Las Palabras en el Contexto Bíblico
(español-yukuna)
—A—
abba En el idioma arameo significa ‘padre, padre mío’. ‘Jaraꞌapaji, noraꞌapá, paꞌayú’, ke kemakana riká araméona puraꞌakó chu. (San Marcos 14.36; Romanos 8.15; Gálatas 4.5)
abismo Es un hueco grande sin fondo. Ulawí, juniphuni wani, yaꞌajná wani tajákaꞌalori. (San Mateo 11.23)
adorar Es el acto de honrar con oraciones, cantos, alabanzas, alegría, y hechos a Dios el creador de todo lo que existe y quien nos provee todo lo que necesitamos para vivir. Hay los que no conocen a Dios, quienes adoran ídolos como si fueran sus dioses. Kemakana. puꞌují iná péchuwa laꞌakana Tupánajlo; Tupana jaꞌapí iphákana. 2. Palá apú jaꞌapí iphákana. (San Mateo 28.17; Apocalipsis 13.4, 8; 19.10)
adulterio Refiere a los casados que tengan relaciones sexuales fuera de matrimonio, es decir, otra persona que no es su esposa o esposo. Apú kaꞌajná, apaꞌawelo kaꞌajná laꞌakachu namanáicho ajopana waꞌaté, unká naluna kalé iꞌimakaño waꞌaté. (San Mateo 15.19) (Pamá. fornicación)
alabar Rendir honor a Dios. Kemakana. palá Tupana nakú puraꞌakano. Iná ataní Tupana yale, puꞌují iná pechu iꞌimakale rinaku. (Hebreos 13.15; Santiago 5.13)
aleluya Palabra hebrea que significa ‘alabado sea Jehová’. Hebréona puraꞌakó chu kemakana riká. Puꞌují iná péchuwa laꞌakana Tupánajlo. (Apocalipsis 19.1, 4, 6)
alma A veces el término es intercambiado con el espíritu de la persona. Se refiere a las emociones, lo esencial de la persona, sus anhelos y sus deseos. péchuji, iná pechu, ke kemakana riká. (San Mateo 10.28; 1 Pedro 1.9)
altar Es como una mesa hecha de piedra donde se ofrece ofrendas y sacrificios a Dios. Mesa kaje nenókare nakojé pirájina Tupánajlo. (Génesis 8.20)
anatema Algo o alguien maldito o condenado. Kemakana. yerúkaꞌakaje. Inaꞌukena, nawajájikarena penájena. (1 Corintios 16.22; Gálatas 1.8)
anciano 1. Una persona vieja. 2. Un líder en la iglesia 1. Phíyuꞌuke. 2. Tupana jaꞌapiyá jemaꞌajeño wakáraꞌajeri nakú nemaké ñaké. (1 Timoteo 4.12)
ángel Ser celestial, mandado por Dios como un mensajero. Tupana waꞌatéjeri, jeꞌechú chiyaje, ripurákaꞌalo yukuna iꞌimajeri.
anticristo El gran enemigo de Cristo. Kemakana. Chapú wani Jesucristo nakú péchuri. Ejaꞌawá tajnájiko piyá wakajé raꞌajó puꞌuwakaje, rimaje rinakuwá. “Tupana nuká”, ke. (2 Tesalonicenses 2.4)
apocalipsis 1) Profecía acerca del futuro. 2) Último libro del Nuevo Testamento. 1) Kemakana. mékeka nakaje iꞌimajika aꞌajná ñoꞌojó chami. 2) Re riká lanaꞌakéjami kaja penaje Nuevo Testamento eꞌiyá. (Apocalipsis 1.1)
apostasía Negación de la fe, algunos se apartarán de la fe. Kemakana. neꞌiyajena yuréjeño Tupana purákaꞌalo jaꞌapiyá iꞌimakana, raú nemaje nanakuwá, “Unká nupechu iꞌimalá kaphí Tupana chojé”, ke. (1 Timoteo 4.1)
apóstol Es un representante de Jesucristo que hace lo que él le ha mandado. Tiene la autoridad de Jesucristo para hacer lo que él hace. Kemakana. Jesús jaꞌapiyatéjeri riꞌimaká marí ejaꞌawá chu riꞌimaká wakajé; rilaꞌá nakaje riwakáraꞌaka rilaꞌaká ke. Rewíñaꞌata inaꞌuké ripurákaꞌalo nakú. Jesucristo wakáraꞌakarena nakiyana riꞌimaká. (San Marcos 6.30) (Pamá. discípulo). (Romanos 1.1)
arrepentirse/arrepentimiento Es el hecho de dejar de hacer el mal, sentir remordimiento por el mal hecho en el pasado, y determinar de no seguir haciéndolo mas. Kemakana. puꞌuwaré laꞌakaná yuríkana iná liyó. Kamuꞌují iná pechu laꞌakó iná weꞌepika aú iná laꞌaká puꞌuwaré, raú iná pajnoꞌotá iná péchuwa Tupana ejo, puꞌuwaré iná laꞌakare liyá. (San Marcos 1.3)
ascensión Generalmente se refiere a la manera en que Jesús fue llevado al cielo; el ascenso visible de Cristo al cielo. Kemakana. jeꞌechú chojé jáchoꞌokano. Nejlú chuwaja namá Jesús jáchoꞌoko jeꞌechú chojé. (San Lucas 24.51)
—B—
bautizar 1. Con agua. es el acto simbólico que ilustra una realidad espiritual. Cuando él que confía en Cristo es sumergido en el agua muestra que ha muerto junto con Cristo en la cruz por el castigo de hacer el mal, y al salir del agua muestra que ahora ha resucitado a vivir una vida nueva junto con Cristo para hacer la voluntad de Dios. 2. Con el Espíritu Santo. frecuentemente es traducido como darle al creyente el Espíritu Santo. 1. Kemakana. Aꞌapitatákaje. Neꞌiyajena akhoꞌoñó kerákoꞌopana wilá eꞌiyajé juni. (Riká wemano nakú. nalaꞌaká bautizar neká.) Eyá neꞌiyajena ajmúrataño Jesucristo jaꞌapiyá jemaꞌajeño junápeje, raú nalaꞌá Jesucristo waꞌaté takaꞌakana jenami, rijwaꞌaté kaja piyukeja puꞌuwaré nalaꞌakare kapichó. Eyá juni jakiyá náchoꞌotaka neká ejéchami, kaja náchoꞌoko wajé iꞌimakaje Jesucristo palamane aú. Ilé kaje jenami nalaꞌaká wakajé bautizar Jesucristo jaꞌapiyá jemaꞌajeño. (San Marcos 16.16; San Lucas 3.3; Romanos 6.3-4). 2. Jesús aꞌarí inaꞌukénajlo Tupana Pechu (Hechos 1.5-8).
bendecir 1. Conceder un favor especial a otro; una obra de buena voluntad. 2. Pedir bendición de Dios en oración. Kemakana. 1. Inaꞌuké kaꞌajná, Tupana kaꞌajná, laꞌarí iná nakú palá wani, iná iꞌmakáloje palá ripalamane. 2. Iná puraꞌakochu Tupana waꞌaté, iná kemá rijló rilaꞌakáloje palá iná nakú. (San Lucas 24.50-51; San Lucas 1.68)
—C—
Calvario Lugar donde crucificaron a Jesús; nombre que significa ‘lugar de la calavera’, o Gólgota en hebreo. Pukunaji nephákare e Jesús aꞌawaná apiyákakanami nakojé iꞌimaká. Yenuri nemakare nakú. “Inaꞌuké wílaꞌaru aphinami pukuna”, ke. (San Lucas 23.33)
carnal La naturaleza humana que tiene la tendencia de hacer el mal en vez del control de Cristo. Kemakana. iná pechu keja nakaje laꞌakana. Napechu keja laꞌakaño laꞌañó puꞌuwaré; unká Tupana Pechu iꞌimalá nawakáraꞌajeri. (1 Corintios 3.1) (Pamá. naturaleza humana)
Cena del Señor, Santa Cena Ceremonia que Cristo instituyó como recuerdo de su muerte. Kaja penaje Jesucristo ajñaka raꞌajnewá rijwaꞌatéjena waꞌaté ritakaꞌaká yámona, raú naweꞌepíkaloje riká penaje. (1 Corintios 11.17-34)
centurión Oficial romano, comandante de cien soldados. Kemakana. suráa romano, cien suráana wakáraꞌajeri.
cielo El firmamento en donde giran el sol, la luna y las estrellas; el lugar donde habita Dios. Jeꞌechú.
circuncidar, circuncisión En Génesis 15.18; 17.7-8, 11-14; habla del comienzo de este acto. Para los judíos la circuncisión fue una señal física para recordarles que había un pacto entre Dios y ellos. Generalmente los judíos se consideraron la gente de Dios por el hecho de la circuncisión. Kemakana. chinúmaji matakaꞌakana. Judíonajlo kerákoꞌopana achiñana chinuma mataꞌakana iꞌimakeri riweꞌepéjona penaje ke, raú naweꞌepíkaloje Tupana laꞌajika neká palá, rimaká nanaku iꞌimaká ke.
cobrador de impuestos Oficiales que cobraban impuestos para el gobierno romano que había conquistado a los judíos y les gobernaban a la fuerza. Por eso los judíos odiaban a los cobradores de impuestos. Además, muchas veces demandaban más dinero de lo que fue debido para apropiarse de dinero para sí mismos. Liñeru ñaꞌajeri ajopana liyá neꞌemakánajlo penaje. (San Lucas 19.2)
conciencia Conocimiento íntimo de si un acto se conforma o no a las normas del bien o del mal. Kemakana. iná pechu, iná eꞌiyá iꞌimakare. Riká aú iná weꞌepí mékechamika iná laꞌaká palá kaꞌajná, puꞌuwaré kaꞌajná. (1 Timoteo 1.19; 1 Pedro 3.16)
condenar Decidir que una persona es culpable; significa también separación eterna de Dios. Kemakana. kewaka apú nakú kemakana nakaje unká paala rilaꞌakare aú, ripachá nawajákaloje riká penaje. (San Juan 3.18)
confesar 1. Admitir que ha pecado 2. Declarar lo que uno cree o sabe; no negar. 3. Profesar su fe. Nakaje yukuna iꞌimakana. Puꞌuwaré iná laꞌakare yukuna iꞌimakana apujlo, iná lamáꞌatakaloje riká penaje. (1 Juan 1.9) 2. Nakaje yukuna iꞌimakana puꞌukuja ajopánajlo. (San Juan 1.20) 3. Tupana jaꞌapiyá jemaꞌajeri iná iꞌimakachu, iná iꞌimá riyukuna ajopánajlo, naweꞌepíkaloje rijwaꞌateje iná. (San Mateo 10.32)
convertirse Apartarse del pecado y poner su fe en Jesucristo. Kemakana. apiyákakajo. Puꞌuwaré laꞌakaná yuríkana iná liyó, iná pechu iꞌimakálojeja kaphí Jesucristo chojé. (San Marcos 1.4)
creación El acto divino que originó todo lo que existe. Nakaje keñoꞌókaꞌalo. Ejaꞌawá keñoꞌokó wakajé, piyukeja nakaje Tupana keñoꞌótakare iꞌimaká. Nakaje rikeñoꞌótakare aú iná weꞌepí reka riká. (Romanos 8.19)
creyente Uno que cree en Jesucristo de todo corazón. Kemakana. Jesucristo jaꞌapiyá jemaꞌajeri. (1 Corintios 7.13). Kaphí péchuri Jesucristo chojé.
Cristo “Cristo” es la palabra griega; “Mesías” es la palabra hebrea y aramea que quiere decir. Unjido por Dios, sobre entendido. para ser El Rey escogido por Dios. Griégona puraꞌakó chu kemakana riká. Riká Tupana wakáraꞌakare majó inaꞌuké iꞌimatájeri penaje, ke. (San Mateo 1.16; San Juan 1.41) (Pamá. Mesías)
crucificar Es el acto de colgar una persona en un palo en forma cruz hasta que se muere. Antiguamente fue utilizada por los romanos y otros gobiernos para castigar a las personas quienes habían cometido un delito grave, como para castigar a los esclavos y otros quienes no fueron considerados importantes en la sociedad. El morir crucificado era la muerte más cruel que se podía imaginar. Aꞌawaná apiyákakanami nakojé nenó riꞌimaká, unká inaꞌukélarunaja kalé nenoke ñaké iꞌimajika. (Hebreos 12.2)
—D—
demonio Es un espíritu malo. Péchuji chapújneꞌeke. Jiñá pechu. (Pamá. espíritu maligno)
denario Es una moneda usada en Israel en el tiempo de Jesús. Uno trabajador recibía un denario por un día de trabajo. Liñeru, pajluwata “moneda” plata nakiyá laꞌakanami. Pajluwa kala najápakaꞌala wemí riꞌimaká. (San Lucas 20.24)
desierto Región muy seca, que no ha sido cultivada. Keꞌepelá, unká na jeñoꞌolare eꞌiyá.
diablo ( Satanás) Era un ángel importante en el cielo que se llamaba Lucifer. Él se rebeló contra Dios y convenció a la tercer parte de los ángeles en el cielo a seguirle a él. Todos fueron echados del cielo, que ahora son los demonios. Su naturaleza es a desobedecer a Dios. Él es un asesino, es mentiroso y engaña a la gente para que ellos desobedezcan a Dios, como él lo hace. Él acusa delante de Dios a los que obedecen a Dios. Jiñá Chiꞌinárikana. Chapú ripechu Tupana nakú. Pajlákachi riká. Rikaꞌata inaꞌuké eꞌiyajé nalaꞌakáloje puꞌuwaré, rilaꞌaká ke kaja. Rijwaꞌatéjena inaꞌuké, unká chiyó napechu iꞌimá kaphí Jesucristo chojé riꞌimakáloje neꞌematájeri penaje. (1 Pedro 5.8, 9; Apocalipsis 12.10, 11)
Dios Él es espíritu, es invisible, es eterno. Siempre ha existido; no tiene comienzo y no va a tener fin.
Él es omnipresente. Atributo de Dios que es presente en todas partes. Kemakana. Péchuji riká, Tupana. Re ripechu piyukeja wani ejaꞌawá chuwá; rijlú chujena weká piyukeja.
Él es omnisciente. Atributo de Dios que le permite conocer perfectamente todas las cosas pasadas, presentes y futuras. Kemakana. piyukeja wani weꞌepika riká nakaje nakojé. Tupana nakuja kalé iná kemá ñaké, unkale apú iꞌimalá weꞌepiri piyukeja wani nakaje nakojé. Riweꞌepí piyukeja nakaje júpimi iꞌimaká nakojé; ñaké kaja riweꞌepika piyukeja nakaje meꞌetení iꞌimakare nakojé; riweꞌepí kaja piyukeja nakaje iꞌimajíkare nakojé. (Romanos 16.27)
Él es omnipotente, Atributo de Dios que le permite ejercer ilimitadamente Su voluntad; es todopoderoso. Kemakana. Tupana weꞌepiri piyukeja nakaje laꞌakana; piyukeja laꞌajeri. (Apocalipsis 19.6)
discípulo 1. Es una persona que sigue y practica las enseñanzas de otro. Kemakana. apú purákaꞌalo jaꞌapiyá jemaꞌajeri; apú liyá weꞌepika nakaje nakojé; apú jaꞌapiyateje. (San Mateo 10.24; San Lucas 6.40) 2. discípulos de Jesús. Jesús jaꞌapiyatéjena, rewíñaꞌatakarena neꞌemaká. En los Evangelios se menciona a menudo “los doce discípulos”, a quienes Jesús escogió para quedarsen con él. También fueron llamados sus apóstoles y mensajeros (San Mateo 10.1-4). (Pamá. apóstol.)
Dominio propio Es no hacer los malos deseos que nuestra naturaleza humana quiere hacer. Kemakana. unká iná laꞌalá nakaje iná pechu keja. Iná wajá iná péchuwa palá laꞌakaná ejo. (Gálatas 5.23)
—E—
esclavo Una persona comprada o conseguida para trabajar para su amo sin pago. Kemakana. mapeja jápaka apujlo. (San Juan 8.34)
escriba Algunas versiones de la Biblia la traducen como “maestros de la ley”. Eran expertos en el conocimiento y la interpretación de las leyes de Moisés, y en su aplicación a la vida diaria. Kemakana. Tupana purákaꞌalo nakú jewíñaꞌatajeño neꞌemaká júpimi judíona eꞌiyowá.
Escrituras Libros sagrados; se aplica en sentido cristiano a toda la Biblia. Tupana purákaꞌalo lanaꞌakéjami. (2 Timoteo 3.16)
esperanza Es confiar con anticipación en algo bueno que va a suceder. Kemakana. iná péchuwa laꞌakana kaphí nakaje chojé, unká chiyó riꞌimá inajlo ñaké. (San Lucas 24.21; Romanos 4.18)
espíritu El espíritu de una persona es la parte personal con que uno puede relacionarse con Dios. Dios es Espíritu. Péchuji, inaꞌuké pechu, raú neꞌejnatajla napéchuwa Tupana nakú. Unká Tupana napona iꞌimalá. Re ripéchuja kalé, unká iná amálare. (San Juan 4.24)
espíritu maligno Los espíritus malignos (diabólicos) son siervos de Satanás. A veces se posesionan de una persona, especialmente cuando esa persona se involucra en la obra de Satanás y en cosas malas. Jiñá pechu, jiñana pechu. Jiñá Chiꞌinárikana waꞌatéjena.
Espíritu Santo Es la tercera persona de la Trinidad, que mora en los cristianos; convence de pecado; inspira las Escrituras y habla a través de ellas; intercede por los cristianos. Tupana Pechu. (Hechos 1.8)
eterno Lo que no tiene un comienzo y no tendrá un fin; la característica de Dios es que Él es eterno. Kemakana. ñakeja iꞌimajika. Unká tajnákajo penaje kalé iꞌimajika.
Vida eterna Es vida que dura para siempre; vida sin fin. Ñakeja iꞌimakana. Jesucristo aꞌarí inajlo wajé iꞌimakaje ripalamane aú, iná iꞌimakáloje matajnako jeꞌechú chu rijwaꞌaté. (San Juan 3.16)
evangelio Es el mensaje que Dios salva a los que confían en Cristo. Se puede traducir. el mensaje bueno de la salvación. Kemakana. yuku palani. riꞌimá Tupana iꞌimataka inaꞌuké kapichákajo liyá yukuna, napechu iꞌimakachu kaphí Jesucristo chojé. (San Marcos 1.1; Gálatas 1.7)
—F—
fariseo Era una secta de los judíos en tiempo de Jesucristo que guardaban la ley de Moisés estrictamente. Nemaké Moisés michú purákaꞌalo jaꞌapiyá jemaꞌajeri nakú ñaké. Jesucristo iꞌimaká marí ejaꞌawá chu wakajé, eꞌiyonaja naꞌaké kajrú najluwa Moisés purákaꞌalomi ñathé napechu keja.
fe/creer/confiar El sentido básico es considerar algo como la verdad. El otro sentido general en el Nuevo Testamento es confiar en alguien; depender en alguien para hacerle a uno lo que uno no puede hacer. Kemakana. kaphí iná péchuwa laꞌakana nakaje chojé, iná pechu nakú riꞌimakale. “kewaka riká”, ke. Kaphí iná pechu iꞌimaká Jesucristo chojé aú, iná wata Tupana wátaka ke laꞌakana. Raú kaja iná weꞌepí rilaꞌajika inajlo nakaje Ripurákaꞌalo kemaká ke. (Hebreos 11.1)
Fiestas religiosas Cada año los judíos celebraban fiestas especiales recordando la bondad de Dios para con ellos en el pasado. Nakajmókaꞌalo. Rená chuwá keja judíona kajmoꞌojíkono, naweꞌepíkaloje raú meke palá wani Tupana laꞌaká nanaku riwakajé iꞌimaká.
Cinco fiestas mencionadas en el Nuevo Testamento son.
Fiesta de dedicación Es cuando los judíos recordaban como Judas Macabeo limpió y restauró el Templo, después de que los enemigos de Dios habían entrado y lo habían profanado. También lo llaman “Fiesta de luces”. (San Juan 10.22)
Fiesta de la Pascua La Pascua es muy importante para los judíos. Su nombre significa “pasando sobre/encima de”. En esta fiesta, los judíos recuerdan como antiguamente escaparon de la esclavitud en el país de Egipto. (Éxodo 12; San Mateo 26.2, 5, 18-19)
Fiesta del pan sin levadura Se celebra por siete días después del festival de la Pascua. Durante siete días los judíos comen pan sin levadura. De esta manera ellos recuerdan como los judíos escaparon de Egipto, saliendo con tanta rapidez que no había tiempo para que se leudara el pan antes de hornearlo. (Éxodo 12; San Mateo 26.17; San Lucas 22.1, 7).
Fiesta de Pentecostés Pentecostés significa “cincuenta”. Fue en el día de Pentecostés que el Espíritu Santo cayó por primera vez sobre los que creyeron en Jesucristo (Hechos 2.1-4; 20.16; 1 Corintios 16.8).
Fiesta de las enramadas ( tabernáculos). Es cuando hacen chozas provisionales en las cuales viven por una semana. De esta manera recuerdan a sus antepasados, quienes vivían en viviendas provisionales cuando estaban peregrinando por el desierto por cuarenta años, antes de entrar en la tierra prometida por Dios. (San Juan 7.2)
fornicación Refiere a los no casados que tengan relaciones sexuales. Es expresado como “la inmoralidad sexual” o “la impureza”. Toda relación sexual fuera del matrimonio es contra la voluntad de Dios. Kemakana. unká joꞌó wáꞌakalaño laꞌakachu namanaicho pajwaꞌatéchaka, iná kemá nanaku nalaꞌá “fornicar”, ke. (Pamá. adulterio)
—G—
garantía Sentido común. responsabilidad asumida por un contratante. Kemakana. nakaje naꞌakare riwemí aú inajlo, nakú nemá. “Pajluwa jarechí, iyamá jarechí ketana rijñaꞌajika panaku, ñaketana unká rapichálajo”. Eyá rapichákochu ripiyá, nalamáꞌata inajlo riká mapeja. Naꞌá kaꞌajná inajlo apú rapumí chojé. Riká nemá nakú, “garantía, ke. Sentido bíblico. Dar algo a una persona, para que el sepa que va a dar más como le ha prometido, como la promesa del Espíritu Santo es garantía de lo que hemos de recibir. (2 Corintios 5.5)
gentiles Los no judíos. A veces se usa el término “pagano” a referir a los no judíos. Unká judíona kalé iꞌimakaño.
gloria 1. La belleza de algo es su gloria, como la belleza de una flor. Kemakana. nakaje palacha 2. Dar gloria a Dios es agradecerle con palabras o cantos que le den mucho honor. Palá Tupana nakú puraꞌakano, iná iphákale wani raꞌapí. (Efesios 1.6) 3. Una presencia de luz alrededor de un ser del cielo; resplandor. Kajrú mejámaꞌatani. (San Marcos 13.26)
gracia El don gratuito de Dios al hombre, que no lo merece. Kemakana. Tupana palamane. Muꞌují kaje weꞌepíkana mapeja. Nakaje Tupana aꞌakare inajlo mapeja. Unká na walaꞌalá palá Tupana weꞌepíkaloje wamuꞌují, eꞌiyonaja riweꞌepí wamuꞌují. Riká nemá nakú. “La gracia de Dios”, ke. (Romanos 3.24)
hebreo (Israel, los israelitas, judíos) El nombre “hebreo” refiere a los descendientes de Abraham. Es el nombre del idioma en que está escrito casi todo el Antiguo Testamento; hoy día es el idioma oficial del país de Israel. Hebreo jaꞌa, Abraham michú lakénami nakiyana; Israel michú lakénami nakiyana; judío jaꞌa kaja. (Hechos 2.22)
Hijo de Dios Título mesiánico que Jesús usaba en la revelación de sí mismo. Tupana iꞌirí.
Hijo del Hombre Jesús muchas veces se refería a sí mismo como el Hijo del Hombre. Con esto significaba que Él fue mandado por Dios y tuvo la autoridad de Dios; a la misma vez que era un ser humano, también era Dios. “Inaꞌuké iꞌimakáloje nupalamane penaje iꞌimaká nuká”, ke Jesucristo kemájika rinakuwá. Inaꞌuké riꞌimaká; Tupana iꞌirí riꞌimaká. Rikaja kalé, pajluwaja iꞌimari ñaké. (San Mateo 8.20; San Juan 5.27).
hipócrita Persona engañadora que pretende ser lo que no es. Kemakana. mapeja laꞌaká rinakuwá ñaké laꞌajeri ke, unká ñaké laꞌajeri kalé riꞌimaká eꞌiyonaja.
hosana Es una expresión en hebreo que significa “¡Que Dios le salve!” o “Alabado sea”. Kemakana. Palani Tupana nakú puraꞌakano palá; iná iphákare wani jaꞌapí riká. (San Mateo 21.9, 15; San Marcos 11.9-10).
—I—
ídolo Una imagen fabricada en forma de persona o animal que algunos adoran como si fuera algo con poder espiritual. Piensan que el ídolo tiene poder de favorecerles o de hacerles mal si no lo honran. Nakaje jenami nalaꞌakare najluwa, riꞌimakáloje najló nachiꞌinárikana ke penaje. (Hechos 7.41)
iglesia En el contexto del Nuevo Testamento siempre se refiere a las personas que confían en Jesucristo, nunca se refiere a un edificio como se entiende en hoy día. Tiene varias áreas de sentido. 1. Un grupo de creyentes quienes viven en la misma comunidad. 2. Un grupo de creyentes en reunión. 3. Todos los creyentes en todo el mundo. Piyukeja Jesucristo jaꞌapiyá jemaꞌajeño nakú nemá “iglesia”, ke. Unká iglesia kalé ñakareji nawakákarono chojé Tupana nakú puraꞌajó. Ñaké neꞌiyajena pechu nakú riká. (Efesios 3.20)
impuestos Es dinero que gente tiene que pagar a su gobierno para que tengan plata para construir carreteras, pagar los oficiales, los soldados, y para hacer otras cosas. (Pamá. cobrador de impuestos)
infierno Es el lugar donde los malvados y los que no confiaban en Cristo serán castigados. Otros términos usado para “infierno” son. Fuego eterno, el lago de fuego, profunda oscuridad. Fue creado para Satanás y sus ángeles rebeldes. Puꞌuwaré laꞌajeñó pukuna, re namaje ñakeja wani chapú kaje yajwé. Keraꞌathani unká yakálare. Jiñá Chiꞌinárikana, rijwaꞌatéjena waꞌaté pukuna. (San Mateo 10.28)
inmortal Que nunca morirá; que vivirá para siempre. Kemakana. makapichako iꞌimajika, matajnako iꞌimajika; unká tajnákajo penaje kalé iꞌimakare.
interceder Hablar en favor de otra persona, especialmente en cuanto a peticiones a Dios. Apú chaya puraꞌakano Tupana waꞌaté.
Israel nombre del país de los judíos
israelita (persona del pueblo Israel) Abraham michú lakénami nakiyana; Israel michú lakénami nakiyana kaja; judío jaꞌa.
—J—
judío Descendiente de Abraham; igual que hebreo o israelita. Judío jaꞌa, Israel lakénami, hebreo jaꞌa.
juicio Sentencia contra una persona o pueblo que merece castigo
el día de juicio se refiere al día cuando Dios castigará a los injustos. Wajákaje. Kaja penaje riphájika rená chojé wakajé, Tupana kemaje piyukeja inaꞌukena nakú meka laꞌajéñoka neká. Wakajé riwajaje puꞌuwaré laꞌajeñó, nakaje nalaꞌakare pachá. (San Mateo 12.36)
justo La persona que no es culpable; él que hace el bien. Palájneꞌeke; unká laꞌalá puꞌuwaré.
Declarar justo. Acto judicial de Dios por el cual, en base a la obra meritoria de Cristo, se declara justo al pecador arrepentido que cree en Cristo, y no se le aplica el castigo que merece. Kemakana. Tupana kemari puꞌuwaré laꞌajerí nakú, ripechu iꞌimakale kaphí Jesucristo chojé. “Palá laꞌajerí riká”, ke. Palá Tupana laꞌaká weká, unká inaꞌukélaruna weꞌemaká eꞌiyonaja. Romanos 4.5 kemari marí ke wanaku. “Tupana, kaphí iná pechu iꞌimaká richojé aú rilaꞌá iná rijluwa unká japi laꞌalá puꞌuwaré ke, puꞌuwaré laꞌajerí iná iꞌimaká eꞌiyonaja. Unká na walaꞌalá rijló, rilaꞌakáloje ñaké wanaku, eꞌiyonaja rilaꞌá weká palá”.
Injusto La persona que es culpable, él que hace el mal. Kemakana. puꞌuwaré laꞌajerí.
juzgar 1. Después de investigar un asunto, evaluarlo para tomar una decisión. 2. Legalmente, el juez investiga los hechos de una persona acusada para declararla culpable y para darle el castigo apropiado, o para declararlo sin culpa. 1. Purákaꞌaloji lamáꞌatajeri kejáꞌaka piyukeja palá, nakaje unká paala apú laꞌakare yukuna ejomi, rimá rinaku meke rilaꞌakana iꞌimajika. Nawajaje kaꞌajná riká, unká kaꞌajná. 2. Rikaꞌá rinakojé ripachá nawajákaloje riká penaje. (San Juan 5.22)
—L—
latín Idioma de los antiguos romanos. Románona purákaꞌalomi riká.
lepra En la Biblia la palabra lepra se refiere a una enfermedad dérmica que es un poco diferente de la enfermedad llamada lepra de hoy. Los que sufrían de esa enfermedad eran obligados a vivir aparte de los demás. La gente sana no tenía nada que ver con los leprosos. Nanapona nakiyana patákaꞌatakero najló. (San Mateo 8.3; San Marcos 1.42; San Lucas 5.12)
Leví Leví era uno de los hijos de Jacob. Aarón, el hermano de Moisés, era un descendiente de Leví quien fue nombrado por Dios para ser sacerdote. Durante el tiempo de Moisés, Dios les dio las instrucciones de seguir escogiendo sacerdotes de sus descendientes. Los descendientes de Leví (levitas. levítana) tenían la responsabilidad de ayudar a los sacerdotes y cuidar las cosas en el tabernáculo y luego en el templo. Jacob yaní nakiyana Leví iꞌimaká. (San Lucas 10.32)
ley 1. Regla que debe obedecerse, ya sea instituida por el hombre, o por Dios. (San Juan 19.7) Purákaꞌaloji lanaꞌakéjami nawakáraꞌajeño yuríkare najwaꞌatéjenajlo, piyukeja nemaꞌakáloje raꞌapiyá penaje. (Romanos 13.8) 2. Los 10 mandamientos; todos los mandatos de Dios. Iyamá théꞌela kele nakaje Tupana wakáraꞌakare piyuke inaꞌukena laꞌaká (Éxodo 20.1-17). 3. Los primeros cinco libros del Antiguo Testamento; ley de Moisés. (Romanos 3.20) Tupana purákaꞌalo Moisés lanaꞌakare. Ripurákaꞌalo, júpimi riyuríkare, inaꞌuké jemaꞌakáloje raꞌapiyá penaje.
—M—
magos (astrólogos) Personajes que vinieron del oriente para adorar al niño Jesús; probablemente eran sacerdotes persas (de Persia) que estudiaban las estrellas para adivinar el futuro. Kemakana. iwijrina nakú jewíñaꞌajeño. Naweꞌepike inaꞌukejlo kemakana meke nakaje iꞌimajika najló aꞌajná ñoꞌojó chami. Mariꞌichuna ke neꞌemaká. (San Mateo 2.1)
Mesías Nombre hebreo que significa lo mismo que el nombre griego “Cristo”. Tupana wakáraꞌakare inaꞌuké iꞌimatájeri penaje, ke kemakana riká. (San Juan 1.41) (Pamá. Cristo)
milagro Hechos que ocurren fuera de las leyes naturales. Son hechos que únicamente los poderes sobrenaturales pueden hacer. 1. Milagro de Dios. Nakaje Tupánaja kalé weꞌepíkare laꞌakana. Apala ke inaꞌuké laꞌajla kaja riká, Tupana waꞌateje riꞌimakale. (San Juan 11.48) 2. milagro del diablo. nakaje iná laꞌakare Jiñá Chiꞌinárikana pechu aú, unká méñoꞌojo rilaꞌalá ñaké rikó. Raú Jiñá Chiꞌinárikana pajlari inaꞌuké waꞌaté, napechu iꞌimakáloje rinaku. “Tupana japi riká”, ke. (San Mateo 24.25)
mundo 1. La planeta donde vivimos. ejaꞌawá 2. Toda la humanidad. piyukeja inaꞌukena 3. La maldad de la gente del mundo que está dirigido por Satanás. (Hechos 4.12; San Juan 3.16; 1 Juan 2.15)
—N—
nacer de nuevo Kemakana. wajé iꞌimakaje Jesucristo aꞌakare inajlo, laꞌarí iná wajé mothoꞌoká ke. Jesús kemari Nicodémojlo iꞌimaká. “Pipechu kechíraꞌaniño pijló numíchaka aú inaꞌuké nakú, namothoꞌokáloje piño wajé, ke. Riwátaka ejo karená aphoꞌó. Iná jemaꞌá rimejé, eꞌiyonaja unká iná weꞌepila mere eyaka rikeñoꞌótako, unká kaja iná weꞌepila méñoꞌojoka raꞌapaka. Ñaké kaja Tupana Pechu, aꞌarí wajé iꞌimakaje inaꞌukejlo, unká kaja iná amala riká”. (San Juan 3.7, 8)
naturaleza humana La naturaleza humana tiene la tendencia de hacer el mal, en vez del control de Cristo. Napechu keja laꞌajeño, unká Tupana Pechu iꞌimalárena waꞌaté. (1 Corintios 3.1) (Pamá. carnal)
—O—
orar Acto de hablar con Dios; adorar a Dios; dar gracias a Dios; suplicar e implorar. Tupana waꞌaté puraꞌakano. Iná kemá rijló. “Palá pilaꞌaká nuká”, ke. Iná puraꞌó kaja ajopana inaꞌuké chaya rijwaꞌaté; iná kejaꞌa kaja nakaje riliyá.
ovejas Gente en muchas partes del mundo cria ovejas. Hoy la manera de hacer eso es diferente de la manera en que los judíos cuidaban ovejas en tiempos bíblicos. En ese entonces la gente cuidaba muchísimas ovejas. Él que cuidaba a las ovejas se llamaba el pastor. Él los llevaba a lugares donde había suficiente pasto para que comieran. Se quedaba con ellas y llegaba a conocer muy bien a cada oveja; las reconocía a cada una. El pastor preparaba un lugar encerrado y guiaba a las ovejas a entrar allí para dormir en la seguridad del corral o redil. Se acostaba en la entrada para evitar que un ladrón trepara la cerca a robar a una oveja. Karíwana pirana. Kajrú nachijné. Nalaꞌá kaja aꞌarumakaji nachijné nakiyana.
En la Biblia “oveja” es utilizada muchas veces como una figura de expresión para referir al pueblo de Dios. En el Nuevo Testamento Jesucristo es descrito como el Pastor de su pueblo, y los que han creído en él son llamados sus ovejas.
—P—
pacto Alianza, acuerdo, contrato o trato entre dos personas en general en lo cual se sujetan uno al otro. Cada persona tiene que cumplir su deber uno al otro. En cuanto de Dios, él inicia el acuerdo con las personas y hace promesas y dice que tienen que hacer para participar en su bondad. El Viejo Pacto (Antiguo Testamento) es lo que establecieron los hebreos con Dios para obtener Su protección; el Nuevo Pacto (Nuevo Testamento) es la promesa de Dios para salvación de los que crean en Cristo y le acepten como Salvador. Kemakana. nakaje nakú puraꞌakano pajwaꞌatéchaka, riyuríkoloje ñaké pajlokaka. (Génesis 17) Nemaká nakaje nakú, ke riyuríkoloje ñakeja wani laꞌakana penaje. (1 Corintios 11.25)
parábola Un cuento o una comparación de la vida actual para enseñanar algo sobre las verdades de Dios. Yuku. Riyukuna iꞌimakana aú newíñaꞌata iná nakaje Tupana nakú. (San Mateo 13.3)
Pascua (Pamá. fiesta)
Paz 1. Es el estado sin conflicto entre las personas. 2. Es sentir tranquilidad personal producido por el Espíritu Santo. Palá pajwaꞌatéchaka iꞌimakana.
Dar la paz (San Juan 14.27)
El Dios de paz (Romanos 15.33)
pecar Es todo lo que uno piensa o hace fuera de la voluntad de Dios; pecar es apartarse de Dios. Kemakana. piyukeja nakaje iná laꞌakare, unká Tupana pechu chuwá kalé. Puꞌuwaré iná péchuwa iꞌijnatákana; chapú apú amákana; puꞌuwaré laꞌakana. Nakaje laꞌakana apoꞌojó Tupana wátaka liyá. (Romanos 3.23)
Pentecostés (Pamá. fiesta)
poder 1. Es fuerza física para hacer algo. 2. Es la capacidad de hacer algo 3. Es tener autoridad. Tupana palamane kajrú Jesús tejmoꞌótajika natámina. (San Lucas 5.17) Tupana Pechu jaꞌapiyá iꞌimakana iná laꞌajla rijápakaꞌala. (Hechos 1.8)
profeta Es una persona que comunica a la gente un mensaje que Dios le ha dicho. Kemakana. jaꞌapátari nakaje yukuna inaꞌukejlo, Tupana kemaká rijló rinaku ke.
profeta falso Mapeja kemaká rinakuwá. “Tupana kemari nojló noꞌopátakaloje ijló nakaje yukuna”, ke, eꞌiyonaja unká na Tupana kemalá rijló, ripechu keja rimaká.
promesa (de Dios) Lo que Dios afirma o promete hacer, y que se cumple. Nakaje Tupana kemakare (rarukákare) nakú, rilaꞌakáloje inajlo riká penaje. (Santiago 1.12)
prueba 1. Es sufrir alguna experiencia difícil para ver si el creyente siga confiando en Dios. Chapú kaje yajwé amákana, raú Tupana weꞌepíkaloje mékajenaka pechu kaphí richojé. 2. Es una tentación para que la persona haga mal. Apú eꞌiyajé kaꞌátakana rilaꞌakáloje puꞌuwaré penaje. (Pamá. tentación)
Puro 1. Material que no es contaminado con otro elemento o algo sucio.
2. La persona que es aceptable a Dios. La persona que piensa y hace lo que es completamente bueno, sin ningún motivo malo o deseos malos. Kemakana. unká na puꞌuwareni iꞌimalare eꞌiyá. (Santiago 3.17)
3. Animales o cosas que sirven en un servicio de adoración a Dios.
Impuro 1. La persona que no está permitido estar en la presencia de Dios por no tener los pecados perdonados porque no confia en Cristo quien murió en la cruz como el sacrificio completo para librar de culpa a los que confían en Él. Kemakana. unká lamáꞌatakeja ke kalé iꞌimaká Tupánajlo. (Tito 1.15)
2. Deseos impuros son deseos que son fuera de la voluntad de Dios; son deseos malos que vienen de la naturaleza humana. Ñujuꞌukena; napechu keja laꞌajeño. (2 Pedro 2.10)
3. En los tiempos del Antiguo Testamento personas fueron consideradas impuras por tocar un cadáver, por comer ciertas comidas consideradas impuras, por tener ciertas enfermedades etc. (Hechos 10.14) 4) Espíritu impuro es lo mismo que la palabra demonio. Jiñá pechu. (San Marcos 1.23)
purificar Dejar pura a una persona o cosa. Puꞌuwaré kaje yuríkana iná liyó, iná iꞌimakáloje palá laꞌajerí penaje. (Efesios 5.26)
—R—
reconciliar Restablecer la armonía entre personas. Kemakana. purákaꞌaloji lamáꞌatakana pajwaꞌatéchaka; napechu palaꞌatákana pajwaꞌatéchaka. (Romanos 5.10)
regeneración Cambio espiritual operado por el Espíritu Santo en el corazón del hombre, de manera tal que puede vivir de acuerdo a Su voluntad; igual que el nuevo nacimiento. Kemakana. iná péchuwa apiyákakana. Pajluwaja keja iná iꞌimakachu Jesucristo waꞌaté, wajé ke iná pechu raú. (2 Corintios 5.17)
reino de Dios 1. La expresión se refiere a la relación entre Dios y su pueblo. La gente que pertenece al reino de Dios son los que confían en Dios y le obedecen. Cuando Jesucristo vino a este mundo, el reino de Dios apareció en una nueva dimensión, porque Jesucristo abrió el camino para que la gente viviera en una nueva relación con Dios. Kemakana. Tupana waꞌatéjena, riwakáraꞌakarena Ripechu aú. (San Mateo 3.2) 2. A veces el reino de Dios hace referencia al cielo. Jeꞌechú chu. (San Mateo 5.19) 3. En cierto contextos refiere a la vida cristiana. “Iweꞌepí itukumó Tupana wakáraꞌaka ke laꞌakana”, ke Jesucristo kemaká. (San Mateo 6.33)
rescatar Es salvar a alguien o algo de peligro o destrucción o perdición. Nakaje iꞌimatákana. “Wachaya ritakaꞌá iꞌimaká, raú riꞌimatá weká piyukeja puꞌuwaré walaꞌakare liyá”. (Tito 2.14)
revelación El acto de sacar a la luz o hacer saber algo. La Biblia es la revelación de Dios. Kemakana. nakaje aꞌakana puꞌuwaká, meꞌechuje iꞌimakare ajopánajlo. (Apocalipsis 1.1)
—S—
sacerdote Los sacerdotes de los judíos trabajaban en el templo y ofrecían sacrificios de animales a Dios. Eran representantes de la gente adelante de Dios. Inaꞌuké chaya Tupana waꞌaté purákaꞌaloji lamáꞌatajeri.
sumo sacerdote La suprema autoridad en asuntos religiosas entre los judíos; entraba al lugar santísimo una vez al año para hacer el sacrificio por el pecado del pueblo. Purákaꞌaloji lamáꞌatajeño wakáraꞌajeri. Rikaja kalé mujlúkaꞌakeri ukapú chojé, Tupana ñakaré chu iꞌimakare, nemájikare nakú “Tupana pukuna wani riká”, ke. (Hebreos 4.14)
sacrificio Antes de llegar Jesucristo, Dios mostró a su pueblo que deberían de ofrecerle sacrificios. Es un regalo dado a Dios para mantener una relación buena con Él o para reestablecer una relación que fue dañada por desobedecerle. Sacrificios fueron ofrecidos también para agradecer a Dios por sus bendiciones. Los animales fueron matados como sacrificios para pagar el castigo del pecado. Estos sacrificios señalaban al sacrificio supremo de Cristo, quien de veras murió en nuestro lugar, para salvarnos de estar siempre separados de Dios. Después del sacrificio de Cristo, quien se entregó a la muerte por nosotros, se acabó los sacrificios de animales para los que confían en Cristo como su salvador personal. Kemakana. pirájina nakiyana nókana naꞌakáloje neká Tupánajlo. Tupana kemari. “Iká noño pirájina, ikáraꞌatakaloje natami nojló puꞌuwaré ilaꞌakare chaya. Eꞌiyonaja nojló chaje wani palaka inaꞌuké muꞌují weꞌepíkana”. (San Mateo 9.12, 13)
saduceo Un grupo religioso de los judíos. Ellos no creían en la existencia de Satanás y los ángeles, ni en la resurrección de los muertos; se opusieron a Cristo, y a la iglesia apostólica. Purákaꞌaloji Moisés michú lanaꞌakare iꞌimaká jaꞌapiyá jemaꞌajeño. Unká nalaꞌalá kewaka ke najluwa kaja takaꞌakaño makápoꞌoko yukuna. Nemá kaja Jiñá Chiꞌinárikana, Jíñana pechu, Tupana waꞌatéjena jeꞌechú chiyájena, kele nakú. “Unká neꞌemalá”, ke. Unká kaja nawátake Jesucristo, Jesucristo jaꞌapiyá jemaꞌajeño kele. (San Mateo 14.30)
salvar Es rescatar a alguien o algo de la perdición, de la destrucción, de consecuencias horribles, de una enfermedad, de un peligro, de un castigo, de un enemigo, etc. Kapichákajo liyá iꞌimakano. Iná pechu iꞌimakachu kaphí Jesucristo chojé, riꞌimatá iná kapichákajo liyá. Ráchoꞌota iná Jiñá Chiꞌinárikana kápiya, iná iꞌimakáloje Tupana yaní nakiyana penaje. (Hechos 16.30, 31)
salvador El que salva o trae la salvación; término aplicado a Jesús debido a Su obra redentora al salvar al pueblo de sus pecados. Weꞌematájeri Jesucristo. (San Mateo 1.21)
santificar Es dedicar o apartar a alguien o algo para el servicio de Dios; es el proceso del creyente para ser transformado en carácter y comportamineto. Kemakana. Tupana lamáꞌatari rijluwa iná, puꞌuwaré iná laꞌakare liyá, (1 Corintios 6.11)
santo 1. Dios es él que no hace nada mal. Tupánaja kalé unká laꞌalá puꞌuwaré. 2. La persona que obedece a Dios fielmente. Palá wani jemaꞌaká Tupana jaꞌapiyá. 3. La persona a quien Dios ha escogido. Inaꞌuké Tupana iꞌiwapakare rijluwa. (San Marcos 6.20; 1 Pedro 1.16) 4. Por medio de la muerte de Jesucristo, él nos presenta santos delante de Dios. Unká japi laꞌalá puꞌuwaré ke iná Tupánajlo, Jesucristo takaꞌakale wachaya. 5. Sitio santo porque Dios estuvo presente. (Hechos 7.33)
Satanás (Pamá. diablo)
Señor Titulo de respeto y honor, que se usa refiriéndose a Dios y a Jesús. Paminá wani; wawakáraꞌajeri Jesucristo. (Romanos 1.7)
sepulcro, tumba Ulawí támijimina nakaꞌajíkare chojé. Jupejé jipa pana chojé natoꞌotake támijimina.
sinagoga Los judíos tenían una sinagoga en cada pueblo. Es un edificio donde la gente se reunía, especialmente en el día sábado donde leían La Palabra de Dios y enseñaban los mandamientos. Judíona awakákaꞌalo ñakarelana nalaꞌakáloje napéchuwa palá Tupánajlo re penaje.
—T—
tabernáculo Era como un edificio portátil hecho de pieles de animales donde se reunían la gente para adorar a Dios y donde los sacerdotes hacían los sacrificios. Dios dio las instrucciones específicas como hacerlo y como llevar a cabo las actividades adentro. Había únicamente uno y luego cuando los israelitas llegaron a tomar posesión de la tierra prometida a ellos, el rey Salomón construyó un templo que reemplazó el tabernáculo. Pají ke riꞌimaká najló. Pirájina ímami nakiyá laꞌakanami jaꞌapejé nawakako. (Hechos 7.44, 45)
templo La función del templo fue igual que la del tabernáculo, pero fue un edificio permanente construido primeramente por el rey Salomón en Jerusalén. El templo fue destruido y reconstruido varias veces. Tupana ñakaré. Nephaka Canaán teꞌeré ejo wakajé ejomi, pajluwaja neꞌemakana Salomón laꞌarí riꞌimaká paineko. Re pajluwaja kalé Jerusalén e. Richu nalaꞌaké napéchuwa puꞌují Tupana nakú. (San Mateo 21.23; Hechos 7.48)
tentación Es un deseo de nuestra naturaleza humana que nos atrae con algo para que hagamos algo fuera de la voluntad de Dios o una persona o el Diablo que nos presenta con algo para que hagamos el mal. Kemakana. nakaje aꞌarí iná meꞌé rijluwa, iná laꞌakáloje puꞌuwaré raú penaje. Iná kaꞌata apú eꞌiyajé, rilaꞌakáloje puꞌuwaré raú. (1 Tesalonicenses 3.5) (Pamá. prueba)
—U—
uvas son una clase de fruta que crescen en un bejuco, no en un árbol. Son cultivadas para hacer vino. Kajmú kaje, jepepí nakurí.
—V—
visión Es una aparición de personas, ángeles, u otras cosas que Dios muestra a algunos para darles un mensaje especial. (Hechos 10.3)