irgwen sa Biblia ket saray tutawo nin nangilalaman tan nagꞌirgo para konan Dios. Bilang wadiꞌ, sin saytaw ket main sara si Moises, Jeremias, Mikas, Juan a Mammawtismo tan saray raruma et. Si Jesus, syay Prupitan nipangakoꞌ a kapada naya ni Moises (Ginwa-ginwaꞌ 3:22). Sa Baꞌyon Tistaminto anamaet, sara a tutawon main nin pakababaꞌ a nibi nan Ispirito nan Dios ta pigaw nin makapagꞌirgo sara para konan Dios.

Roma Sayay alakin syudad yayti sa nasyon nin Italia. Sin nuꞌnan panaon si nasyon nin Italia ket tinawag yan lamang no miꞌsa a si nasyon nin Roma. Sin panaon a say nangya-nangyadiꞌ ket nisurat sa Baꞌyon Tistaminto, abaw a nunasyon nin iti sa sirong nin pagꞌuuray nan Roma, lalun-laloynay nunasyon a iti sa libed nan Taaw Mediteraneo. Sinakop ti nin nunasyon nin nagꞌin nin puprubinsya, ket main nin gubirnador nin Romano sa barang sayay prubinsya. Main et a lamang nin gubyirno ran diri nin nunasyon a puprubinsya nan Roma baleꞌ si pangulo ra ket si gubirnador nin Romano sa prubinsya, tan si pangulo ran sarba ran gubirnador sa puprubinsya ket si Impirador itaw sa syudad nin Roma.

Saduseo Sa pammemper ran Judio, pinasyan kadaitean nan siti nin grupo baleꞌ saray myimbro na ket maksaw sara sa pulitika. Saray kaꞌbawan konra ket saray pupadiꞌ tan saray aꞌnak ra. Nipatukdoꞌ ray pammemper ra sa nuꞌnan liman libro sa Uꞌnan Tistaminto. Kai sara nin namper a sumubliꞌ sara nin mabyay a nunati. Wanra et a kasa ya si Satanas o kasa nin uanghil. Kapada ran saray Pariseo, nipaseꞌseꞌ ray mairot nin panunumbok sa Gugan-gan na ni Moises (Mateo 3:7).

Samaria Sin nabyay yadti si Jesu-Cristo sa lutaꞌ, siti si Samaria ket sayay nasyon ya tan Samaria nin lamang a tawag konan syudad a kapitulyo na. Sitin nasyon ket parti nayan Pagꞌadian nin Israel sin nuꞌnan panaon kanyaꞌ nin saray taga Samaria ket puri rasaran Israelita. Baleꞌ sa kaꞌtengan, nalawukan saraynan susanꞌili nin mangrarayon dios-dios, kanyaꞌ nin nipwira rasaran Israelita tan kinmayupaꞌ a pangingikit ra konra.

Satanas Sitin ngaran ket ginwaꞌ yan Griego nin nangibwat sa Hebreo a say katarusan na ket “kalaban” o “kakuntra”. Saya yaytin gindat nin anghil nan Dios a nangaranan nin Lucifer, baleꞌ nagribildi ya konan Dios. Kanyaꞌ nin sin pinalakwan nayadtaw nin Dios sa langit, nagꞌin yan pangulo ran sarba ran ispiriton nagribildi konan Dios (Mateo 13:38-40; Lucas 11:15; Judas 6). Say raruman tawag kona sa Biblia ket Dimunyo, Beelzebul tan Belial.

Saulo Siti ket: 1) si ngaran na sa Hebreo ni Apostol Pablo; 2) si ngaran nan uꞌnan adiꞌ sa Israel.

Simbot (Redeem/ Ransom) Sa Griego ket agorazw. Inusar yayti maipaꞌkaꞌ konan sayay aripen a naibulos nangibwat konran main nin aripen kona yupaꞌ sa nipamayad nin kwarta. Wana sa Baꞌyon Tistaminto, sarban tawo, naiketeg nin magkasalanan ket mailibri yay sayay tawon nakagwaꞌ nin abas sa manepeg a pakadusa na yupaꞌ tamoꞌ sa nipangiprisinta nin pinatin daꞌton para kona a sya si Jesu-Cristo.

Sinaguga Sayay paꞌdeng yayti nin pididinepan ran Judio nin mangrayo konan Dios tan para sa gagara nin pididinep a susyal tan iskilawan ya para konran aꞌnak.

Sion Ngaran yayti nin sayay purod itaw sa syudad nin Jerusalem tan ngaran nayan lamang nin babalin itaw konan sitaw a lugar (2 Samuel 5:6-7). Banaꞌ ta parti naya nin Jerusalem, no miꞌsa usaren yay ngaran nin Sion para konan Jerusalem. Si ngaran nin Sion ket sayay pannawag ya et konan babali na ni David, tan pannawag ya et konan baꞌyon Jerusalem sa langit (Mateo 21:5; Hebreo 12:22; Nipadar 14:1).

Sodoma tan Gomorra Rway syudad ti sin nuꞌnan panaon nin adani sa Taaw Nati. Pinuuran nayti nin Dios banaꞌ ta saray tutawodtaw ket makasalanan saraynan tuloy (Genesis 18:20–19:29; 2 Pedro 2:6; Judas 7).

Solomon Si Solomon, anak raya ni Adiꞌ David tan Batseba. Sinmubray yan nagꞌuray nin adiꞌ kona nin ama na tan nagꞌuray ya nin aꞌpat a puloꞌ a taon. Pitanda-tandaꞌ ya ta madunong yan tuloy tan pinasyan yaman na. Nipaꞌdeng nayay uꞌnan Timplo tan nangipaꞌdeng yan abaw nin syudad.

Taaw Galilea (Sea of Galilea) Pinasyan kaalawangan nin raranom nin matabꞌang yayti tan dumalan yay Ilog Jordan kona. Mantawagen rayan taaw nin saray tutawo banaꞌ ta pinasyan kaalawangan na tan ararem ya mataman no amboꞌ nin maꞌsin a ranom na. Mantawagen yan lamang nin Taaw Genesaret o Taaw Tiberias.

Taaw Nati (Dead Sea) Sayay raranom yayti nin pinasyan asin kanyaꞌ nin kasa gapon animan nin mabyay iti. Sa nalabas a asin nin ranom iti ket lumtaw ya a sayay tawo taman ababo.

Tawo nan Dios (Saint) Sa sitin sabet ket mantukuyen saray sarba ran mammemper konan Mesias. Sarayti a tutawon piniliꞌ tan nipurok nan Dios ta nagmatalek sara sa ginwaꞌ na yupaꞌ kona ni Cristo a syay Mesias.

Timplo (Temple) Alawang yaytin pukok sa Jerusalem nin main nin ataꞌgay nin paꞌdeng sa kabutlayan na a itaw nin manꞌiyator a sarban masagradon bubagay nin usaren sa pangrarayo konan Dios. Main et nin pupaꞌdeng sa rigri-rigrig nan pukok.

Si Adiꞌ Solomon, nipaꞌdeng nayay uꞌnan Timplo a sinilyan yay Abung-abong. Ket nagꞌin yaytin piikapan nan Dios para konran Judio. Awiten radti nin Judio a daꞌton ra ta pigaw nin mangiprisinta saran sayti a pupadiꞌ konan Dios nin maitukoy sa nibaritaꞌ sa Gugan-gan. Iti tamoꞌ konan sitin lugar nin aburuyan ran Judio a mangidaꞌton konan Dios. Yimbaꞌ yayti baleꞌ sin 586 B.C. Nipaꞌdeng ya anaet sin 538 B.C. ket siti a main sin panaon na ni Jesu-Cristo.

Si peteg nin Timplo ket itaw ya sa langit ta no adti ya a Dios ket itaw a peteg nin piikapan na (Hebreo 6:19-20; Nipadar 21:22).

Si dupong ran mammemper konan Cristo ket paꞌsar timplo nayan Dios sawanin ta si Ispirito na ket mampiikap ya konra (1 Corinto 3:9b‑17; Efeso 2:19-22).

Kapada nan siin, si lalaman na anamaet nin sayay mammemper ket syay pinakatimplon mampiikapan nan Dios (1 Corinto 6:19-20).

Main anamaet nin timplon pangraywan sa raruman rilihyon (Ginwa-ginwaꞌ 14:13; 19:23-27).

Tumutumbok (Disciple) Sayay tawo yayti nin mantumumbok tan mampaiyakay konan sayay mampangyakay o maistro, laloyna sa rilihyon ran Judio. Siti a tawag konran saray niyakay na ni Jesus, lalo saraynay labinrway pirmi nan kala-kalamoꞌ a tinawag nan lamang nin Apostol o saray Labinrwa. Tumutumbok a lamang a tawag konran saray niyakay na ni Juan a Mammawtismo, wanin saran lamang a inakayan na ni Pablo.

Tutawo na ni Herodes (Mako sa Herodes iti sa sitin listawan.)

Turiꞌ Siti nin kaugalian ra nin Israelita ket pakaꞌkitan ya nin pakitarato na nin Dios kona ni Abraham tan saray puri na. Nigan-gan na nin Dios nin turien rasaray lulalaki nin aꞌnak ra no ikawaloy awro rayna mayadiꞌ sara nin niyabing (Genesis 17:1-14).

Uꞌnan Tistaminto (Old Testament) Si tawag a Uꞌnan Tistaminto ket tumukoy ya sa 39 nin libro nin nisurat sa irgo nin Hebreo tan Aramaic sa uꞌnan parti nan Biblia.

Uꞌnan Kataratwan (First Covenant) (Mako sa Kataratwan iti sa sitin listawan\xt*)

Uunuren/ Catawan (Lord) Say rabay nan ibaritaꞌ nin siti sa Biblia ket: 1) sayay tawo a main nin pakauray tan syay mampangipalalako nin say maipaꞌkaꞌ sa raruman tawo o sa bubagay (Marcos 2:28 - makapangyayadiꞌ; 3:22 - uunuren; 12:9 - ikon); 2) syay pannawag konan sayay tawon ataꞌgay (Lucas 13:25 - Ser); 3) si titulo nan si makapangyayadiꞌ sa sarba a si Dios o si Mesias (Marcos 1:3b - Catawan; 12:29 - Uunuren). Kaꞌbawan a si saritaꞌ nin Uunuren a inusar no say impurtantin katarusan ket say pangingibilang tan katutulok.