Kaburuma ka Katagarda ka Ciɗa
Vi baci a kuyaꞋan mekecu punu a Uzuwakpani u Savu ɗa ve enei urotu u masaɓu uɗengushi (), na lo va wi ta̱ a kudana wu bana vu kondo a kaburuma ka nam pa. Kaburuma ku udani ke kenu ka nam pa, udani u ɗa kakau u na wi punu a Katagarda ka Ciɗa. Tsu na vo kudoku ve yevesheke udani u nan lo, va kucina u ɗa punu a abaꞋin kakau nannai ba.
A ɗaka vu kadanshi va, ve ene baci udani e mere ukanji ( ), na lo wi ta̱ a kudana wu vi ta̱ o kudoku ve yevesheke u ɗa, vi lyaꞋa baci kelime n kula̱na̱ udani wa. Agisana, a iɗani i na i yaꞋin kadanshi ka “Habila”, vi ta̱ e kene (Kayinu). Vu bana baci a iɗani i na i yaꞋin kadanshi ka “Kayinu”, vi ta̱ o kudoku ve yevesheke kpamu.
Aburam (Ugi. 11:26; 12:1; 13:8; 14:17; 16:16.) Aburam a̱yi ɗa vuza na wo okpoi esheku a aza Israila dem, amma ɗa Ka̱shile ka sabaꞋi kula ku ni ko okpoi Ibrahim. (Ibrahim)
Afarishi (Mat. 3:7; 12:2; 22:15; Mar. 2:16; 12:13; Luk. 5:17; 19:39; Yah. 1:24; 12:19; Azu. 5:34; 23:7.) Afarishi ele ɗa ugboku wa Ayahuda u yoku a ayin e Yesu. Aza o yoku e le nlum n Wila̱ n ɗa. Afarishi e yeve ta̱ wila̱ ra̱ka̱ u na Ka̱shile ke nekei Musa, ɗa o yotsongushi uma o tono u ɗa derere-derere. Ɗa o yotsongushi agadu n a̱bunda̱i a na o dokushi punu a̱ Wila̱ wa. O yongoi a̱ra̱ɗi adanshi e neke ta̱ a̱ɗu a laꞋi uma a na a buwai. O ci yongo ta̱ adanshi i ta̱ n usuɓi ele ta na n kusheshe ku gbani-gbani punu a̱ a̱ɗu e le. Afarishi a iwain Yesu ɗa o foɓusoi kuna yi. (A̱sa̱dukiya, Nlum n Wila̱)
Akpati vu Uzuwakpani (Josh. 6:4; 1 Sam. 7:2; 2 Sam. 11:11; A.Ib. 9:4; Ken. 11:19.) Ili ya akpati ɗa vu na a yaꞋin nu nɗanga ɗa a kumai vu ɗa n azanariya. Ɗa a zuwai punu nshemberu ma atali n re n na Ka̱shile ka ɗanai wila̱ kupa u nan lo. Uma a Israila a ɗikai akpati vu nan lo ayin a na i a kuyaꞋan nwalu. I baci a̱ ka̱tsuma̱ ka nwalu ba, o tsu foɓo ta̱ vu ɗa a̱ Ma̱va̱li ma̱ Ka̱shile. Akpati vu nam pa n ili i na yi punu ra̱ka̱ yi ta̱ ciɗa adama a na urotu u ɗa wu uzuwakpani u Ka̱shile n uma a Israila. Ayin a na o kotsoi kumaꞋa A̱Ꞌisa̱ a Gbayin, Akpati a zuwa ta̱ vu ɗa o Mololo ma na ma LaꞋi n Ciɗa babu kudoku kusabaꞋa vu ɗa ubuta̱.
Alfa n Omega (Ken. 1:8; 21:6; 22:13.) Alfa ɗaɗa ka̱gita̱tsu ku ugiti ka iɗani i Cihelene, uteku u na ci n “a” a̱ ka̱gita̱tsu ka̱ a̱gita̱tsu a̱ Cishingini. Adama a nannai, ana a ɗanai a danai Vuzagbayin Yesu a̱yi ɗa Alfa, wi ta̱ a kudana Yesu ɗa vuza vu ugiti, vuza na u gita̱i ili dem.
Yesu ɗa kpamu e ci ɗeke Omega, ɗaɗa kpamu ka̱gita̱tsu ku uteku a̱ ka̱tsuma̱ ka̱ a̱gita̱tsu e Cihelene. Uteku u na Yesu wi ugiti wi ili dem, a̱yi ɗa kpamu u bankai ili dem uteku. Ili kpamu yo okpo ta̱ ushatangi a̱ ubuta̱ u ni.
Alyuka (Ugi. 4:4-12; 22:2-13; Kut. 10:25; 13:1-15; 1 Sam. 1:21; Mat. 8:4; Luk. 2:24; Azu. 21:26; Rom. 3:25-26; A.Ib. 9:1-26.) N ayin Uzuwakpani u Kuku, Ka̱shile ko yotsongu ta̱ uma a̱ ni a yaꞋansa alyuka a kubana wa̱ ni. Alyuka i ta̱ lo icuꞋu kakau. E te a ɗaɗa adama a na Ka̱shile ka cinukpaka vuza unushi u ni. Vuza na u nusai u gaꞋan ta̱ Ka̱shile ka iwan yi, katsupu ku unushi ka ɗaɗa ukpa̱. Kafu Yesu Kishi u ta̱wa̱, uma a̱ Ka̱shile a̱ tsu tuka̱ ta̱ nu nnama a̱ A̱Ꞌisa̱ a Gbayin, nnama ma n ɗaɗa n kukuwa̱ a̱ una̱ u vuma. Uma a tsu una nnama ma n ka̱ci kele ba; a̱ tuka̱ baci n ɗa a̱ A̱Ꞌisa̱ e ci neke ta̱ ganu. Ka̱ta̱ ganu wu una manama ma a̱ una̱ wu unushi u vuma ko uma. IcuꞋu yi nnama n na a ci yaꞋanka alyuka e le ɗa kobomburon m mokyon ko m maraɗika ma na mi m ma̱ta̱na̱ mayin. A yaꞋan m muna ko n usa̱n a ikyamba i le ba. Uma a ci yaꞋan ta̱ kpamu alyuka adama a na a cikpa Ka̱shile adama a kasingai a kubana we le.
Arabali a Singai (Mat. 4:23; 24:14; Azu. 15:7; Rom. 1:16; 1 Kor. 15:2; 2 Kor. 2:12; Ken. 14:6.) Akaka a̱ Ka̱shile a kubana u uma ɗa e ci ɗeke Arabali a Singai. Akaka a nam pa a ɗaɗa Ka̱shile ka̱ suki Maku ma̱ ni Yesu Kishi punu aduniyan a nam pa. Adama a na wi isa uma a̱ ubuta̱ wa atakaci a na ishi u gaꞋin a̱ ciya̱ a̱ ubuta̱ wu unushi u le, ka̱ta̱ u lapulaka le uye o okpo muku n Ka̱shile.
Atagarda a̱ na̱shi a̱ ugiti wu Uzuwakpani u Savu a ɗaɗa Arabali a Singai e Yesu Kishi a na uma a̱ na̱shi a ɗanai. Uma a nam pa ele ɗa Matiyu m Marukusu n Luka koɓolo n Yahaya.
Ashibi (Kut. 20:8-11; Mat. 12:1-12; Mar. 2:23-27; Luk. 6:1-9; Yah. 5:9-18; Azu. 1:12.) Kanna ka Ashibi kanna ka kuvuka kaꞋa. A Katagarda ku Ugiti, a ɗana ta̱ Ka̱shile ka ɗika ta̱ ayin a̱ ta̱li ɗa u yaꞋin aduniyan, ɗa a kanna ke cindere ɗa wu uvukai adama a na ulinga u ni u kotso ta̱. Ka̱shile feu ka dana ta̱ vuma feu wu uvuka u yaꞋan baci ulinga ayin a̱ ta̱li, a kanna ke cindere a uvuka ka̱ta̱ a cikpa Ka̱shile.
Ayahuda i ta̱ n wila̱ n a̱bunda̱i adama Ashibi. A danai ko ulinga a yaꞋan a kanna ka nan lo ba, uma a ci yaꞋan ta̱ wupa vuza u koɗo baci u ɗa. I ɗaɗa i zuwai ɗa a yaꞋin wupa ana Yesu u potsokpoi vuza a kanna ka Ashibi, n ayin a na mukumitoni n koɗoi ilya ɗa a takumai a kanna ka Ashibi. Ayahuda a danai i ta̱ a kuyaꞋan ulinga, amma ɗa Yesu wu ushuki le u danai a̱yi ɗa Vuzagbayin va Ashibi.
1) Atali a wanshi adama a kumaꞋa uteku u na a ci yaꞋanka ulinga i baci a kumaꞋa kpaꞋa ku mogono.
2) Atali a wawaꞋa a kutasa adama a kuyaꞋanka tsuloboi nu nkawani n ili ya atsuvu. A̱ ci ciya̱ ta̱ atali a nam pa a̱ ga̱va̱ baci iɗika ka̱ta̱ a kiɗa le ka̱ta̱ o gboro mayin o okpo n tsuloboi. (Nwaru mi ikebe)
Ayahuda (Mat. 2:2; 27:37; Yah. 11:19; Azu. 9:22; 18:6; Rom. 1:16.) Ayahuda ele ɗa ntsukaya mi Ibrahim. N ugiti kula ka Ayahuda ki ta̱ a kudana “uma a na o kuyongo a̱ iɗika i Yahuda,” ɗaɗa uma a umaci u Yahuda. Yahuda wi ta̱ a̱ ka̱tsuma̱ ka umaci kupa n u re wi Israila. Amma a kubana megeshe kula “Ayahuda” ko okpoi uma a Israila ra̱ka̱.
A Arabali a Singai a Yahaya, udani “Ayahuda” wi ta̱ a kadanshi a kubana wa aza gbagbaꞋin a Ayahuda n aza utsura a na o yongoi a mawansa n Yesu. (Ibrahim, Israila)
Ayinviki a̱ Ka̱shile (Ugi. 1:2; Mat. 1:18; 28:19; Mar. 1:8; 13:11; Luk. 1:15; 24:49; Yah. 1:32; 14:15-26; Azu. 1:8; 2:4; 20:22; 1 Kor. 1:7; Ken. 1:10.) Katagarda ka Ciɗa ka danai Ayinviki a̱ Ka̱shile, Ka̱shile kaꞋa, ɗa kpamu i kau n Ka̱shile, esheku a Vuzavaguɗu vu tsu Yesu Kishi, koɓolo n ubuta̱ u Yesu Kishi, Maku ma̱ Ka̱shile. A̱ suki Ayinviki a̱ Ka̱shile adama a na o yongo a̱ ubuta̱ u uma a na e nekei a̱ɗu n Yesu Kishi. Wi ta̱ o kuyotsongu le ili i mayun, u uka le kelime, ka̱ta̱ u ɓa̱nka̱ le a yaꞋan ili i na Ka̱shile ka kupana uyoꞋo. A̱yi ayinviki a ɗa, adama a nannai babu vuza na u kene yi. Uma a tatsu i ta̱ lo derere n Ka̱shile. Dada Ka̱shile kaꞋa, Maku Ka̱shile kaꞋa, Ayinviki a̱ Ka̱shile, Ka̱shile kaꞋa. Amma Ka̱shile kaꞋa ki kakau ali ugboku u tatsu ba. Ka̱shile ke te kaꞋa adama a na Katagarda ka Ciɗa ka dana ta̱ e keteshe Ka̱shile ka ɗaɗa ke te.
Aza e Kusheshe (Mat. 5:22; 26:59; Mar. 15:1; 15:43; Luk. 22:66; Yah. 3:1; 11:47; Azu. 5:21; 24:20.) Aza e Kusheshe, koɓolo kaꞋa ka ali aza a gbagbaꞋin a Ayahuda ele uma amangatatsunkupa. Ele ɗa kpamu aza a na e ci sheshe ukuna adama o kutoni. Mogono ma anan ganu a̱yi ɗa vuza na u tsu tono n oɓolo e le. Ana a̱ ka̱na̱i Yesu ɗa a ɗikai ni a kubana wa Aza e Kusheshe, ele ɗa a danai mayun sai u kuwa̱ ko a una yi. Amma aza o Roma a ɗa koci a kufuɗa a kuna yi, ɗaɗa i zuwai ɗa a bankai ni a̱ ubuta̱ u gomuna vu Roma.
Aza̱ka̱yimbi (Mat. 4:15; 10:5; Luk. 22:25; Azu. 10:45; 13:48; Af. 2:19.) Udani Aza̱ka̱yimbi wi ta̱ a kadanshi ka uma dem aza a na i Ayahuda ba. Ayahuda o ci yongo ta̱ a̱ra̱ɗi adama a na i ta̱ e kene ka̱ci ke le ele ɗa aza a na Ka̱shile ka zagbai ka̱ta̱ o yongo o kugoyo Aza̱ka̱yimbi. Ubuta̱ u yoku Uzuwakpani u Savu u ci ɗeke ta̱ Aza̱ka̱yimbi “Nhelene” (1 Kor. 12:12). (Nhelene)
A̱da̱mu (Luk. 3:38; Rom. 5:12-15; 1 Kor. 15:22, 45-47; 1 Tim. 2:13-14; Yhz. 14.) A̱da̱mu a̱yi ɗa vuma vi iyain vu na Ka̱shile ka yaꞋin. Ka̱shile ka̱ na̱na̱i ciꞋin ɗa u maꞋi vuma. Ɗa megeshe u yaꞋin Hawa vuza na wo okpoi vuka vi ni.
Ka̱shile ke neke ta̱ A̱da̱mu n Hawa wila̱ u te. Ele ɗa uma a na a̱ gita̱i kukoɗo wila̱ wa ɗa a nusai. N ayin a nan lo a̱ kuta̱wa̱ gogo na uma a lyaꞋi kelime n kuyaꞋan unushi.
Punu o 1 Kor. 15:45 e ci ɗeke ta̱ Yesu “A̱da̱mu vu ukocishi.” A̱da̱mu vu ugiti a̱yi ɗa akaya a uma dem; yaba dem wi isa ta̱ wuma wa aduniyan u nam pa a̱ ubuta̱ u ni. Yesu Kishi, A̱da̱mu vi ire u neke ta̱ vuza na wu ushuki n a̱yi wuma wa ayinviki a̱ ni a na i babu uteku. (Hawa)
A̱da̱nga̱shile (Rom. 8:38-39; 1 Kor. 15:40-41; Af. 6:12.) Katagarda ka Ciɗa ka yaꞋan ta̱ kadanshi ka̱ wunla̱i u gbani-gbani n utsura u na wi “a̱da̱nga̱shile”. A̱da̱nga̱shile ubuta̱ u ɗa u na wunla̱i u gbani-gbani kakau u ci yongo. Ta ɗe a̱ tsu uta̱ ka̱ta̱ a̱ cipa̱ o oꞋuso uma punu na a aduniyan. (Gaɗi)
A̱sa̱dukiya (Mat. 22:23; Mar. 12:18; Luk. 20:27; Azu. 4:1; 23:8.) A̱sa̱dukiya koɓolo ka aza gbagbaꞋin kaꞋa n ka aza a uciyi a̱ ka̱tsuma̱ ka Ayahuda. E neke ta̱ ka̱ɗu uma o tono Wila̱ u na Ka̱shile ke nekei Musa, amma agadu a na uma o doki ba. Adama a nannai o ci yongo ta̱ a kanananai n Afarishi. I ta̱ kpamu n ili i na e nekei a̱ɗu kau n uma a na a buwai. Afarishi a̱ ushuku ta̱ vuza u kuwa̱ baci wi ta̱ a̱ kuɗenga̱ kpamu n wuma. Amma A̱sa̱dukiya a̱ ushuku n nannai ba.
A̱Ꞌisa̱ a aza o Kutoni (Mat. 16:18; Rom. 15:26; 1 Kor. 1:1; 16:19; Ken. 2:1.) A Uzuwakpani u Savu “a̱Ꞌisa̱ a aza o Kutoni” e le ɗa koɓolo ka uma ka na e nekei a̱ɗu n Yesu. A̱Ꞌisa̱ a aza o Kutoni a̱ ugiti a̱ gita̱ ta̱ ayin a na Yesu u lazai a kubana gaɗi (Azu. 2) ɗa e pecuki a̱ ubuta̱ kakau. Anana “a̱Ꞌisa̱ a aza o Kutoni” a ɗaɗa ubuta̱ ko kunu ku na aza e Yesu a tsu bana a gasa.
A̱Ꞌisa̱ a Gbayin (1 Ng. 9:1; 12:27; 1 Ar. 17:4-12; Mat. 4:5; 21:12; Mar. 11:15; Luk. 1:8; Yah. 2:20.) A̱Ꞌisa̱ a Gbayin a Ayahuda ta ɗe i a Urishelima, likuci i gbayin ya aza a Israila. Sulemanu ɗa u gita̱i kumaꞋa A̱Ꞌisa̱ a Gbayin n ili i ciɗa i na yi ishi punu a̱ Ma̱va̱li ma Kuciɓa n Ka̱shile ɗa o bonokoi i ɗa ɗe. Ili i na i gita̱i a kanna ka nan lo, A̱Ꞌisa̱ a Gbayin a ɗaɗa ubuta̱ koci u na Ayahuda a ci yaꞋan alyuka koci a kubana u Ka̱shile. Ayahuda a tsu bansa ta̱ a Urishelima adama a na a yaꞋan ka̱ɗiva̱ ka na ka laꞋi n kugaꞋan ka̱ta̱ a yaꞋan alyuka e kuneꞋe a kubana u Ka̱shile.
A kubana megeshe, irala ya aza a Israila a lyaꞋi Urishelima n kuvon. A̱ fa̱da̱i A̱Ꞌisa̱ a Gbayin ɗa a ɗikai a aza Ayahuda n a̱bunda̱i a kubana a iɗika i Babila. Ayin a na a̱ ka̱sa̱kpa̱i Ayahuda o bono a Urishelima a ayin e Nehemiya n Ezira, a maꞋasakai A̱Ꞌisa̱ a Gbayin a. A̱ya̱ n a̱bunda̱i a na a lazai, Mogono ma Gbayin Hiridu u maꞋi A̱Ꞌisa̱ a Gbayin a savu a una̱ wa̱ a̱kuku a. A̱Ꞌisa̱ a Gbayin a nan lo a ɗa o yongoi lo a Urishelima ali sai a kubana a ayin e Yesu.
Ulanga wi ta̱ punu u gbayin u na yaba dem, ko Aza̱ka̱yimbi a kufuɗa kuꞋuwa. Ta punu Yesu u lokoi aza a na o yongoi n ili i kuzuwa adama a alyuka. Ulanga u yoku wi ta̱ punu kpamu u na sai Ayahuda a ɗa koci a kuꞋuwa, a yaꞋin punu kpamu ulanga u yoku u na sai ali a Ayahuda a ɗa koci a tsu uwa punu. Ili yi ukocishi i ɗaɗa, mololo mo yoku mi ta̱ punu sai anan ganu a ɗa koci a̱ tsu ka̱sa̱kpa̱ a uwa punu. Ta punu katalikalyuka ki koɓolo n kasasu ka kusaka ekiye. A̱Ꞌisa̱ a ta punu i a ulanga wa. I ta̱ upeci unu e re, Ubuta̱ u Ciɗa n Ubuta̱ u na u LaꞋi n Ciɗa. Ili i singai i kucikpa Ka̱shile ta punu yi a̱ Ubuta̱ u Ciɗa wa. Akpati ta punu vi a̱ Ubuta̱ u na u LaꞋi n Ciɗa, tsugbayin tsu Ka̱shile kpamu ta ɗe tsu akanai. Mogono ma anan ganu maꞋa koci e ci neke u uwa a̱ Ubuta̱ u na u LaꞋi n Ciɗa kute a̱ ka̱ya̱ dem. A pala ta̱ utsutsu wa n kakashi. Ana Yesu u kuwa̱i, kakashi ka nam pa ka karai ka̱ gita̱i gaɗi a kubana ɗaka (Mat. 27:51; Mar. 15:38; Luk. 23:45). Ili i nam pa yi ta̱ o kuyotsongu a na Ka̱shile ka̱ ɓa̱yuwa̱i uye adama a uma dem a uwa a̱ ubuta̱ u ni, e neke baci a̱ɗu n Yesu Kishi.
Osoji a aza o Roma a̱ fa̱da̱i A̱Ꞌisa̱ a Gbayin a nam pa a̱ya̱ amangere a na a lazai a na a unai Yesu a maɗanga ma atakaci. O doku a maꞋa a ɗa kpamu ba. Anana ubuta̱ u kuyaꞋan kasanlai u ɗa wi ɗe a̱ ubuta̱ wa. (Ubuta̱ u ciɗa, n Ubuta̱ u na u LaꞋi n Ciɗa, Ma̱va̱li, Solomon)
Babila (2 Ng. 17:24; Dan. 1:1; Mat. 1:11-12, 17; Azu. 7:43; 1 Bit. 5:13; Ken. 14:8; 18:2.) Babila kula ku likuci i cacau i gbayin i ɗa. Mogono ma na ma lyaꞋi tsugono ɗe ma lyaꞋa ta̱ likuci n a̱bunda̱i n kuvon. Uma a̱ ni a shilika̱i n uma a Israila ɗa a lyaꞋi le. A ɗikai uma a Israila n a̱bunda̱i a kubana a iɗika i le tsa agbashi. Aza a Israila o yongoi ɗe tsa agbashi ali a̱ya̱ amangatatsunkupa (70) (Mat. 1:11-12, 17; Azu. 7:43).
A yaꞋan ta̱ kadanshi ka Babila a Katagarda ke Kene ku Yahaya (Ken. 14:8; 17:5; 18:1-24) tsa agisana adama a na Babila ubuta̱ u ɗa u na aza a na i ida̱shi ɗe a iwain Ka̱shile. Punu 1 Bit. 5:13, u gaꞋan ba Babila wi ta̱ a kadanshi ko Roma.
Balam (Mkc. 22–24; 2 Bit. 2:15; Yhz. 11; Ken. 2:14.) Balam keneki kaꞋa wi ishi. Balaku mogono mi iɗika i Muwabu u danai ni u yaꞋanka uma a Israila una̱ adama a na u fuɗa u lyaꞋa le n kuvon. Ɗa a̱yi mogono u ka̱na̱i kupana wovon n uma a Israila a ayin a na a̱ ta̱wa̱i a vaki lo a Muwabu. Ili i iyain i ɗaɗa Balam u iwain kuyaꞋanka uma a̱ Ka̱shile una̱ ko u bana ɗe, amma ɗa u ta̱wa̱i u banai. Ayin a na u ka̱na̱i uye, kalingata ka̱ Ka̱shile ka shamgbai a uye ka kpadai ni. Balam u fuɗa we ene kalingata ka ba, amma makparagi ma na u kumbai va me ene ta̱ ɗa ma iwain kuwala, ko a na Balam u lapai maꞋa. Ɗa makparagi ma yaꞋin kadanshi ali u ɓarangi Balam va. Balam u fuɗa u yaꞋanka uma a Israila una̱ ba, adama a na Ka̱shile ka zuwaka le ta̱ una̱singai.
A Uzuwakpani u Savu a ɗana ta̱ a dana adama a na Balam u ciga ta̱ ikebe ɗa wu ushuki kuyaꞋan ili i na mogono ma cigai, ko a na mogono mo okpoi vurala vu uma a̱ Ka̱shile (Mkc. 22–24).
Bayami (Ugi. 35:24; Azu. 13:21; Rom. 11:1; Fil. 3:5; Ken. 7:8.) Bayami a̱yi ɗa maku a̱ ka̱tsuma̱ ka̱ muku kupa n aza e re n Yakubu (ɗaɗa e ci ɗeke kpamu Israila). Bayami wi ta̱ punu kpamu a̱ ka̱tsuma̱ ki ikaya ke elentsu kupa n e re ka Ayahuda. (Yakubu)
BaꞋalu (Eye. 2:11; 1 Sam. 7:4; 1 Ng. 18:28; Rom. 11:4.) BaꞋalu kula ku ka̱ma̱li ku ɗa. Ayin n a̱bunda̱i a na a lazai, kafu uma a̱ Ka̱shile a bana a̱ da̱sa̱ngu a iɗika i na gogo na e ci ɗeke iɗika yi Israila, uma a na o yongoi ɗe ishi ta̱ o kutono BaꞋalu. Ana uma a Israila o bonoi ɗe, ɗa ele feu ayin o yoku a̱ ka̱sa̱kpa̱i kutono Ka̱shile ɗa a kucikpai o tonoi BaꞋalu. Adama a nannai, ɗa Ka̱shile ka yaꞋin wupa n ele.
BaꞋalzabu (Mat. 10:25; 12:24; Mar. 3:22; Luk. 11:15.) BaꞋalzabu kula ku ɗa ku mogono mu wunla̱i u gbani-gbani. Kula ku mogono ku wunla̱i u gbani-gbani ku yoku ku ɗaɗa MalyaꞋi. (MalyaꞋi)
Bilatu (Mat. 27:2; Mar. 15:1; Luk. 3:1; 23:1-3; Yah. 18:28; Azu. 13:28.) Kaisa, mogono ma gbayin mo Roma vuza na u zuwai Bilatu wo okpoi gomuna vi Yahuda a ayin a na Yesu wi a kuyaꞋan kuyotsongusu ɗe. Bilatu u ka̱sa̱kpa̱i aza e kelime a Yahuda a gbagbala yi ka̱ta̱ a kutangu Yesu ikusa.
Burodi vu moloko (Ugi. 14:8; Kut. 12:15; Mat. 4:3; Mar. 14:1.) Burodi vu na vi babu kiya ku ba̱ba̱valingi ko kusasu ko burodi vu moloko, burodi ɗa vu na aza a Israila a takumai m moloko a ayin a na i a̱ kuka̱sa̱kpa̱ iɗika i Masar a kubana a iɗika i na Ka̱shile ka yaꞋankai le uzuwakpani. (Ka̱ɗiva̱ ko Burodi vu Moloko, Kiya ku ba̱ba̱valingi)
Ciɗa (Kut. 3:5; 19:6; A.Ib. 10:29; 1 Bit. 1:15-16; 2 Bit. 3:2; Yhz. 3; Ken. 11:18.) Wuma u ciɗa u ɗaɗa wuma u na wi punu a̱ ka̱ɗu babu nshinda̱. Yesu wi ta̱ ciɗa adama a na babu kanna ka na u saꞋwai kuyaꞋan unushi. Vuza na u yaꞋin unushi wi ta̱ a kufuɗa kubono ciɗa a̱ ubuta̱ u kushika̱ unushi u ni n kuneke ka̱ɗu n Yesu.
Dawuda (Rut. 4:17; 1 Sam. 16:1-13; 17:1-51; Mat. 1:6; Luk. 3:32; Azu. 2:29; Rom. 1:3; 15:12; A.Ib. 4:7; Ken. 22:16.) Dawuda a̱yi ɗa mogono ma gbayin ra̱ka̱-ra̱ka̱ a̱ ka̱tsuma̱ ko ngono mi Israila. A̱yi ɗa maku me kenu a̱ ka̱tsuma̱ ka̱ muku me esheku a̱ ni, Yasa. Kafu a zuwa yi mogono, u yongo ta̱ a kukuɓa nlala me esheku a̱ ni. Kanna ko yoku, a̱yi biꞋi maku kenu, u shilika̱i n vuma vu gbayin vu na e ci ɗeke Goliya ɗa wu unai ni.
Dawuda u ciga ta̱ Ka̱shile ka̱u. U ɗanai ishipa n a̱bunda̱i i kucikpa Ka̱shile. I ɗaɗa e ci ɗeke “Katagarda ki Ishipa.”
Yesu matsukaya ma Dawuda maꞋa (Rom. 1:3; Ken. 22:16). M megeshe ma ɗe kafu a matsa Yesu, eneki a ɗanai a danai Kirisiti Kishi vuza na Ka̱shile ka̱ kusuku, wi ta̱ a̱ kuta̱ a umaci u Dawuda.
Dinari Dinari vikebe vi viyum vu ɗa vu na o ci yonko a̱ likuci i na uma o Roma a lyaꞋi tsugono. A yaꞋanka ta̱ i ɗa ulinga a Israila a ayin e Yesu. Vuza na baci u yaꞋankai vuza yoku ulinga wu usuɓi u kuliva̱ ku te wi ta̱ a̱ kuciya̱ katsupu ka dinari vi te. (Ikebe)
Epikuriya (Azu. 17:18.) Aza e Epikuriya o tono ta̱ kuyotsongusu ku ka̱la̱nshi ke kuyeve ka na e ci ɗeke Epikuriya. U yotsongi uma a nan lo u dana o bonoko ma̱za̱nga̱ ma yaꞋan ili i iyain a wuma u le o doku e were mɓa̱la̱ koɓolo n wovon.
FiriꞋauna (Ugi. 37:36; 41:15; Kut. 1:8; 2:15; 7:9; Azu. 7:10.) FiriꞋauna kula ku ɗa ku na e nekei mogono ma gbayin ma uma a Masar. Ngono m Masar dem e ɗeke le ta̱ FiriꞋauna.
Furankinsen (Mat. 2:11; Ken. 18:13.) Ili i ma̱gula̱ni i nam pa maɗanga mo yoku maꞋa ma na ma ci yaꞋan a Arabiya. O songu baci maꞋa ma ci yaꞋan ta̱ m ma̱gula̱ni ma singai. Ayahuda a ci ɗika ta̱ maꞋa daꞋin, ma mi ta̱ feu n ikebe ka̱u. (Mur)
Gaɗi (Ugi. 1:1; K.Wil. 30:19; Mat. 6:9; Mar. 1:10-11; Af. 1:20.) Gaɗi ɗaɗa ubuta̱ u na Ka̱shile ki ida̱shi a kakuba ka̱ ni n alingata a kucikpa yi. Yesu u yotsongushi mukumitoni n ni uteku u na a kuyaꞋan kavasa, “Esheku a̱ tsu a na i gaɗi” (Mat. 6:9). Ubuta̱ u yoku Katagarda ka Ciɗa ka danai “gaɗi” ɗaɗa uye u kuyaꞋan kadanshi n Ka̱shile, agisana “tsugono tsu gaɗi” derere ɗa n “tsugono tsu Ka̱shile”.
Ganu (Kut. 2:16; 19:6; Josh. 3:8; 1 Ng. 12:31; Mat. 8:4; 12:4-5; Rom. 15:16; A.Ib. 13:10.) Anan ganu ele ɗa uma a na a zagbai adama a na a yaꞋansa alyuka a kubana u Ka̱shile adama a uma a Israila. Ele ɗa aza a na a ci yaꞋan alyuka a̱ A̱Ꞌisa̱ a Urishelima. A umaci u Haruna u ɗa a zagbai anan ganu a, ra̱ka̱ vi le ntsukaya n Levi n ɗa ta na kpamu.
Anan Ganu vu gbagbaꞋin ele ɗa aza e kelime a ugboku u anan ganu a na a ci yaꞋan ulinga a kanna dem punu a̱ A̱Ꞌisa̱ a Gbayin. Anan ganu vu gbagbaꞋin i ta̱ lo n a̱bunda̱i, amma mogono ma anan ganu ma ɗaɗa me te.
Ganu vu gbagbaꞋin (Mat. 2:4; Mar. 8:31; Yah. 7:45; Azu. 9:14.) Anan Ganu vu gbagbaꞋin ele ɗa aza e kelime a ugboku u anan ganu a na a ci yaꞋan ulinga a kanna dem punu a̱ A̱Ꞌisa̱ a Gbayin. Anan ganu vu gbagbaꞋin i ta̱ lo n a̱bunda̱i, amma mogono ma anan ganu ma ɗaɗa me te. (Ganu)
Gidiyon (Eye. 6:11-40; A.Ib. 11:32.) Gidiyon vuza vu kelime ɗa vu uma a Israila a ayin a na aza afada a lyaꞋi tsugono. Wi ta̱ n uneki u ka̱ɗu u gbayin ɗa u vasai Ka̱shile ka̱ ɓa̱nka̱ yi ka̱ta̱ u tono n a̱yi. Ayin a na u tonoi n osoji a̱ ubuta̱ u kuvon, ko ana wi n osoji gbayin ba, u lyaꞋa ta̱ arala a̱ ni adama a na Ka̱shile ka̱ ɓa̱nka̱ le ta̱.
Gomora (Ugi. 19:24; Mat. 10:15; Rom. 9:29; 2 Bit. 2:6; Yhz. 7.) Gomora ɗaɗa likuci i na i yongoi n uma a gbani-gbani i na Ka̱shile ka unai a ayin a na wu unai likuci i Sodom. (Sodom)
Habila (Ugi. 4:2; Mat. 23:35; Luk. 11:51; A.Ib. 11:4.) Habila maku ma̱ A̱da̱mu maꞋa n Hawa vuza na u tonoi Kayinu. A̱yi Habila a̱yi ɗa vuza na u yaꞋin alyuka a na Ka̱shile ka panai uyoꞋo, amma Ka̱shile ka iwain alyuka a Kayinu adama a nannai ɗa Kayinu u yaꞋin wupa ɗa wu unai vangu va. (Kayinu)
Hajara (Ugi. 16:1; 21:9; Gal. 4:24.) Hajara kagbashi ke mekere kaꞋa vuza na u yaꞋankai Saratu tsugbashi, vuka vi Ibrahim. Ayin a nan lo babu Saratu u matsa maku, u danai Ibrahim u vaku n Hajara adama a na u ciya̱ maku. A yaꞋin nannai ɗa e neꞋi maku ma kula IsmaꞋila. Amma a̱yi ɗa maku ma na Ka̱shile ka yaꞋankai Ibrahim uzuwakpani u kuneke yi ba. Ntsukaya mi IsmaꞋila mi isa ili i na Ka̱shile ka yaꞋankai ntsukaya mi Ibrahim uzuwakpani wa ba. A kubana megeshe ɗa Saratu u matsai maku mo kolobo. Ɗa Ibrahim u nekei ni kula Ishaku. A̱yi ɗa maku ma na Ka̱shile ka yaꞋankai uzuwakpani.
Ana Saratu u matsai Ishaku, u yaꞋin wupa n Hajara ɗa u lokoi ni. Hajara u banai u yongoi ɗevu n kusan ku Sinai. A̱ya̱ n a̱bunda̱i a na a lazai, Ka̱shile ka yaꞋin kadanshi m Musa ɗa kpamu u nekei ni Wila̱ a kusan ku nan lo ka. I ɗaɗa i zuwai ɗa a danai a Galatiya masala ma̱ na̱shi a na Hajara, vuza na wi ishi kagbashi ka vuka, a̱yi ɗa wi tsa Ayahuda: I ta̱ tsa agbashi a̱ Wila̱ u Ka̱shile adama a na e sheshe ta̱ vuza u tono baci u ɗa koci derere, Ka̱shile ki ta̱ a kisa yi tsu vuma ciɗa. Uma a nan lo e neke a̱ɗu n akaka a̱ Ka̱shile a na vuza na u nekei ka̱ɗu n Kishi Yesu u kisa yi ba. (Ibrahim, Saratu, IsmaꞋila)
Haruna (Kut. 4:14; 17:10; Luk. 1:5; Azu. 7:40; A.Ib. 5:4; 9:4.) Haruna matsukaya me Levi maꞋa wi ishi, vuza na wi a̱ ka̱tsuma̱ ka̱ muku kupa n i re n Yakubu. A̱yi ɗa wi ishi vuma vi iyain vu na a zuwai wo okpo ganu. Ka̱shile ka danai a zagba anan ganu a uma a Israila a̱ ka̱tsuma̱ ka ntsukaya n Haruna.
Haruna a̱yi ɗa gbayin m Musa. A̱yi m Musa a matsa le ta̱ ayin a na aza Israila i a tsugbashi a Masar. Haruna a̱yi ɗa u ɓa̱nka̱i Musa kuta̱ka̱ n uma a Israila a Masar adama a na a̱ ka̱sa̱kpa̱ tsugbashi. (Levi, Musa)
Hawa (Ugi. 3:20; 2 Kor. 11:3; 1 Tim. 2:13-14.) Hawa ɗa vuka vu A̱da̱mu. A ayin a na Ka̱shile ka yaꞋin aduniyan, A̱da̱mu ɗa u gita̱i kuyaꞋan, ɗa u ɗikai ketele ka kakambu ka̱ A̱da̱mu ɗa u yaꞋin Hawa. A kubana megeshe ɗa MalyaꞋi ma̱ ta̱wa̱i u Hawa ɗa u leꞋeshei ni u lyaꞋa umaci u maɗanga u na Ka̱shile ka danai ka̱ta̱ a lyaꞋa ba. Ɗa u neꞋi A̱da̱mu feu ɗa ta na u lyaꞋi. M mani-mani ɗe A̱da̱mu n Hawa a̱ kpa̱ɗa̱i kutono wila̱ u Ka̱shile, uma a aduniyan o yongoi a kuyaꞋan unushi. Kayinu n Habila n Shitu dem vi le muku n Hawa n ɗa n A̱da̱mu. (A̱da̱mu)
Helene (Yah. 7:35; Azu. 20:2.) Helene iɗika i ɗa ɗevu n ubuta̱ u na Yesu u yongoi. Atina n Korintiya likuci i singai i ɗa e Helene. Uma e Helene i ta̱ n kuyeve n a̱bunda̱i, yaba dem u ci neke le ta̱ tsugbayin adama e kuyeve ku le. Osoji e Helene a yaꞋan ta̱ kuvon a̱ ubuta̱ u dadaꞋin dem, adama a nannai uma a iɗika kakau n a̱bunda̱i i ta̱ a kuyaꞋanka Cihelene ulinga a̱ ubuta̱ u kuyaꞋanka tsulaga, uteku u na a̱tsu aza a uɓon u gaɗi ci a kuyaꞋanka Tsugana ulinga a Najeriya. Uma a na a ɗanai atagarda a Uzuwakpani u Savu a ɗana ta̱ kaꞋa n Cihelene. (Mehelene, Cihelene)
Hiridu (Mat. 2:1-22; 14:3; Mar. 6:14-29; Luk. 1:5; 23:6-12; Azu. 12:1-23; 23:35.) A Uzuwakpani u Savu, uma a̱ na̱shi i ta̱ punu kakau a na e ci ɗeke Hiridu:
1) Mogono Hiridu, vuza na e ci ɗeke Hiridu Vuzagbayin, wi ishi ta̱ mogono ma Yahuda a ayin a na a matsai Yesu. A̱yi ɗa u cigai kuna Yesu a̱yi biꞋi mereɓu (Mat. 2:1-22; Luk. 1:5).
2) Hiridu Antiba a̱yi ɗa mogono ma̱ Ga̱lili a ayin a na Yesu u yongoi a kudana uma kadanshi ka̱ Ka̱shile n u yaꞋin ili i mereve. A̱yi ɗa u bokoi Hiridiya wo okpoi vuka vi ni ɗa u zuwai aza o yoku a gbatya kaci ka Yahaya vu Kusumbu ka Akucina. Ayahuda a̱ tuka̱i n Yesu u Hiridu vu nam pa adama a na u yaꞋanka yi afada kafu a kutangu yi ikusa (Mar. 6:14-29; Luk. 23:6-12).
3) Mogono Hiridu Agaripa a̱yi ɗa u gita̱i kutakacika aza a na e nekei a̱ɗu n Yesu Kishi n ayin a aza o Kutoni a̱ ugiti. Wu unai Yakubu n Yahaya, a̱yi ɗa vuza na u cigai kubonoko ka̱ci ka̱ ni an Ka̱shile, ɗa Vuzavaguɗu wu unai ni n azun (Azu. 12:1-23).
4) Mogono Hiridu Agaripa vi Ire a̱yi ɗa vuza na Bulusu u bankai n kadanshi ka̱ ni, kafu gomuna u suku Bulusu a kubana o Roma adama a na Kaisa u yaꞋanka yi afada (Azu. 25:13–26:2; 26:19, 27-32).
Hosana (Mar. 11:9-10; Yah. 12:13.) “Hosana” ɗaɗa tsu na uma o tsu orukpo i baci a kucikpa vuza, ɗaɗa “YaꞋan Ka̱shile kisa yi” ko “Cikpai ni.”
Ibrahim (Ugi. 17:5; Kut. 2:6; Mat. 1:1; Mar. 12:26; Luk. 1:55; Azu. 3:25; Rom. 4:10; A.Ib. 6:13.) Ibrahim a̱yi ɗa akaya a uma a̱ Ka̱shile a̱ ugiti, Ayahuda. M megeshe ma ɗe Ka̱shile ka dana ta̱ Ibrahim wi ta̱ e kuneke yi iɗika i savu. A̱yi nu ntsukaya n ni n a̱bunda̱i i ta̱ o kuyongo ɗe. Ibrahim u tonoi kadanshi ka. U yaꞋin nwalu n daꞋin, sai a na u cinai iɗika i na Ka̱shile ka cigai kuneke yi. Ɗaɗa gogo na e ci ɗeke iɗika ya aza Israila.
Ka̱shile ka yaꞋin uzuwakpani n Ibrahim nu ntsukaya n ni u danai i ta̱ o kokpo uma a uzagbi u Ka̱shile, aza na u kinda le, o tono baci Ka̱shile.
Ibrahim wi ta̱ n vuka e ci ɗeke yi ta̱ Saratu. Ele n Saratu a̱ ciya̱ muku ba ali ɗa a kutsai. Ɗa Ka̱shile ka yaꞋin ili i mereve ɗa Saratu u matsai. Ɗa u nekei maku ma kula Ishaku.
Ana Ishaku u gbonguroi ɗa u zuwai vuka kula ku ni ku ɗa Rifikatu. Ɗa Rifikatu u matsai mpeshe. Ɗa e nekei le ula Isuwa n Yakubu, ɗa Ka̱shile ka sabaꞋi ni kula Israila. Ntsukaya n ni Ayahuda, a̱ ubuta̱ u yoku e ci ɗeke le ta̱ “aza Israila,”
Yakubu u zuwai a̱ma̱ci e re Liyatu n Rahila: ɗa kpamu u zuwai agbashi e nkere e re. A̱yi ɗa esheku a̱ muku kupa n i re: Ruben n Sima n Levi n Yahuda n Isaka n Zabalun n Gad n Asha n Isuhu m Bayami n Dan koɓolo n Nafutali. Muku kupa n re m matsa ta̱ muku n a̱bunda̱i ali ɗa aza Israila o okpoi n a̱bunda̱i. Ra̱ka̱ vi le ntsukaya mi Israila n ɗa a̱yi na wi maku mi Ibrahim. (Aburam, Uzuwakpani)
Ikebe (Ugi. 37:28; Mkc. 22:7; Ez. 1:4; Mat. 10:9; Azu. 17:9.) Punu a Katagarda ka Ciɗa udani ikebe yi ta̱ punu icuꞋu kakau. Ikebe i yoku a yaꞋan ta̱ i ɗa n viyum ko n viyum vi shili, ɗa a yaꞋin i yoku feu n azurufa, i yoku kpamu n azanariya.
Punu a Uzuwakpani u Savu u Cishingini u nam pa, vi ta̱ e kene udani u na u yotsongi ugaꞋin wi ikebe yi icuꞋu kakau. N ayin a cacau, ikebe kakau dem yi ta̱ n kula ku ni.
Lapta: Vikebe vu ɗa vu na vu laꞋi n kenu a̱ ka̱tsuma̱ ki ikebe dem. A yaꞋan ta̱ vu ɗa n viyum. (Luk. 21:2)
Asariyon: Lapta vi re ɗa vu tsu okpo vikebe vi te vu na e ci ɗeke asariyon. A yaꞋan ta̱ vikebe vu nam pa n viyum vi shili. (Mat. 10:29; Luk. 12:6)
Dinari: Vikebe vu nam pa ulinga u te u ɗa le n vikebe vu na e ci ɗeke darakama. A yaꞋan ta̱ vikebe vu nam pa n azurufa. (Mat. 22:15-22; Luk. 10:35; Ken. 6:5-6)
Darakama: Vikebe vu nam pa vu ɗaɗa a tsu tsupa vuza u yaꞋan baci ulinga u kuliva̱ ku te. A yaꞋan ta̱ vikebe vu nam pa n azurufa. (Luk. 15:8)
Mina: Vikebe vu nam pa vu ɗaɗa a tsu tsupa vuza u yaꞋan baci ulinga ali wotoi u tatsu derere. A yaꞋan ta̱ vikebe vu nam pa n azurufa ko n azanariya. (Luk. 19:12-26)
Talenti: Vikebe vu nam pa vu ɗaɗa a tsu tsupa vuza u yaꞋan baci ulinga ali a̱ya̱ kupa n a tawun. A yaꞋan ta̱ vikebe vu nam pa n azurufa ko n azanariya. (Mat. 25:14-29)
Ili i ma̱gula̱ni (2 Ng. 17:11; Luk. 1:9-11; 23:56; Af. 5:2; Ken. 5:8; 8:3-4; 18:13.) A ci yaꞋanka ta̱ ili i ma̱gula̱ni ulinga a uye n a̱bunda̱i: 1) a̱ ubuta̱ u kusan. 2) A̱ tsu tsungu ta̱ e keven i baci a̱ ka̱ciɗa̱ (Luk. 23:56). 3) Uye u yoku u ɗaɗa a̱ ubuta̱ u kucikpa Ka̱shile. Punu a̱ A̱Ꞌisa̱ a Gbayin Ganu u tsu songu ta̱ ili i ma̱gula̱ni uma i baci a kuyaꞋan avasa u Ka̱shile.
Ili i mereve (Kut. 2:8; Mat. 12:38; Mar. 6:14; Yah. 2:1-11; 4:54; Azu. 5:12; Rom. 15:19; 1 Kor. 12:10.) Ili i mereve ili i ɗa i na vuma wa kufuɗa wa yaꞋan ba, utsura u Ka̱shile u ɗa u kufuɗa wa yaꞋan i ɗa koci. Yesu u yaꞋan ta̱ ili i mereve, agisana kupotsokpo icuꞋu yu mɓa̱la̱ kakau n kuɗengusa̱ ka̱ a̱kpisa̱.
Ilisha (1 Ng. 19:19-21; 2 Ng. 5:8-16; 6:9-23; Luk. 4:27.) Ilisha keneki kaꞋa ka na ko tonoi Iliya. U yaꞋin ili i mereve n a̱bunda̱i, u potsokpoi ukutu u vuma vu gbayin NaꞋaman. (NaꞋaman, Iliya)
Iliya (1 Ng. 18:1; 2 Ng. 2:1; Mar. 9:4; Rom. 11:2; Yak. 5:17.) Iliya keneki ka gbayin kaꞋa ka̱ Ka̱shile, vuza na u shikai mogono ma na ma ci yaꞋan kawuya koɓolo n aza a kucikpai a̱ma̱li a iɗika yi Israila. Aza Ayahuda n a̱bunda̱i sheshe ta̱ wi ta̱ o kubono u foɓuso uma adama a kanna ka na Kishi ka̱ kuta̱wa̱. Yahaya vu kusumbu ka akucina u yongo ta̱ ci Iliya a uye n a̱bunda̱i (Mat. 11:14; Luk. 1:17). Mukumitoni n tatsu me enei Iliya m Musa koɓolo kpamu n Yesu a ayin a na ukambu u a̱shi e Yesu a sabaꞋi. (Ilisha)
Irimiya (Ir. 29:1; Mat. 2:17; 27:9.) Irimiya keneki ka̱ Ka̱shile kaꞋa. Ayin o yoku a na aza Israila i o kuyongo o tono kadanshi ka̱ Ka̱shile ba, ɗa u ɗekei le a̱ shika̱ unushi u le. U dansa ta̱ kpamu ili n a̱bunda̱i i na i kuyaꞋan a ayin a na Kishi ka̱ kuta̱wa̱.
IsmaꞋila (Ugi. 16:15; 17:18; Gal. 4:29.) IsmaꞋila maku mi Ibrahim maꞋa. A̱na̱ku a̱ ni a ɗa Hajara, kagbashi ke mekere ka Saratu. A kubana megeshe ɗa Saratu u yevei ɗa u matsai Ishaku, vuza na Ka̱shile ka yaꞋankai uzuwakpani. IsmaꞋila u ka̱na̱i kuzoꞋoso Ishaku ɗa Saratu u lokoi ni n Hajara a kubana a kakamba. I ishi a̱ kukuwa̱ adama a kakuli, amma ɗa Ka̱shile ki isai le. (Hajara)
Israila (Ugi. 35:10; Kut. 1:22; 11:2; Mkc. 13:2; Rut. 1:1-2; 1 Sam. 9:17; 1 Ng. 11:38; Mat. 2:20-21; Azu. 13:16.) Israila kula ku ɗa ku uzagbi ku na Ka̱shile ke nekei Yakubu, wi ta̱ a̱ ka̱tsuma̱ ka̱ muku n re mi Ishaku n Rifikatu. Israila wi ta̱ m muku kupa ni n re, aza ana okpoi umaci kupa n u re wi Israila.
Ntsukaya mi Ibrahim e ci ɗeke le ta̱ n ula kakau. E ci ɗeke le ta̱ “uma a Israila,” a kubana megeshe ɗa e ɗekei le “Ayahuda” e ci ɗeke le ta̱ kpamu “Aza Ibrahim.”
Iɗika i na aza Israila o ci yongo e ci ɗeke ta̱ i ɗa kpamu Israila. N ci cau e ci ɗeke ta̱ i ɗa KanaꞋana. Kula ku yoku kpamu ku ɗaɗa Palastinu. (Ibrahim, Ayahuda)
Isuhu (Ugi. 35:24; 41:25; Mat. 1:16; 27:56; Mar. 6:3; 15:40; Luk. 1:27; 4:22; Yah. 1:45; 19:38; Azu. 1:23.) A yaꞋan ta̱ kadanshi ka uma n a̱bunda̱i a na i n ula Isuhu punu a Uzuwakpani u Savu:
1) Isuhu, vuza na wi a̱ ka̱tsuma̱ ka̱ muku kupa n ire n Yakubu, akaya a aza a Israila. A̱yi ɗa vuza n vangu m Bayami (Yah. 4:5; Azu. 7:9; A.Ib. 11:21; Ken. 7:8).
3) Isuhu, Yesu vuza ni (Mat. 13:55; Mar. 6:3).
4) Isuhu, Yakubu vuza ni (Mat. 27:56; Mar. 15:40).
5) Isuhu vu Aramatiya, vuza vu uciyi vu na wi a̱ ka̱tsuma̱ ka aza e kusheshe a gbagbaꞋin a Yahuda. Vuma singai ɗa wi ishi o kutono kpamu Yesu Kishi (Mat. 27:57; Mar. 15:43; Luk. 23:50; Yah. 19:38).
6) Isuhu Barasaba, makumitoni me Yesu vuza na u yongoi n a̱yi ali n ayin a̱ ugiti. Ayin a na a zagbai vuza na u kokpo makumitoni a̱ una̱ u Yahuza, kazagba ka yaꞋan ta̱ a̱ ka̱tsuma̱ ka̱ Isuhu Barasaba m Mataya. A yaꞋan ta̱ kazagba adama a na e yeve ko yayi a kuɗika. Mataya ɗa vuza na a zagbai (Azu. 1:23).
7) Isuhu, vuza na e ci ɗeke Baranaba (Azu. 4:36).
Isuwa (Ugi. 25:25; 27:30; Rom. 9:13; A.Ib. 11:20.) Isuwa n Yakubu ele ɗa mpeshe mi Ishaku, Ishaku tamkpamu maku mi Ibrahim maꞋa. Isuwa ɗa vuza gbayin, amma ayin o yoku, ana u panai kambulu, u denkei Yakubu tsugbayin ci ni. Wu ushuki Yakubu u ɗika una̱singai u tsugbayin wo okpo kasabaꞋa ki ilikulyaꞋa m kpayan. Ntsukaya n Yakubu n ɗa uma a uzagbi a̱ Ka̱shile, amma n Isuwa ba. (Ibrahim, Yakubu)
Ishaku (Ugi. 21:3; Mat. 1:2; Rom. 9:10; A.Ib. 11:20.) Ishaku ulobo wi Ibrahim u ɗa n Saratu. Kula ka ki ta̱ a kudana “izoshi.” E neke ta̱ Ishaku kula ku nam pa adama a na Saratu u zoso ta̱ a ayin a na u panai Ka̱shile ka yaꞋankai le uzuwakpani ka danai u kuciya̱ ta̱ maku n tsukutsa ci ni. (Ibrahim)
Ishaya (2 Ar. 32:20; Ish. 40:3; Mat. 3:3; Yah. 12:39; Azu. 8:30; Rom. 9:27-29.) Ishaya keneki ka gbayin kaꞋa ka̱ Ka̱shile. M megeshe ma ɗe kafu Kishi Yesu u ta̱wa̱ a aduniyan, Ishaya u yaꞋan ta̱ kene n a̱bunda̱i adama a uteku u na a kumatsa n ukpa̱ u ni.
Ishi a utafu (Mat. 10:3; Luk. 5:27.) A ayin e Yesu aza a kisa ku utafu Ayahuda a ɗa, aza a na i a kuyaꞋanka uma o Roma ulinga. A̱ tsu ɓa̱nka̱ ta̱ aza o Roma, a gutsaka Ayahuda a tsupa osoji o Roma ikebe. Adama a nannai Ayahuda o tsu goyo ta̱ ishi a utafu. Ele feu ishi a utafu a ci isa ta̱ a pasatangu ili i na i gaꞋin a isa, adama a na a̱ ciya̱ punu ili a̱ ka̱ci ke le.
Ishipa (Luk. 20:42; Azu. 13:35.) Katagarda ki Ishipa katagarda kaꞋa punu a Uzuwakpani u Kuku ka na ki n ishipa i kucikpa Ka̱shile. Mogono Dawuda a̱yi ɗa u ɗanai ishipa punu n a̱bunda̱i.
Itabi (Rut. 1:22; Yah. 6:9; Ken. 6:6.) Itabi i ayin a nan lo ilikulyaꞋa i ɗa i na uma a ci yaꞋanka burodi. Ikebe i kakpanu ki itabi i yawa i kakpanu ki ilikulyaꞋa i na i buwai ba.
Jagaba (Mat. 8:5; Luk. 7:2; Azu. 10:22.) A̱yi ɗa jagaba vo osoji vu na wi kelime ko osoji amanga̱na̱shi o Roma. (Kovonshi)
Joshuwa (Kut. 17:9; Mkc. 27:18; Josh. 1:1; Eye. 2:7; Azu. 7:45; A.Ib. 4:8.) Ana Musa u kuwa̱i, Joshuwa wo okpoi vuza kelime vu uma a Israila. U ukai uma kelime a kubana a iɗika i KanaꞋana, i na Ka̱shile ka yaꞋankai le uzuwakpani u kuneke le. A̱ shilika̱i n uma a na a cinai ɗe ali ɗa a lyaꞋi le n kuvon. Ɗa Joshuwa u pecuki iɗika ya ɗa u nekei umaci wa aza a i Israila ugboku u te u te dem, umaci u Levi u ɗa koci, ele na i anan ganu. Joshuwa vuza kelime vu gbayin ɗa. Ɗa u gbaɓarangi uma o tono Ka̱shile n ka̱ɗu ke te. U danai, “Mpa m kpaꞋa ku va̱, ci ta̱ o kutono Ka̱shile.”
Kadanshi ki ishikushi (Mat. 12:31; Mar. 3:28; Yah. 10:33; 2 Bit. 2:2.) Kadanshi ki ishikushi unushi u gbayin u ɗa. Punu a Katagarda ka Ciɗa kadanshi ki ishikushi ki ta̱ ugboku u re: 1) vuza u yaꞋan ishikushi u Ka̱shile. 2) ko vuza u dana a̱yi wi ta̱ derere n Ka̱shile.
Kaisa (Mat. 22:17; Luk. 20:22; Azu. 28:19; Fil. 4:22.) Kaisa kula ku ɗa ku na e neꞋi mogono ma uma o Roma. Uma o Roma a lyaꞋi iɗika kakau n a̱bunda̱i n kuvon, ɗa Kaisa wo okpoi vuzagbayin vi le ra̱ka̱. Mogono dem ma uma o Roma kula ku na e ci neꞋe yi ku ɗaɗa Kaisa.
Kalijani (Mat. 4:1-11; Af. 6:11; Yak. 3:15; 1 Bit. 5:8; 1 Yah. 3:8; Ken. 20:10.) Kalijani wunla̱i u gbani-gbani u gbayin u ɗa koɓolo kpamu m mogono me le. A̱yi vuza va aꞋuwa ɗa m mogono ma aꞋuwa. U cigai kula̱nga̱sa̱ ulinga u Ka̱shile. U ci yaꞋan ta̱ ugboji adama a na u zuwa ka̱ci ka̱ ni u yotso vuza singai tsu kalingata ka kutashi (2 Kor. 11:14). Wi ta̱ tsu kawu a̱ kula̱nsa̱ vuza na u kuna ka̱ta̱ u takuma (1 Bit. 5:8) “Amma Yesu Kishi u ta̱wa̱ ta̱ aduniyan adama a na u la̱nga̱sa̱ ulinga u Kalijani” (1 Yah. 3:8). (MalyaꞋi)
Kalingata ka̱ Ka̱shile (Kut. 14:19; Mat. 2:13; Azu. 12:7; 27:23; A.Ib. 1:14; Yhz. 9; Ken. 2:1; 21:12.) Alingata a̱ Ka̱shile e le ɗa aza a̱ usuki u Ka̱shile i ta̱ kpamu o kuyongo u Ka̱shile. Alingata a nam pa a ululu a ɗa uma a ɗa ba. Vuza u kene le ba sai de o yotsongu ka̱ci ke le u uma.
Ka̱shile ka̱ tsu suku ta̱ alingata a̱ ni adama a na a yaꞋanka yi ulinga. Ulinga u le u ɗaɗa adama a na a inda uma a̱ Ka̱shile (Azu. 12:6-11; 27:23; A.Ib. 1:14). Ubuta̱ u yoku Ka̱shile ka̱ tsu suku le ta̱ a yaꞋan kadanshi n uma ko a banka n akaka (Mat. 2:13).
Mogono ma alingata a̱ Ka̱shile e ci ɗeke yi ta̱ MikaꞋilu (Yhz. 9). Kalingata ka̱ Ka̱shile ka gbayin ko yoku kaꞋa kpamu JibaraꞋilu (Luk. 1:19).
KanaꞋana (Ugi. 11:31; Kut. 13:11; Josh. 2:1; Azu. 7:11; 13:19; A.Ib. 4:8.) KanaꞋana ɗaɗa iɗika i na Ka̱shile ka yaꞋankai uzuwakpani u kuneke uma a Israila yo okpo iɗika i le. Gogo na iɗika i nam pa e ci ɗeke ta̱ i ɗa Israila.
Kanna ka Amangerenkupa (Azu. 2:1; 20:16; 1 Kor. 16:8.) Ka̱ɗiva̱ ka nam pa a ci yaꞋan ta̱ kaꞋa a kanna ka amangerenkupa ana Ka̱ɗiva̱ ka Kupasamgbanai ka lazai. Ɗaɗa e ci ɗeke Pentikosu n Ciyahuda. (Ka̱ɗiva̱ ka Kanna ka Amangerenkupa)
Kasingai (Azu. 4:33; 6:8; Rom. 4:16; 11:5; Af. 2:8; Fil. 4:23; 1 Tim. 1:2; Tai. 1:4.) Kasingai ko yoku ki ta̱ lo ka na vuza wa kufuɗa wa yaꞋan ulinga ka̱ta̱ u ciya̱ kaꞋa ba. Ili i ɗa i na Ka̱shile ke ci neke gbani. Adama a kasingai ka nam pa kaꞋa ɗaɗa uma a̱ ciya̱i wishi an ishi a kuꞋuwa e kpenle ka akina ko wanai.
Katagarda ka Ciɗa (Mat. 2:5; Luk. 4:4; Yah. 2:17; Rom. 11:8.) Ka̱shile kaꞋa ke nekei Katagarda ka Ciɗa dem, kaꞋa ki ta̱ o kuyotsongusu tsu ili i na yi derere ka̱ta̱ ka zuwa tsu ci yeve i singai n i gbani-gbani a wuma u tsu. Ko tsu bonoko tsu ta̱ uye tsu nusa baci, ka̱ta̱ ka zuwa tsu ci yaꞋan ili i na yi derere (2 Tim. 3:16). A Uzuwakpani u Savu ce ene baci “Uteku u na a ɗanai a Katagarda ka Ciɗa ka,” I ta̱ a kuciɓaka uma ili i na Uzuwakpani u Kuku wi a kadanshi. Katagarda ka Ciɗa ka ɗaɗa feu e ci ɗeke “Kadanshi ka̱ Ka̱shile”.
Katalikalyuka (Ugi. 13:18; 1 Ng. 18:23; Mat. 5:23; A.Ib. 9:4; Ken. 8:3.) Ayahuda a ci yaꞋanka ta̱ Ka̱shile alyuka a katalikalyuka. A tsu una ta̱ mokyon ko maraɗika a̱ ubuta̱ u yoku kobomburon, adama a na a yaꞋanka alyuka. Katalikalyuka ka na a yaꞋin n atali ta lo a ci yaꞋan alyuka a.
N ugiti a ayin a Musa, anan ganu a ɗa a ci yaꞋan alyuka ɗe a katalikalyuka punu a̱ ma̱va̱li, a kubana megeshe ɗa a̱ gita̱i kuyaꞋansa a ɗa a̱ A̱Ꞌisa̱ a Gbayin. Katalikalyuka ka̱ A̱Ꞌisa̱ a Gbayin ka ki ta̱ mayam ɗa a maꞋi kaꞋa n iyum i shili. Katalikalyuka ko yoku ki ta̱ lo kenu ka na a palai n azanariya, ubuta̱ u na ganu u tsu songu ili i ma̱gula̱ni.
Kayinu (Ugi. 4:1; A.Ib. 11:4; 1 Yah. 3:12; Yhz. 11.) Kayinu a̱yi ɗa wi ishi maku ma iyain ma̱ A̱da̱mu n Hawa. U yaꞋin tsurala n vangu vi ni, Habila, adama a na Ka̱shile kisa ta̱ alyuka o mokyon a Habila, amma u iwain alyuka a ili i kashina a Kayinu. Kayinu wu unai Habila. Adama a nannai, Ka̱shile ka danai Kayinu u kuyongo ta̱ a̱ kuka̱ra̱Ꞌa̱ wasasa a aduniyan ka̱ta̱ uma ra̱ka̱ a iwan yi. (Habila)
Ka̱ɓa̱nki ka aza o Kutoni (Azu. 6; Fil. 1:1; 1 Tim. 3:8.) Udani “ka̱ɓa̱nki ka̱ A̱Ꞌisa̱” n Cihelene ɗaɗa “vuza na u tsu ɓa̱nka̱ n ulinga”. Azusuki a zuwai uma e cindere a yaꞋansa upecu u tsuwaꞋa derere tsu na u gaꞋin adama a na azusuki a̱ ciya̱ ka̱ba̱nga̱ ka kudana uma kadanshi ka̱ Ka̱shile. Bulusu u danai Timoti uteku u na aza o kutoni a kuzagba uma adama a na o okpo a̱ɓa̱nki.
Ka̱ɗiva̱ (Kut. 12:14; Ez. 3:4; Mat. 22:4; Azu. 12:4; 1 Kor. 16:8) Ayahuda a ci yaꞋan ta̱ ka̱ɗiva̱ a̱ ka̱ya̱ dem. Ka̱ɗiva̱ ka nam pa ka ci ciɓaka le ta̱ ili i na Ka̱shile ka yaꞋankai le m megeshe ko tsu na u ɓa̱nka̱i wuma u le. Ka̱ɗiva̱ ko yoku ka ci ɗika ta̱ kanna dem, ko yoku ayin n a̱bunda̱i. Ka̱ɗiva̱ dem ki ta̱ n kula ku ni ka na ka tsu dana ili i na i zuwai ɗa i a kuyaꞋan ka̱ɗiva̱ ka.
A ayin a na Musa wi a kusan ku Sinai a kisa Wila̱ kupa a̱ ubuta̱ u Ka̱shile, uma a Israila tamkpamu o kutono ka̱ma̱li ke medendem ka na a yaꞋin n iliyatsuvu ya azanariya ɗa a yaꞋin ka̱ɗiva̱ n o soꞋi ma̱ra̱ n tsugbani (Kut. 32:1-6). Aɗani a Uzuwakpani u Savu a danai ka̱ɗiva̱ ki icuꞋu ka nan lo ka unushi u ɗa (1 Bit. 4:3).
Ka̱ɗiva̱ ka AvaꞋinka (Yah. 10:22.) A̱ ka̱ɗiva̱ ka nam pa ka Ayahuda a ci ciɓa ta̱ uteku u na Yahuza Makabiyusu u bonokoi A̱Ꞌisa̱ ciɗa ana arala a̱ Ka̱shile a uwai punu ɗa a̱ la̱nga̱sa̱i a ɗa. Ayahuda e ci ɗeke ta̱ a ɗa “ka̱ɗiva̱ ka kutashi.”
Ka̱ɗiva̱ ka Kanna ka Amangerenkupa (Azu. 2:1; 20:16; 1 Kor. 16:8.) Udani n Cihelene “pentikosu” ɗaɗa “amangerenkupa.” Ayin a̱ lyushi a i Israila, Ayahuda a ci yaꞋan ta̱ Ka̱ɗiva̱ ka Kupasamgbanai. Ka̱ta̱ e kece ayin amangerenkupa kafu a yaꞋan Ka̱ɗiva̱ ka Kanna ka Amangerenkupa. A ci yaꞋan ta̱ kaꞋa a ayin a̱ kugita̱ vikyaꞋa. A kanna ka̱ Ka̱ɗiva̱ ka Kanna ka Amangerenkupa kaꞋa Ayinviki a̱ Ka̱shile a̱ gita̱i kuta̱wa̱ u uma a na e nekei a̱ɗu e le n Yesu Kishi.
Ka̱ɗiva̱ ka Kucinukpaka n Unushi (Azu. 27:9.) N ayin a cau, a kanna ke te a̱ ka̱ya̱, mogono ma anan ganu u tsu uwa ta̱ o Mololo ma Ciɗa ma̱ A̱Ꞌisa̱ adama a na u yaꞋanka uma ra̱ka̱ alyuka. Kanna ka anana ka ɗaɗa adama a na a ciɓaka uma a na alyuka a na a ci yaꞋan a kanna dem a yawa a cinukpaka vuma unushi ba. Alyuka e Yesu Kishi a maɗanga ma atakaci a yawa ta̱ uma a̱ ciya̱ ucinukpuki wu unushi.
Ka̱ɗiva̱ ka Kupasamgbanai (Kut. 12:1-30; Mat. 26:2; Luk. 22:1; Yah. 12:12; A.Ib. 11:28.) Ka̱ɗiva̱ ka Kupasamgbanai ka̱ɗiva̱ kaꞋa ku umaci a̱ ubuta̱ wa Ayahuda. Ka̱ya̱ dem Ayahuda a ci ciɓa ta̱ uteku u na a̱ fa̱ta̱tsa̱i a̱ ubuta̱ wu ugbashi a iɗika i Masar. A ayin a nan lo Ka̱shile ka danai ki ta̱ a̱ kusuku n kalingata ka̱ ni adama a na wu una ngaji ma aza a Masar. Amma ɗa Ka̱shile ka danai Ayahuda a una ma̱giri ka̱ta̱ a zaza mpasa ma a̱ utsutsu u kefeku. Ayin a na baci kalingata ka̱ Ka̱shile ka ki a̱ kuka̱ra̱Ꞌa̱, we ene baci mpasa wi ta̱ a kupasa kpaꞋa ka wa kuna punu maku ba. KpaꞋa ku na baci de dem a zazai mpasa ko kusoꞋo atakaci a̱ ukpa̱ wa ba, adama a na kalingata ka ki ta̱ a kupasa le. A ayin a nan lo a a̱ Ka̱ɗiva̱ ka Kupasamgbanai ka yawa baci de dem, kpaꞋa ka Ayahuda dem a ci kiɗa ta̱ ma̱giri ka̱ta̱ a̱ zungu inyama ya. Ka̱ta̱ a takuma inyama ya koɓolo (Luk. 22:7-8).
Ka̱ɗiva̱ ka̱ Nva̱li (Yah. 7:2.) Ka̱ɗiva̱ ka̱ Nva̱li ma Ayahuda a ci yaꞋan ta̱ kaꞋa adama a na o kotso ta̱ vikyaꞋa. Nva̱li ma Yahuda mi ta̱ tsa̱ a̱pa̱m adama a na a̱ tsu shikpa̱ ta̱ maꞋa ka̱ta̱ kpamu a takpa i baci a kubana a̱ ubuta̱ u yoku. A ci yaꞋan ta̱ nva̱li n na o kuyongo punu e kuden ku te koci. Na va ɗaɗa uteku u na a ci ciɓa n ikaya i le aza a na o yongoi nva̱li a ayin a na o yongoi a kakamba ali a̱ya̱ amangere kafu a uwa a iɗika i na Ka̱shile ka yaꞋankai le uzuwakpani.
Ka̱ɗiva̱ ko Burodi vu Moloko (Kut. 12:14-15; Mat. 26:17; Mar. 14:1; 14:12; Luk. 22:1; Azu. 12:3; 20:6.) Ka̱ɗiva̱ ko Burodi vu Moloko a ci yaꞋan ta̱ kaꞋa a̱ ka̱tsuma̱ ke kuden ku te ayin a na baci ka̱ɗiva̱ ka Kupasamgbanai ko kotsoi. A̱ ka̱tsuma̱ ka ayin e cindere a nam pa Ayahuda a tsu takuma ta̱ burodi vu na vi babu kusasu. Ta a ci ciɓa nannai uteku u na Ayahuda a̱ ka̱sa̱kpa̱i Masar. A laza ta̱ m moloko adama a nannai a̱ ciya̱ ayin adama a na a̱ tsungu kusasu punu o burodi va adama na vi shita ba.
Ka̱ta̱mba̱ri (Dan. 6:17; Mat. 27:66; Ken. 5:1.) Ka̱ta̱mba̱ri ili i ɗa i na e derekpei an cirupa̱ n urotu u vuza vi ili punu upaɗi. FiriꞋauna u neke ta̱ Isuhu ka̱ta̱mba̱ri adama a na u yotsongu yi an wi n utsura punu o tsugono tsu Masar. A ɗana ta̱ akaka atagarda a u gaɗi ka̱ta̱ a̱ ka̱ta̱la̱ a zuwa ka̱ta̱mba̱ri. Ka̱ta̱mba̱ri ko ci yotsongu ta̱ yayi vuza vi ili va vuza na kpamu wi n utsura wa̱ ɓa̱yuwa̱ kaꞋa. I ta̱ kpamu a kufuɗa a zuwa ka̱ta̱mba̱ri tsu na mogono ma yaꞋin ana a zuwai Daniyan e kpenle ki ikawu ɗa u paɗarai ku ɗa. Ɗaɗa kpamu a zuwakai ka̱ta̱mba̱ri ka a ayin a na a̱ ciɗa̱ngi Yesu a kasaun.
Afisu 1:13 u danai aza a na e nekei a̱ɗu a zuwaka le ta̱ ka̱ta̱mba̱ri ka Ayinviki a̱ Ka̱shile ɗa o okpoi uma a̱ Ka̱shile.
Kelentsu n umaci n ntsukaya (Ugi. 21:12; Mkc. 16:1; Mat. 1:1.) Udani “kelentsu” kefeku ka uma kaꞋa ka gbayin ka na ki o kutono ka̱kpisa̱ ke te. Yakubu vuza na e ci ɗeke feu Israila, a̱yi ɗa wi ishi esheku a̱ muku kupa ni n re. Muku n nan lo m matsai, ɗa ele muku feu m matsai a kubana. Ana a yimkpai, ɗa o okpo umaci kupa n u re wi Israila.
Punu e kelentsu, umaci wi ta̱ punu wawaꞋa n ka̱kpisa̱ ke te koɓolo n a̱kpisa̱ a wawaꞋa o yoku kakau. Na ɗaɗa e ci ɗeke umaci, agisana, AgaraꞋiwan n Ashibikari ta punu i e kelentsu ka̱ A̱shingini. La̱na̱ biꞋi uteku u na Ka̱shile ka zagbai mogono ma iyain punu a Israila (1 Sam. 10:20-21), “Ɗa SamaꞋila u ka̱na̱i kuta̱ka̱ le umaci kakau a katalikalyuka, ɗa Vuzavaguɗu u zagbai umaci u Bayami. Ɗa SamaꞋila wu uta̱ka̱i Bayami uteku u ni mogbodo mogbodo, ɗa Vuzavaguɗu u zagbai Matiri uteku u mogbodo u ni endeꞋen. Punu u Matiri kpamu ɗa a zagbai Shawulu ulobo u Kishu.”
Tsukaya ele ɗa ntsukaya nu ntsukaya n a̱bunda̱i a kubana. Ka̱shile ka yaꞋankai Ibrahim uzuwakpani u kuneke ntsukaya n ni iɗika (Ugi. 15:18).
Keneki (Kut. 7:1; 2 Sam. 12:1; 1 Ng. 11:29; Mat. 1:22; Mar. 1:2; Luk. 2:36; Yah. 1:21.) Keneki a̱yi ɗa vuza na u tsu dansa akaka a na Ka̱shile ka danai ni. U tsu dansa ta̱ n una̱ u Ka̱shile a kubana u uma.
A ayin a Uzuwakpani u Kuku Ka̱shile ka̱ suki eneki n a̱bunda̱i, agisana SamaꞋila n Ishaya n Irimiya. A̱ ubuta̱ u le Ka̱shile ku uta̱ka̱i ili e keteshe i na i kuta̱wa̱ na kelime. Eneki a̱ ubuta̱ u yoku a tsu ɗana ta̱ akaka e le a na ci e kene na a atagarda a Uzuwakpani u Kuku n ula e le, agisana Katagarda ki Ishaya n Katagarda ki Irimiya. A̱ya̱ n a̱bunda̱i a na a lazai kafu a matsa Yesu Kishi, a yaꞋan ta̱ kadanshi ka̱ kuta̱wa̱ ka̱ ni. A dansai ili n a̱bunda̱i i na u kuyaꞋan koɓolo n i na i kuciya̱ yi. O doku a dansai kpamu ili i na i kuta̱wa̱ a uteku u kukotso ka aduniyan, kafu Yesu Kishi u bono adama a na u yaꞋanka aduniyan afada.
A uɓon u yoku punu a Uzuwakpani u Savu, u yaꞋan ta̱ kadanshi ke “Keneki” agisana punu a Yah. 1:21. Na ɗaɗa keneki ka na a yaꞋin kadanshi ka̱ ni a Kaciɓiki ka Wila 18:15-18, keneki ku uzagbi ka na Ka̱shile ka yaꞋin uzuwakpani u kusuku.
A Uzuwakpani u Savu, uma a na a yaꞋin kadanshi n utsura wa Ayinviki a̱ Ka̱shile e ɗeke le ta̱ eneki. A dansa ta̱ akaka a na Ka̱shile ko yotsongi le derere.
Kirisiti (Mat. 1:1; Mar. 8:29; Luk. 2:11; Yah. 4:25; Af. 2:17.) Udani Kirisiti wu uta̱ ta̱ a̱ ubuta̱ u Cihelene ɗaɗa “vuza na a sukumakai m maniꞋin.” Udani Kishi n Ciyahuda (Mizaya), “Vuza na a sukumakai m maniꞋin.” N cacau Ka̱shile ka zagba baci vuza wo okpo mogono ma aza Israila, ganu wi ta̱ a̱ kusukuya̱ yi m maniꞋin wo okpo urotu u na wo okpo ta̱ mogono. I ɗaɗa i zuwai ɗa Ka̱shile ka yaꞋin uzuwakpani wi ta̱ a̱ kusuku Kishi adama a na wi isa uma a̱ ni ka̱ta̱ u tuka̱ n tsugono tsu Ka̱shile, ɗa u ɗekei ni “Kishi” ko “Kirisiti” ɗaɗa u kuyotsongu a̱yi ɗa vuza na Ka̱shile ka danai ka̱ kusuku. (Kishi)
Kishi (Mat. 1:16; Luk. 2:11; Yah. 4:25; Azu. 5:42; 1 Kor. 3:11.) Udani u Cishingini “Kishi” n Cihelene ɗaɗa “Kirisiti”. A̱ ubuta̱ u yoku e ci ɗeke ta̱ Yesu “Kishi” adama a na u ɓa̱yuwa̱ ta̱ uye uma a̱ fa̱ta̱tsa̱i a̱ ubuta̱ wu unushi u le. Adama a̱ unushi u le uma a yawa ta̱ o soꞋo atakaci a̱ ukpa̱ n upeci kpamu n Ka̱shile. Ana Kishi u kuwa̱i a̱yi a̱ ka̱ci ka̱ ni u ɗika ta̱ atakaci a̱ tsu ko a na a̱yi u saꞋwai kunusa ba. U kuwa̱i a̱ una̱ wa aza a unushi. Adama a nannai Ka̱shile ka cinukpaka ta̱ yaba dem unushi u ni, u neke baci ka̱ɗu n Yesu Kishi, wi isa le ta̱ an aza usuɓi adama a̱ Kishi. A̱ ubuta̱ wu ukpa̱ u ni, ɗa Kishi ki isai uma a̱ ubuta̱ wu utsura u MalyaꞋi. A̱yi ɗa vuza na Ka̱shile ka zagbai wo okpo Kishi ka aduniyan. Kishi n Ciyahuda ɗaɗa “Mizaya”. (Kirisiti)
Kora (Mkc. 16:1; Yhz. 11.) Kora u ronoi vishili m Musa n Haruna. Ka̱shile ka yaꞋin wupa ɗa ka zuwai iɗika i ɓa̱yuwa̱i ɗa i soɗongi Kora n aza a na o tonoi ni ra̱ka̱.
Kovonshi (1 Sam. 17:17-19; Yah. 18:12; Azu. 21:31; Ken. 6:15.) Kovonshi a̱yi ɗa vuza gbayin vo osoji o Roma. Kovonshi a̱yi wi ta̱ kelime ka anan jagaba kakau ali ugboku u ta̱li ko u cindere, jagaba a̱yi ɗa vuza kelime vo osoji va amanga̱na̱shi. (Jagaba)
Kukiɗa ka avaja (Ugi. 17:9-14; Azu. 7:8; Rom. 2:27; Gal. 2:4.) Ayahuda a tsu kiɗa ta̱ maku ma vali dem kavaja a matsa yi baci ɗa u yawai a kanna ka̱ kunla̱i. A ci yaꞋan ta̱ nannai adama a na Ka̱shile ka dana ta̱ Ibrahim u yaꞋan. Kukiɗa ku kavaja ku ɗaɗa urotu u maku ma vali ma Kayahuda. Ayahuda a̱ ubuta̱ u yoku e ci ɗeke le ta̱ “aza a kukiɗa ka avaja.”
A ayin a̱ ugiti a na uma i a kudana uma Arabali a Singai e Yesu Kishi, Ayahuda o yoku i ta̱ lo aza a na a danai mavali ma na de dem mi Kayahuda ba ɗa u cigai ko okpo vuza Yesu sai a kiɗa yi kavaja biꞋi. Na va ɗaɗa urotu u na wo okpo ta̱ Kayahuda wu ushuku ta̱ kpamu kutono wila̱ u Musa. U yaꞋan baci nannai wi ta̱ a kufuɗa wo kokpo vuza Yesu. Amma Bulusu wu ushuku ba. U ɗana ta̱ adama a ukuna wi ili i nam pa ya a akaka a na u ɗanakai aza Galatiya, a̱ ubuta̱ wi iɗani kakau. U danai ili i te i ɗa vuma u gaꞋin u yaꞋan kafu u ciya̱ wishi ɗaɗa u neke ka̱ɗu n Yesu Kishi.
Kunu ka avasa (Mat. 12:9; Mar. 6:2; Luk. 4:16; Yah. 6:59; Azu. 13:14.) Kunu ka avasa ubuta̱ u kugasa u ɗa u na Ayahuda a tsu gasa n Ashibi. Likuci dem a iɗika yi ta̱ n kunu ka avasa. Kunu ka avasa ku ɗaɗa ubuta̱ u na e ci kece Katagarda ka Ciɗa ka̱ta̱ kpamu a yaꞋan kuyotsongusu ku wila̱ u Ka̱shile. Uma a tsu vasa ta̱ ɗe ka̱ta̱ a cikpa Ka̱shile feu ɗe. Ubuta̱ u yoku a ci yaꞋan ta̱ ɗe kakuna ka afada. N ugiti, udani “kunu ka avasa” kumaꞋa ku ɗa a̱ ciya̱i koci ba, amma koɓolo ka uma ka na a tsu gasa ɗe.
Kupanazere (Mat. 10:5; 26:20; Mar. 3:13-19; 6:7; Yah. 6:70.) Udani “Kupanazere” uye u ɗevu u ɗa u kudana “mukumitoni kupa n aza e re.” Yesu u yongo ta̱ m mukumitoni n a̱bunda̱i, amma uma kupa n aza e re a ɗa u yawakai ɗevu n a̱yi. E ci ɗeke le ta̱ kpamu, “azusuki,” ɗa o okpoi aza e kelime a aza o Kutoni a ayin a na Yesu u bonoi a̱ Ka̱shile. (Azusuki)
Kupasamgbanai (Ka̱ɗiva̱ ka Kupasamgbanai)
Kusumbu ka akucina (Mat. 3:6; Luk. 3:3; Yah. 1:26; Azu. 2:41; 11:16; Rom. 6:4.) A Katagarda ka Ciɗa a ɗana ta̱ Yahaya vu kusumbu ka akucina u yaꞋanka ta̱ uma n a̱bunda̱i kusumbu ka akucina o kuɗolu ku Urudu. U danai le mayun ɗa a̱ shika̱ unushi u le ka̱ta̱ a yaꞋan kusumbu ka akucina adama a na yaba dem feu u yeve a na a̱ shika̱i unushi u le. Nannai ɗa u foɓusoi a̱ɗu a uma adama a̱ kuta̱wa̱ ku Yesu.
Ayin a na baci vuza u nekei ka̱ɗu n Yesu Kishi, u gaꞋan ta̱ a yaꞋankai kusumbu ka akucina adama a na u yotsongu aza o yoku a na wo okpoi vuza Kutoni.
Ili i na kusumbu ka akucina ki a kudana i ɗaɗa vuma vu na a yaꞋankai ku ɗa u shika̱ ta̱ unushi u na u yaꞋin. U zuwaka ta̱ Yesu katsura, vuza na u yaꞋin uzuwakpani u kucinukpaka unushi wa aza a na e nekei a̱ɗu n a̱yi, u cigai kutono Yesu Kishi ka̱ta̱ kpamu u panaka yi.
KpaꞋa ka akina (Mat. 5:29; 10:28; Luk. 12:5; Ken. 9:2.) KpaꞋa ka akina ku ɗaɗa ubuta̱ u na uma a gbani-gbani a tsu bana a̱ kuwa̱ baci. Ka̱shile ko foɓuso ta̱ ubuta̱ u nan lo adama a Kalijani n aza a na i o kutono yi (Mat. 25:41). KpaꞋa ka akina ki ta̱ upeci n Ka̱shile. Aza a na i a kpaꞋa ka akina i ta̱ o kusoꞋo atakaci babu kufa̱ta̱tsa̱ ko babu ku uta̱. Yaba dem u nusa ta̱ (Rom. 3:10) katsupu ku unushi ka ɗaɗa ukpa̱ wu babu uteku (Rom. 6:23). Amma Ka̱shile ka ciga vuza u bana a kpaꞋa ka akina ba (2 Bit. 3:9), i ɗaɗa i zuwai u suki Yesu u kuwa̱ adama a aza a unushi (Yah. 3:16-18).
1) Levi wi ta̱ punu a̱ ka̱tsuma̱ ka̱ muku kupa n aza e re n Yakubu, akaya a umaci kupa n u re wi Israila. Ntsukaya n Levi a zagba le ta̱ adama a na a yaꞋan ulinga u Ka̱shile a̱ A̱Ꞌisa̱ a Gbayin. A zagba ta̱ anan ganu a̱ ka̱tsuma̱ ka ntsukaya n Levi, a laꞋa ta̱ n kuneke utsura a kpaꞋa ku Haruna ta na.
2) Levi kula ku makumitoni maꞋa a̱ ka̱tsuma̱ ka̱ mukumitoni kupa n aza e re. Ubuta̱ u yoku e ci ɗeke yi ta̱ Matiyu A̱yi ɗa u ɗanai Arabali a Singai a Matiyu. (Mar. 2:14; Luk. 5:27-29). (Haruna)
Lotu (Ugi. 11:27; Luk. 17:28; 2 Bit. 2:7.) Lotu maku ma Haram maꞋa, vangu vi Ibrahim. Ɗa kpamu wi a kudana Lotu vashi vi Ibrahim vu ɗa. Ana Ibrahim u banai kula̱nsa̱ iɗika i savu i na Ka̱shile ka yaꞋankai ni uzuwakpani, Lotu u banai n a̱yi. Ana a uwai a̱ likuci i nan lo. Lotu u banai u da̱sa̱ngi a̱ likuci i Sodom. Uma o Sodom o yongo ta̱ a kuyaꞋan ili i gbani-gbani n a̱bunda̱i. Adama a nannai Ka̱shile ka danai wi ta̱ a kuna likuci i nan lo. Ka̱shile ka̱ suki kalingata ka̱ ni adama a na u bana u ɓarangu Lotu u suma kafu wu una likuci ya. Ɗa Lotu n aza a kpaꞋa a̱ ni a sumai, ɗa Ka̱shile ko songi i ɗa n akina. Kalingata ka danai Lotu i baci a̱ kuka̱sa̱kpa̱ likuci ya ka̱ta̱ a inda kucina̱ ba, amma vuka vu Lotu vi indai kucina̱ ɗa gogo va lo wo okpoi ka̱kiza̱ ka mkpaɗi. (Ibrahim, Sodom)
Maɗanga ma atakaci (Mat. 27:26-35; Mar. 15:21; Yah. 19:17; Azu. 2:23; Rom. 7:4; 1 Kor. 2:2; Gal. 3:1; A.Ib. 6:6; Ken. 11:8.) Agadu a uma o Roma a ɗaɗa a takacika oboki n aza ma̱ga̱la̱ka̱, a una le a maɗanga ma atakaci.
A yaꞋan baci maɗanga ma atakaci a ci yaꞋan ta̱ maꞋa ugaɗi ka̱ta̱ a yaꞋan kalangu ko yoku a pasamgbanai. A tsu zuwa ta̱ koboki ka ɗika maɗanga ma n ka̱ci ka̱ ni a kubana ubuta̱ a kuna yi. Ta ɗe osoji a kukutangu vuza va n ikusa ka̱ta̱ a̱ ka̱sa̱kpa̱ yi ɗe ushiyi n awin ali u kuwa̱. Vuza na a kutangi a maɗanga ma atakaci nannai u kusoꞋo ta̱ atakaci ka̱u kafu u kuwa̱. Ili i wono i ɗa a una vuza a maɗanga ma atakaci.
Yesu u danai vuza na baci u cigai kokpo makumitoni ma̱ ni u cinukpa ka̱ci ka̱ ni u ɗika maɗanga ma atakaci u tono Yesu (Mat. 10:38; 16:24; Mar. 8:34; Luk. 9:23; 14:27). Na lo wi ta̱ a kudana vuza na u kutono Yesu wi ta̱ o kusoꞋo atakaci adama a̱ ni.
Maku ma Vuma (Mat. 8:20; 12:32; Mar. 2:10; 14:21; Luk. 5:24; 9:58; Yah. 1:51; 12:23.) A̱ya̱ n a̱bunda̱i a na a lazai kafu a matsa Yesu, Ka̱shile ko yotsongi keneki Daniyan ili i na i kuta̱wa̱ na kelime. Daniyan we enei vuma a̱ kuta̱ e eleshu na ɗe gaɗi n utsura ka̱u n tsugbayin. U ta̱wa̱i a̱ ubuta̱ u Ka̱shile ɗa Ka̱shile ke nekei ni utsura gaɗi va aduniyan n uma dem adama a na u lyaꞋa tsugono an mogono ali ayin babu uteku. Daniyan u yeve ko yayi we enei ba. U ɗana ta̱ u danai wu uta̱i gaɗi, u yotsoi “Maku ma Vuma” ili i na wi a kudana i ɗaɗa u yotso ta̱ vuma. A Uzuwakpani u Savu Yesu u ci ɗika ta̱ ka̱ci ka̱ ni “Maku ma Vuma”. Nannai ɗa u yotsongi a na a̱yi ɗa wi lo a̱ kuta̱wa̱ ana Daniyan u yaꞋin kadanshi ka̱ ni a̱ya̱ n a̱bunda̱i a na a lazai.
Maku ma̱ Ka̱shile (Mat. 4:3; 16:16; Mar. 1:1; 14:61; Luk. 1:35; A.Ib. 6:6; 1 Yah. 3:8.) Maku ma̱ Ka̱shile aciɓala a ɗa e Yesu Kishi. Tsu piꞋisa ta̱ kpamu a Katagarda ka Ciɗa Ka̱shile ko bonoi vuma ana a matsai ni tsu Yesu Kishi (Yah. 1:1; 1:14-15). Yesu u yaꞋin kadanshi n Ka̱shile ɗa u ɗekei ni esheku a̱ ni. Ka̱shile ka yaꞋin kadanshi na ɗe gaɗi ɗa u ɗekei Yesu Maku ma̱ ni. Ana ci kecei Katagarda ka Ciɗa ce ene ta̱ a na Maku ma n Esheku a i ta̱ n utsura u te n Ka̱shile, yaba dem vi le feu wi ta̱ n wuma u babu uteku, babu ugiti babu kpamu uteku. E meɗekenei Dada m Maku u yotsongu ta̱ a na o yotsonoi. Ɗa kpamu ci yevei a Katagarda ka Ciɗa Dada m Maku i ta̱ o kuyongo tsu Ka̱shile ke te n nannai dem i ta̱ kpamu tsu uma kakau.
Makumitoni (Mat. 10:1; Mar. 8:14; Yah. 1:35; 21:24; Azu. 13:31.) Mukumitoni ele ɗa aza a na o kutono Yesu, aza a na a̱ ushuki n Yesu ɗa a panai kadanshi ka̱ ni ɗa kpamu a cikpai ni. A Katagarda ka Azusuki, a yaꞋin ulinga n udani u yoku u na u yaꞋin kadanshi ka̱ mukumitoni n Yesu, agisana, “aza a na e nekei a̱ɗu n Yesu” n “aza a̱ tsu.”
Matiyu, Marukusu, Luka, n Yahaya o yongo ta̱ a kuyaꞋan kadanshi ku ukuna u “Kupanazere”. Ele na ɗa mukumitoni kupa n aza e re n na Yesu u zagbai adama a na o yongo n a̱yi. E ci ɗeke le ta̱ feu azusuki (Mat. 10:1-4). (Azusuki, Kupanazere)
Mala ma Shili (Kut. 13:18; 15:22; Josh. 2:10; Azu. 7:36; 1 Kor. 10:1; A.Ib. 11:29.) Mala ma Shili mi ta̱ e mere mi Israila m Masar. Musa u zuwai uma a Israila a pasa maꞋa a na a̱ ka̱sa̱kpa̱i Masar. (Musa)
Malikisada (Ugi. 14:18; A.Ib. 5:6; 7:1.) Malikisada ganu ɗa vu na Ka̱shile ka zagbai. Ayin o yoku arala a Ibrahim a̱ ka̱na̱ ta̱ vashi vi ni Lotu, a ɗikai ni m muku n ni n ili i na i n i ɗa dem. Ibrahim u banai ɗa u shilika̱i n ele ɗa u lyaꞋi le n kuvon. Ɗa wi isai Lotu m muku n ni dem. Ana Ibrahim wi o kubono, ɗa Malikisada u gasai n a̱yi a uye, ɗa Malikisada u cuwa̱ta̱ngi ni n ilikulyaꞋa ɗa u vasakai ni adama a na Ka̱shile ka lyaꞋa kelime n kutono n a̱yi. Ibrahim u neke ta̱ Malikisada ili i te a̱ ka̱tsuma̱ ka kupa i na u ciya̱i a̱ ubuta̱ u kuvon. A̱ya̱ n a̱bunda̱i ɗa wo okpoi agadu aza Israila e neke ganu ili i te a̱ ka̱tsuma̱ ka kupa ki ili i kashina i na a̱ ciya̱i ko ikebe.
Anan ganu vi Israila dem a zagba le ta̱ a̱ ka̱tsuma̱ ku umaci u Levi. Amma ayin a na Malikisada u cinai Ibrahim, babu na a matsa Levi. Maku mi Ibrahim Ishaku vuza na wi a̱ kuta̱wa̱ wo kokpo akaya e Levi babu na a matsa yi. Ana Ibrahim u nekei Malikisada ili i te a̱ ka̱tsuma̱ ka kupa ki ili i ni dem, wo okpo ta̱ adanshi muku n Levi ra̱ka̱ ɗa e nekei ili ya, adama a na a kubana megeshe a na a matsa le, i ta̱ kokpo ntsukaya mi Ibrahim (A.Ib. 7:9-10).
MalyaꞋi (Ay. 1:6; Mat. 4:10; Mar. 1:13; Luk. 10:18; Azu. 5:3; 1 Kor. 7:5; 2 Kor. 2:11; Ken. 2:9.) MalyaꞋi a̱yi ɗa kula ku Kalijani vuza na wi mogono ma̱ wunla̱i u gbani-gbani. A̱yi vurala vu Ka̱shile ɗa. U tsu doro ta̱ uma ka̱ta̱ u zuwa le a yaꞋan kagbani-gbani. A̱yi ɗa vuza na u ci ciɓaka uma a na e nekei a̱ɗu n Yesu ukuna wi ili i wuya i na ishi a yaꞋansai cau, ka̱ta̱ e ene adanshi Ka̱shile ka cinukpaka le ba. E ci ɗeke ta̱ kpamu MalyaꞋi mogono ma aduniyan. N Cihelene, e ci ɗeke ta̱ MalyaꞋi “Satan”. (BaꞋalzabu, Kalijani)
Mana (Kut. 16:31; Yah. 6:31; A.Ib. 9:4; Ken. 2:17.) Ana aza a Israila a̱ fa̱ta̱tsa̱i a Masar a̱ya̱ n a̱bunda̱i a na a lazai, o yongo ta̱ a̱ kuka̱ra̱Ꞌa̱sa̱ a kakamba ali a̱ya̱ amangere. Kanna dem a̱ ka̱tsuma̱ ka̱ a̱ya̱ a nan lo Ka̱shile ke neke le ta̱ ilikulyaꞋa i na e ci ɗeke mana. I ɗa i tsu uta̱ ta̱ gaɗi ka̱ta̱ i ɗa i yikpa̱ a iɗika a kanna dem, sai a kanna ka Ashibi koci ɗaɗa i ci yikpa̱ ba (Kut. 16:13-36).
Masar (Ugi. 16:1; 37:25; Kut. 1:1; Azu. 7:34; A.Ib. 8:9; Yhz. 5.) Masar iɗika i ɗa a gaɗi vu Afirika. Uma a Israila a yaꞋan ta̱ tsugbashi a Masar ali a̱ya̱ amangatawa̱na̱shi (400) (Azu. 7:34-38).
Mashanaka (Kut. 12:22; A.Ib. 9:19.) Mashanaka mo yotso ta̱ yutishi i yoku ya Ayahuda i na e ci ɗeke “hisopu.” Acaka a̱ ni a ci yaꞋan ta̱ n a̱vuku wawaꞋa. Anan ganu a tsu rumbuku ta̱ mashanaka ma punu a mpasa ka̱ta̱ a vishanguku uma ko ili adama a na a zuwa i ɗa yo okpo ciɗa a kubana a̱ ubuta̱ u Ka̱shile.
Ma̱ɗimbi ma Ayahuda (Mat. 7:16; Luk. 6:44; Yah. 15:1; Yak. 3:12.) Ma̱ɗimbi ma Ayahuda mo yotso ta̱ itacishi ya Ayahuda i na yi tsu maɗanga mo yoku kenu, umaci wa u tsu matsa ta̱ abashi-abashi. Ayahuda a ci ca̱Ꞌa̱ ta̱ ica̱Ꞌa̱shi n a̱bunda̱i punu a ashina e le ka̱ta̱ a̱ kpa̱ra̱ le adama a na a matsa umaci n a̱bunda̱i. Umaci u maɗanga u nan lo u ɗaɗa kpamu a ci yaꞋanka ma̱kya̱n ali ka̱ta̱ vuza na baci u soꞋi ka̱u ka̱ta̱ ma maka yi. (Ma̱kya̱n)
Ma̱giri ma̱ Ka̱shile (Yah. 1:29; 1:36.) Yahaya vu Kusumbu ka akucina u ɗekei Yesu Ma̱giri ma̱ Ka̱shile punu a Yah. 1:29 n 1:36. A̱ wila̱ wa Ayahuda, a ci yaꞋanka ta̱ ma̱giri alyuka u Ka̱shile adama a na Ka̱shile ka cinukpaka le n unushi u le. Ayin a na baci ma̱giri ma ma̱ kuwa̱i wana ɗai o lolotongu mpasa n ni, e ce ene ta̱ n ɗa ci ili i na i kisa vuma vu na u yaꞋin unushi. O bonoko ta̱ vuma va ciɗa a̱ ubuta̱ u Ka̱shile. Yesu ɗa e ci ɗeke Ma̱giri ma̱ Ka̱shile adama a na u neke ta̱ wuma tsa alyuka adama a na u cinukpaka tsu n unushi u tsu. Punu e Ken. 5, Kishi ko yotso ta̱ ma̱giri.
Ma̱kya̱n (Ugi. 14:18; Mat. 26:29; Luk. 22:20; Yah. 2:3; Ken. 6:6.) Ayin a nan lo a ci ɗika ta̱ umaci u ma̱ɗimbi ma Ayahuda u na a cimbai va ka̱ta̱ a dasasa adama a na a̱ ciya̱ punu ma̱kya̱n. Ka̱ta̱ a̱ ka̱sa̱kpa̱ u kutsa. Ayahuda a tsu satara ta̱ ma̱ra̱ m mini ka̱ta̱ o soꞋo a lyaꞋa baci tsuwaꞋa, a na o soꞋo mini. Kenu ɗa o tsu soꞋo, nannai kpamu ma tsu maka le ba. Katagarda ka Ciɗa ko ɓongo ta̱ aza a na o tsu soꞋo ali ma maka le, adama a na ka̱ta̱ o soꞋo ka̱u ba. (Ma̱ɗimbi ma Ayahuda)
Ma̱va̱li ma̱ Ka̱shile (Kut. 25:8; 35:21; 39:32; 40:34; Mkc. 10:11; 14:10; 1 Sam. 19:1; Azu. 7:44; A.Ib. 9:21.) A̱ya̱ n a̱bunda̱i a na a lazai ɗe, ana aza a Israila i a nwalu a kakamba, Ka̱shile ka danai Musa u yaꞋan ma̱va̱li ma singai. U danai ni uteku u na u kumaꞋa maꞋa mayin, n akashi e ikebe n ukpan wu nnama. Uma i ta̱ a kufuɗa kuɗika ka̱ta̱ a̱ ka̱ra̱ka̱ a̱ ubuta̱ dem. A yawa baci a̱ ubuta̱ u yoku, ka̱ta̱ a̱ shikpa̱ kpamu.
Akpati vu Uzuwakpani o foɓo ta̱ vu ɗa o Mololo ma na ma LaꞋi n Ciɗa punu a̱ Ma̱va̱li ma̱ Ka̱shile.
Ayahuda a cacau a ci cikpa ta̱ Ka̱shile a̱ Ma̱va̱li ma̱ Ka̱shile, ka̱ta̱ a yaꞋanka punu Ka̱shile alyuka ali sai ayin a na Solomon u maꞋi A̱Ꞌisa̱ a Gbayin. (Ka̱ɗiva̱ ka Nva̱li; Akpati vu Uzuwakpani; A̱Ꞌisa̱)
Mehelene (Yah. 7:35; 12:20; Rom. 1:14; Gal. 3:28.) Mehelene a̱yi ɗa vuma vu na wu uta̱i a iɗika i Helene. Ubuta̱ u yoku Uzuwakpani u Savu u ci ɗeke ta̱ aza̱ka̱yimbi “Nhelene”. (Helene)
Meri (Mat. 1:16-20; 2:11; 13:55-56; Mar. 6:3; 15:40; 16:9; Luk. 8:2; 10:39-42; 24:10; Yah. 11:1-15; Azu. 1:14; 12:12.) A̱ma̱ci n a̱bunda̱i i ta̱ lo a na i n ula Meri punu a Uzuwakpani u Savu:
1) Meri a̱na̱ku e Yesu.
2) Meri Magadaliya. Yesu u loko ta̱ wunla̱i u cindere wa̱ ni, ɗa wo okpoi vuza vu kutoni vi ni (Mat. 27:55-56; Mar. 16:9; Luk. 8:2; Yah. 20:1-2, 11-18).
3) Meri Batani, vuza n vangu m Marta taku le ɗa LiꞋaziru. U da̱sa̱ngu ta̱ a asuvu e Yesu adama a na u pana kuyotsongusu ku ni (Luk. 10:38-42; Yah. 11:1-5; 12:1-7).
4) Meri ɗa a̱na̱ku a Yakubu n Isuhu. Meri vu nam pa va u kuyaꞋan ta̱ vuka vu Kiliyoba, amma ci yeve mayin ba (Mat. Mar. 15:40; 16:1; Luk. 24:10).
5) Meri a̱na̱ku a Yahaya Marukusu. Meri vu nan pa wi ta̱ m kpaꞋa a Urishelima a̱ ubuta̱ u na mukumitoni n Yesu n tsu gasasa (Azu. 12:12).
Mogono ma anan ganu (Mat. 26:3; 26:58; Mar. 14:47; Yah. 11:49; Azu. 22:5; A.Ib. 2:17; 13:11.) Mogono ma anan ganu a̱yi ɗa koci a̱ ka̱sa̱kpa̱i u uwa a̱ ubuta̱ u na u lyaꞋi n Ciɗa a̱ A̱Ꞌisa̱, a̱ ubuta̱ u na u kuyaꞋanka Ka̱shile alyuka adama a unushi u ni n u na uma a yaꞋin. (Ganu)
Mokoshi ma̱ gba̱ra̱ (Rut. 4:2; Azu. 14:23; 1 Tim. 5:17-22; Tai. 1:5-9; Yak. 5:14; 1 Bit. 5:1-4.) Punu a Katagarda ka Ciɗa, udani mokoshi ma̱ gba̱ra̱ a yaꞋanka ta̱ u ɗa ulinga ali ugboku u tatsu kakau.
1) Punu a Uzuwakpani u Kuku n atagarda a̱ na̱shi a̱ ugiti a Uzuwakpani u Savu, i ta̱ a kadanshi ka aza e kelime a Ayahuda.
2) Punu a Ulinga wa Azusuki 11–21, koɓolo n akaka a na a ɗanakai aza o Kutoni, i ta̱ a kadanshi ka aza e kelime a̱ A̱Ꞌisa̱ e kenkeꞋen. Bulusu n aza o yoku a danai aza o Kutoni uteku u na a kuzagba nkoshi m gba̱ra̱-gba̱ra̱ koɓolo n uteku u na nkoshi n nan lo n kuyongo (Azu. 14:23; 1 Tim. 4:14; 5:17-22; Tai. 1:5-9; Yak. 5:14; 1 Bit. 5:1-4).
3) Punu e Kene 4–5, nkoshi m gba̱ra̱-gba̱ra̱ kamanga n u na̱shi n cikpai Ka̱shile na ɗe gaɗi.
Mololo ma Ciɗa (Mat. 23:35; Luk. 1:9; 1:21; Ken. 15:5-8.) Ma̱va̱li a (Uzuwakpani u Kuku) n A̱Ꞌisa̱ a Gbayin a (Uzuwakpani u Savu) i ta̱ n unu e re punu. Kunu ku iyain ku ɗaɗa e ci ɗeke Mololo ma Ciɗa. Kunu ku ire ku ɗaɗa e ci ɗeke Mololo ma na ma laꞋi n Ciɗa. Punu a asuvu o Mololo ma Ciɗa ili i tatsu yi ta̱ punu: katalikalyuka ko kusongu ili i ma̱gula̱ni, ma̱kuni, n kirikpa ku na ki m burodi vi ciɗa. Anan ganu a na a zagbai a yaꞋan punu ulinga a kanna dem ele ɗa koci a kuꞋuwa o Mololo ma Ciɗa ma. (A̱Ꞌisa̱, Mololo ma na ma laꞋi n Ciɗa).
Mololo ma na ma LaꞋi n Ciɗa (A.Ib. 6:19-20; 8:2; 9:3-5; 10:19.) Mololo ma na ma LaꞋi n Ciɗa ta punu mi a̱ A̱Ꞌisa̱ a gbayin, mogono ma anan ganu maꞋa ma kuꞋuwa punu ku te a̱ ka̱ya̱, u yaꞋan baci alyuka ka̱ta̱ Ka̱shile ka cinukpa n unushi u ni n uma dem. Katalikalyuka n ubuta̱ u kusongu ili i ma̱gula̱ni n Akpati vu Uzuwakpani i ta̱ punu o Mololo ma na ma LaꞋi n Ciɗa ma. Ili ye evelyu i re i na a yaꞋin n azanariya i ɗa yi ta̱ gaɗi vu akpati va. Punu a akpati va ta punu mana vi, n kalangu ka Haruna, ni nshemberu ma atali n Wila̱ kupa. (A̱Ꞌisa̱, Ubuta̱ u Ciɗa)
MPA ƊA (Kut. 3:14; Yah. 8:58.) Ana Musa we enei Ka̱shile a̱ ubuta̱ u na ka̱vuku ki a̱ kukula̱, ɗa Ka̱shile ka danai ni u bana wu uta̱ka̱ uma a iɗika i Masar. Musa we ecei Ka̱shile, “Yayi n kudana u suki mu”? ɗa Ka̱shile ka danai, “MPA ƊA.” Ali ayin a nan lo Ayahuda e yeve ta̱ Ka̱shile kaꞋa, “MPA ƊA.” Ɗaɗa ana Yesu u danai Ayahuda, “Kafu a matsa Ibrahim mpa ɗa a̱ gita̱i kumatsa.” Ɗa a cigai kuna yi n atali, adama a na e yeve ta̱ wi ta̱ a kudana a̱yi Ka̱shile kaꞋa (Yah. 8:58).
Mur (Mat. 2:11; Ken. 18:13.) Mur ili i ma̱gula̱ni i singai i yoku i ɗa an cirupa̱, a̱ tsu uta̱ka̱ ta̱ i ɗa a maɗanga. Ayahuda a ci yaꞋanka ta̱ i ɗa a̱guma̱. I tsu zuwa ta̱ vuza wo okpo molu-molu, wa kupana kpamu mɓa̱la̱ mi ikyamba ba. A ci yaꞋanka ta̱ i ɗa ulinga i baci a kulapula keven adama a̱ ka̱ciɗa̱. Ili i nam pa ya i ɗaɗa kuneꞋe ku na aza a ugboji a bankai Yesu a ayin a na a matsai ni.
Ili i ma̱gula̱ni i re ya yi ta̱ kakau, i te i na e ci ɗeke furankinsen o tsu songu ta̱ i ɗa a katalikalyuka. I ire kpamu i na e ci ɗeke mur va cirupa̱ tsu maɗanga tsu ɗa. Ili i nam pa dem a tsu tsula ta̱ i ɗa n ikebe ka̱u. (Ili i ma̱gula̱ni)
Musa (Kut. 2:1-10; 3:1-15; 4:1-15; 7:8; 14:13-28; Mat. 17:3; Mar. 7:10; Yah. 3:14.) Musa vuza kelime vu gbayin ɗa va aza a Israila. A ayin a na aza a Israila i agbashi a iɗika i Masar, Ka̱shile ka zagba ta̱ Musa adama a na wu uta̱ka̱ le punu a iɗika i Masar ka̱ta̱ o bono a iɗika i na u nekei le. Ka̱shile ka cina ta̱ Musa n uye u yoku u na u zagbai. Musa we ene ta̱ ka̱vuku a kulyaꞋa akina amma kaꞋa ka̱ kula̱ ba. U yeve ta̱ Ka̱shile ki ta̱ punu a̱ ubuta̱ wa. Ɗa Ka̱shile ka danai ni u tono n uma a̱ ni a kubana a iɗika i le.
Ka̱shile ka yaꞋan ta̱ ili i mereve n a̱bunda̱i a̱ ubuta̱ u Musa. Ana osoji aza Masar i a kukiyangu aza Israila ɗa a yawai a Mala ma Shili. Ka̱shile ka zuwai wunla̱i wu utsura u na u kutecengu Mala ma o kubono ka̱ca̱pa̱, e kupece maꞋa mo bono ugboku u re wo okpo an mashilya ka̱ta̱ uma a wala a iɗika i ɗekpu. Ana ra̱ka̱ vi le a pasai, osoji aza a Masar a cigai kupasa ɗa mini mo bonoi ma palai le ɗa a̱ kuwa̱i.
U Musa u ɗa Ka̱shile ke nekei Wila̱ u ni a kubana wa aza a Israila. Ana a pasai Mala ma Shili, ɗa a yawai a kusan ku na e ci ɗeke Sinai. Musa u livanki kusan ku Sinai a̱yi endeꞋen u shamgbai ɗe a kavasa n Ka̱shile. Ka̱shile ka danai Musa Wila̱ u ni. Ka̱shile ka ɗanai wila̱ kupa u na u laꞋi n kugaꞋan a atali e re; amma u yaꞋan megeshe ba, ɗa Musa u ɓosoi a ɗa ana we enei uma o kutono ka̱ma̱li ka kanaka. U yaꞋan ta̱ wupa n a̱bunda̱i, ɗa a kubana megeshe ɗa Ka̱shile ka danai ni u yaꞋan nshemberu ma atali n yoku kpamu ɗa Ka̱shile ka ɗanai Wila̱ u nan lo wa kpamu. A yaꞋan ta̱ a̱ya̱ n a̱bunda̱i a ɗa uzuwi a Akpati vu Uzuwakpani a̱ ubuta̱ u Mololo ma na ma LaꞋi n Ciɗa punu a̱ Ma̱va̱li.
Ana u cipa̱i a Kusan ku Sinai, ɗa Musa u ɗanai Wila̱ wa, a ɗana le ta̱ a atagarda a̱ ugiti a tawun a Uzuwakpani u Kuku, e ci ɗeke le ta̱, “Atagarda a Musa”: Ele ɗa Katagarda ku Ugiti, Katagarda ka̱ Kuta̱, Katagarda ka Anan Ganu, Katagarda ke Mekecu n Katagarda ka Kaciɓiki ka̱ Wila̱. (Akpati vu Uzuwakpani, Wila̱)
Musta (Mat. 13:31; 17:20; Mar. 4:31; Luk. 13:19; 17:6.) Maɗanga ma nam pa a ci yaꞋanka ta̱ a̱vuku a̱ ni n icuꞋu dem adama a ili i ma̱gula̱ni i kusan. IcuꞋu i musta yi ta̱ kekeꞋen amma i gbonguro baci u ci yaꞋan ta̱ maɗanga ugaɗi ali vuza u kpa̱ɗa̱ kufuɗa kucina acaka a̱ ni.
NaꞋaman (2 Ng. 5:1-15; Luk. 4:27.) NaꞋaman wi ta̱ a̱ ida̱shi a iɗika i Siriya, a̱yi vuza̱ka̱yimbi ɗa, kovonshi ɗa kpamu vo osoji. Amma wi ta̱ nu mɓa̱la̱ mu ukutu. Ana u panai ukuna u keneki Ilisha, ɗa u banai we ecei ni u ta̱na̱ta̱ngu ukutu u ni. Ilisha u danai ni u bana u sumba̱ o kuɗolu ku Urdu ali kucindere, ɗa NaꞋama wu ushuki ɗa u yaꞋin nannai ɗa ta na u ta̱na̱i.
Niniva (Yun. 1:1-2; 3:1-11; 4:11; Mat. 12:41; Luk. 11:30-32.) Niniva kula ku likuci ku ɗa ku na Ka̱shile ka̱ suki keneki Yunusa u dana ɗe uma kadanshi ka̱ Ka̱shile. Akaka a̱ Ka̱shile a ɗaɗa wi ta̱ a kuna uma a Niniva adama a ili i gbani-gbani i na i a kuyaꞋan. Ana a panai akaka a Yunusa, ɗa a̱ shika̱i unushi u le. Adama a nannai, ɗa Ka̱shile ka cinukpakai le ɗa u kpa̱ɗa̱i kuna le. (Yunusa)
Nkyon (1 Sam. 15:22; 16:11; Mik. 5:4; Azu. 8:32.) Nkyon ili i singai i ɗa a̱ ubuta̱ wa Ayahuda. N ayin a cau, Ayahuda a tsu guɓa ta̱ nkyon n le tsu na Mpulatai n ci yaꞋan. Nkyon n ci yongo a̱ likuci ayin tutu ba, amma nguɓi n ci ɗika le ta̱ a kubana a̱ ubuta̱ u na wi n ijanu ka̱u adama a na a takuma. Nguɓi ma n ci yongo ta̱ n ele ali e yeve le mayin vuza te vu te. Nguɓi ma ka̱ta̱ a kanza ubuta̱ u na a kuzuwa nkyon ma a asasa punu babu ili i na i kusaꞋwa le. Maguɓi ma mi ta̱ a kuvaku a̱ utsutsu adama a na u sa̱nka̱ oboki kukumba kuboko nkyon ma.
Ayahuda a ci yaꞋanka ta̱ mokyon alyuka u Ka̱shile a̱ ubuta̱ u yoku. I ɗaɗa i zuwai ɗa e ɗekei Yesu Ma̱giri ma̱ Ka̱shile. Wo okpoi alyuka a singai adama a yaba dem. A iɗika yi Israila uta̱ni wi ta̱ ɗe ka̱u, nkyon n ci yaꞋan ta̱ n cileme n a̱bunda̱i. A̱ ka̱ya̱ dem a ci kiɗa ta̱ cileme tsa ku te adama a na a yaꞋanka aminya (Azu. 8:32).
Punu a Katagarda ka Ciɗa, “mokyon” a ci yaꞋan ta̱ ulinga n a̱yi tsa agisana a uma a̱ Ka̱shile. A Uzuwakpani u Savu, Yesu Kishi ɗa maguɓi ma uma a̱ ni, koɓolo n aza a na e nekei a̱ɗu n a̱yi e ɗeke le ta̱ feu nkyon. (Ma̱giri ma̱ Ka̱shile)
Nlum n Wila̱ (Mat. 2:4; Mar. 2:6; 12:38; Azu. 23:9.) Nlum n Wila̱ i ta̱ o kuyotsongu uma ili na yi punu a atagarda a tawun a Musa: Ele ɗa Katagarda ku Ugiti, Katagarda ka̱ Kuta̱, Katagarda ka Anan Ganu, Katagarda ke Mekecu n Katagarda ka Kaciɓiki ka̱ Wila̱. Aza o yoku e le i ta̱ a̱ ka̱tsuma̱ ka aza e Kusheshe. (Wila̱, Musa)
Ntsukaya (Kelentsu)
Nuhu (Ugi. 5:29; 6:9; Luk. 3:36; A.Ib. 11:7; 2 Bit. 2:5.) A yaꞋan ta̱ kadanshi ka̱ Nuhu a Katagarda ku Ugiti 6–9. A ayin a̱ Nuhu, uma o yongo ta̱ a kuyaꞋan ili i gbani-gbani n a̱bunda̱i. Adama a nannai, Ka̱shile ka danai wi ta̱ a̱ kusuku mini ma gbayin mu una le n ili ra̱ka̱ i na yi punu a aduniyan a. Amma Nuhu a̱yi vuma singai ɗa, ɗa u tonoi Ka̱shile. Ɗa Ka̱shile ka danai Nuhu u yaꞋan kpantsu ku gbayin, ɗa u danai ni uteku u na u kuyaꞋan ku ɗa derere. U danai ni u ɗika vuka vi ni m muku n tatsu n ni n a̱ma̱ci e le ka̱ta̱ a uwa a kpantsu ka, koɓolo nu nnama kakau n kakamba nu nnu vali n vuka. Wi ta̱ a kuɗika icuꞋu yi nnama n yoku n cindere ali n a̱ma̱ci kpamu. Nuhu u yaꞋin derere ili i na Ka̱shile ka danai ni. Ana Nuhu m muku n ni o kotsoi kuꞋuwa a kpantsu ka, ɗa Ka̱shile ka̱ suki mini ma gbayin ɗa ma lyaꞋi uma. Mini ma ali ma palai nsasan gbende-gbende. Uma a na a buwai ra̱ka̱ a aduniyan a̱ niꞋwa̱in, amma Nuhu n limata i ni a̱ kuwa̱ ba.
Ana ka̱ya̱ ke te ka lazai, mini ma mo kotsoi, ɗa iɗika i ɗekpei kpamu. Nuhu n limata i ni a̱ uta̱i a kpantsu ka. Ɗa u yaꞋin alyuka u Ka̱shile ɗa u cikpai ni adama a na wi isa le ta̱. Ka̱shile ka yaꞋin uzuwakpani u kudoku wa zuwa mini ma lyaꞋa a iɗika kpamu ba. Vukambu vu uta̱i gaɗi ɗa Ka̱shile ka danai agisana a uzuwakpani u ni u ɗa, mini mo kudoku ma kuna aduniyan kpamu ba.
Nwaru mi ikebe (Mat. 7:6; 13:45; Ken. 17:4; 18:12.) Nwaru itali i yoku i ɗa i na yi n ikebe. Yi ta̱ n ugaꞋin; i tsu tasa ta̱ ka̱ta̱ i yaꞋan wa̱ a̱ri. Uma a ci yaꞋanka ta̱ i ɗa ili ya atsuvu koɓolo n ili i na i buwai. Ili i mini i yoku i na e ci ɗeke kakaruɓa i ci yaꞋan ta̱ n ili i nam pa punu a akapa e le. (Atali a ikebe)
Oroliko (Mar. 15:17; Yah. 19:5; 1 Kor. 9:25; 2 Tim. 4:8; Ken. 2:10.) A yaꞋan ta̱ kadanshi ko oroliko ugboku u re punu a Katagarda ka Ciɗa: Oroliko a na mogono ma kapai urotu u ɗa u tsugono ci ni. Oroliko o yoku e ci neke ta̱ a ɗa a na urotu u kucikpa vuza na u lyaꞋi malamanai, ko kosoji ko yoku ka na ka lyaꞋi otoku o osoji a̱ ubuta̱ u kuvon. N ayin a cau u ci isa ta̱ a̱vuku a na a̱ tsu ka̱ta̱la̱ tsu kanci ka na ka kulumba babu megeshe, amma aza a na i a kulyaꞋa kelime n kutono Kishi i ta̱ a kisa oroliko a na o kuyongo ko wanai (1 Kor. 9:25).
Rahapu (Josh. 2:1; 6:17-25; Mat. 1:5; A.Ib. 11:31; Yak. 2:25.) M megeshe ma ɗe ana uma a Israila i o kufoɓuso kuꞋuwa a iɗika i na Ka̱shile ka yaꞋankai le uzuwakpani u kuneke le, a̱ suki uma o yoku a bana ɗe ufoɓi adama a na a saka iɗika ya ka̱ta̱ a̱ ciya̱ a lyaꞋa i ɗa. Kashakanlai ko yoku kula ku ni ku ɗa Rahapu vuza na wi ida̱shi punu a iɗika i nan lo ya, u ɓa̱nka̱ ta̱ aza a kasaka ana u sokongi le. U yaꞋan ta̱ nannai adama a na u neke ta̱ ka̱ɗu ka̱ ni n Ka̱shile, Ka̱shile kpamu ka ciga ta̱ aza Israila a lyaꞋa iɗika ya n kuvon. A kubana megeshe ɗa a banai ɗa a lyaꞋi iɗika ya, a unai uma ra̱ka̱ a̱ likuci ya sai Rahapu koci ɗa a̱ ka̱sa̱kpa̱i n wuma. A̱yi n aza a kpaꞋa a̱ ni ɗa a̱ ciya̱i wishi adama uteku u na u ɓa̱nka̱i uma a. Vuma vi te ɗa vuza na a yaꞋin kadanshi a Mat. 1:5 a̱ ka̱tsuma̱ ka tsukaya ci Yesu.
Rahila (Ugi. 29:6; 35:24; Mat. 2:18.) Rahila wi ta̱ a̱ ka̱tsuma̱ ka̱ a̱ma̱ci a Yakubu. Yakubu wi ta̱ a kuciga yi ka̱u. A̱yi ɗa a̱na̱ku a̱ Isuhu m Bayami. A Mat. 2:18 kula ku ni a ci yaꞋanka ta̱ ku ɗa ulinga adama a na wo okpo a̱na̱ku a aza a Ayahuda ra̱ka̱. (Yakubu)
Rifikatu (Ugi. 25:20; 25:28; 27:5; Rom. 9:10.) Rifikatu a̱yi ɗa vuka vi Ishaku, maku mi Ibrahim. A̱yi ɗa a̱na̱ku e mpeshe, Isuwa n Yakubu. (Ibrahim, Isuwa, Yakubu)
Roma (Luk. 2:1; Azu. 11:28; 22:25; Rom. 1:7; 15:24; 2 Tim. 1:17.) Anana, Roma ɗaɗa likuci i gbayin yi iɗika i na e ci ɗeke Italiya. A ayin a na Yesu wi n wuma a aduniyan, uma o Roma a lyaꞋa ta̱ likuci n a̱bunda̱i a aduniyan. Uɓon u nan lo dem ta punu u ɗa wi a uɓon u tsugono tsa aza o Roma. A lyaꞋa ta̱ kpamu Israila n kuvon. Aza Israila a iwan le ta̱ a ciga ta̱ o loko le punu a iɗika i le amma a fuɗa ba. Mogono ma Roma vuza na e ci ɗeke Kaisa, a̱yi ɗa mogono ma gbayin ma aduniyan dem a ayin a nan lo. Wi ta̱ a̱ ida̱shi a̱ likuci i na e ci ɗeke Roma.
Katagarda ka Ciɗa ka yaꞋan ta̱ kadanshi dem ko tsugono tsu Roma n likuci ya. Agisana, Bulusu vuza vu umaci u tsugono tsu Roma tsu ɗa, amma a na a̱ ka̱na̱i ni ɗa a ɗikai ni a kubana a̱ likuci i Roma a̱ ubuta̱ u na Kaisa u kuyaꞋanka yi afada.
Samariya (1 Ng. 16:29; 2 Ng. 5:3; 17:5; Luk. 17:11; Yah. 4:4; Azu. 8:5.) Uɓon u Samariya wi ta̱ gaɗi vu uɓon u Yahuda, wi ta̱ e mere ma uɓon u Yahuda wa n Ga̱lili. N ayin e Yesu, Asamariya e le Ayahuda a ɗa a mayun ba, adama a na m megeshe ma ɗe a̱ tuka̱ ta̱ aza a ulinga a iɗika i yoku ɗa ta na o olonoi punu, ɗa a̱ ka̱na̱i kutono a̱ma̱li e le. Ayahuda o goyo ta̱ Asamariya. (Yahuda)
SamaꞋila (1 Sam. 1:20; Azu. 3:24; 13:20; A.Ib. 11:32.) SamaꞋila keneki kaꞋa ka gbayin ɗa kpamu wi vuza kelime vu uma a̱ ni. A̱yi ɗa vuza na u tsunki Dawuda maniꞋin ɗa wo okpoi mogono.
Saratu (Ugi. 17:15; 21:1; Rom. 4:19; A.Ib. 11:11; 1 Bit. 3:6.) Saratu a̱yi ɗa vuka vi Ibrahim. Ko a na wi ishi madari ali a̱ya̱ n a̱bunda̱i, ɗa u matsai Ishaku wanai ɗai u kutsa ka̱u. (Ibrahim)
Sihiyona (2 Sam. 5:9; Zak. 9:9; Rom. 11:26; 1 Bit. 2:6; Ken. 14:1.) Sihiyona kusan ku yoku ku ɗa a̱ ubuta̱ u na likuci i Urishelima i shamgbai. Ubuta̱ u yoku kula Sihiyona ɗaɗa likuci ra̱ka̱ i Urishelima, a̱ ubuta̱ u yoku kpamu ɗaɗa gaɗi, a̱ ubuta̱ u na Ka̱shile ki (Ken. 14:1).
Sinai (Kut. 3:1; 16:1; Azu. 7:30; Gal. 4:24; A.Ib. 12:18.) Sinai kula ku kusan ku ɗa ku na Musa u kumbai adama a na u gasa n Ka̱shile, ayin a na Ka̱shile ke nekei ni Wila̱ Kupa wa. Ana uma a Israila a̱ ka̱sa̱kpa̱i Masar, Ka̱shile ko tonoi n ele a pasai Mala ma Shili a kubana a Kusan ku Sinai. (Musa)
Sodom (Ugi. 13:12; 19:1; Mat. 10:15; Luk. 17:29; Ken. 11:8.) Sodom kula ku likuci ku ɗa a̱ ubuta̱ u na Lotu n aza a kpaꞋa a̱ ni o yongoi. Yi ta̱ ɗevu n likuci i na e ci ɗeke Gomora. Uma o Sodom n Gomora o yongo ta̱ a kuyaꞋan ili i wuya n a̱bunda̱i. Adama a nannai, Ka̱shile ka unai likuci i re i nam pa n akina. (Lotu)
Sonson (Eye. 13:24; 16:4-30; A.Ib. 11:32.) Sonson wi ta̱ a̱ ka̱tsuma̱ ka aza a gbagbaꞋin a Ayahuda m megeshe ma ɗe. A̱yi vuma ɗa vu utsura ka̱u, na lo va ta na ɗaɗa kuneꞋe ku Ka̱shile.
Sulemanu (2 Sam. 12:24; 1 Ar. 22:6; Mat. 1:6; 12:42; Luk. 11:31; Azu. 7:47.) Sulemanu maku ma Dawuda maꞋa. A̱yi mogono ma gbayin ma aza Israila maꞋa. Kanna ke te, Ka̱shile ka̱ ta̱wa̱i u Sulemanu tsa alatani ɗa we ecei ni kuneꞋe ku na u cigai Ka̱shile ke neke yi. Sulemanu u danai Ka̱shile ke neke yi ugboji adama a na u fuɗa u lyaꞋa tsugono u uma a̱ ni mayin. Ɗa Sulemanu wo okpoi vuza na u laꞋi n ugboji ra̱ka̱ a̱ ka̱tsuma̱ ko ngono dem. Ka̱shile ke nekei Sulemanu kpamu uciyi u gbayin. Sulemanu ɗa u maꞋi A̱Ꞌisa̱ a Gbayin a iyain. Ɗaɗa Ayahuda a̱ ka̱sa̱kpa̱i kucikpa Ka̱shile a̱ Ma̱va̱li ma Kuciɓa n Ka̱shile. A̱Ꞌisa̱ a Gbayin a Sulemanu a gaꞋin ka̱u adama a na a maꞋa ta̱ a ɗa n atali a ikebe n ili i yoku feu.
Shika̱ unushi (Mat. 3:11; 12:41; Mar. 1:4; 6:12; Luk. 3:3; 13:5; Azu. 2:38; 8:22; 2 Bit. 3:9.) Kushika̱ ku unushi ɗaɗa vuza u yeve u yaꞋan ta̱ unushi. Ɗaɗa wa a kudana u kuka̱sa̱kpa̱ ta̱ kagbani-gbani ka, ka̱ta̱ u bono a kuyaꞋan ili i singai i na Ka̱shile ki a kuciga, ka̱ta̱ u folono Ka̱shile ka cinukpaka yi adama a kagbani-gbani ka na wi a kuyaꞋansa. U zuwaka ili i gbani-gbani kucina̱ ka̱ta̱ u bono u Ka̱shile.
Ta nannai (Rom. 1:25; 9:5; 1 Kor. 14:16; 2 Kor. 1:20.) N kelentsu ka aza a Ayahuda udani ta nannai ɗaɗa “wo okpo nannai” ko “ta nannai” ɗaɗa “ili ya mayun ɗa.” Vuza u yaꞋan baci avasa, aza a na a buwai a̱ kushuku ta̱ ka̱ta̱ a dana “ta nannai” (Amin). Punu e Kene 3:14 e ɗeke ta̱ Yesu Vuza na wi Nannai adama a na a̱yi mayun ɗa wi.
Tsugono tsu Ka̱shile (Mar. 1:15; 10:24; Luk. 4:43; 17:20; Yah. 3:3; Azu. 14:22; 1 Kor. 6:9; A.Ib. 12:2; Ken. 7:15.) Ukuna u “tsugono tsu Ka̱shile” wi ta̱ a kadanshi ku ucigi u Ka̱shile n uma a̱ ni. E ci ɗeke yi ta̱ kpamu “tsugono tsu gaɗi.” Mogono ma ci lyaꞋa ta̱ tsugono a̱ ubuta̱ u uma a̱ ni, Ka̱shile ki ta̱ an mogono adama a na wi ta̱ a kinda uma a̱ ni ka̱ta̱ u neke le ili i na a cigai ra̱ka̱ ka̱ta̱ kpamu u doku o tono n ele. Uma o tsugono tsu Ka̱shile ele ɗa aza a na e nekei a̱ɗu ɗa kpamu i o kutono Ka̱shile. Ayin a na Yesu Kishi u ta̱wa̱i aduniyan a nam pa, tsugono tsu Ka̱shile tsu ta̱wa̱i n uye u yoku adama a na Yesu Kishi u ɓa̱yuwa̱ka̱ ta̱ uma uye o yongo m maciganai n Ka̱shile.
Tsugono tsu Ka̱shile ci ta̱ a kuyaꞋan a̱ ubuta̱ u uma a na o bonokoi Ka̱shile mogono me le. Ayin a na baci Yesu Kishi u bonoi, tsugono tsu Ka̱shile ci ta̱ a kushana ka̱ta̱ ci yaꞋan upalukpi a̱ ubuta̱ u uma dem.
Uba̱ruwi (Rom. 3:24; 1 Kor. 7:21; Gal. 2:4; A.Ib. 9:15.) A ɗika baci malala a kubanka mogono, vuza vi ili u tsu bana ta̱ u tsupa ili adama a na u bonoko m maꞋa. U tsupa ta̱ uba̱ruwi u malala wa. Ana Yesu u kuwa̱i a maɗanga ma atakaci, wu uta̱ka̱ tsu ta̱ a̱ ubuta̱ u utsura wu unushi. Tso okpo ta̱ uba̱ruwi adama a na u tsupa ta̱ n wuma u ni.
Ubuta̱ u Kuvuka (Luk. 23:43; 2 Kor. 12:3-4.) Udani Ubuta̱ u Kuvuka na ɗe gaɗi n Cihelene ɗaɗa “kashina ka singai”. Ubuta̱ u yoku a ci yaꞋan ta̱ ulinga n udani tsu ubuta̱ u singai a Adini a̱ ubuta̱ u na Ka̱shile ka zuwai A̱da̱mu n Hawa a̱ ugiti wa aduniyan. Punu a Uzuwakpani u Savu, Ubuta̱ u Kuvuka ɗaɗa gaɗi, a̱ ubuta̱ u singai u ciɗa-ciɗa u na uma a na e nekei a̱ɗu n Yesu Kishi a kubana ayin a na baci a̱ kuwa̱i.
Ubuta̱ u MokoꞋo ma Kaci (Mat. 27:33; Luk. 23:33; Yah. 19:17.) Ubuta̱ u MokoꞋo ma Kaci, kaginda kaꞋa pulai vi likuci i Urishelima a̱ ubuta̱ u na aza o Roma a tsu unasa oboki a maɗanga ma atakaci. Ta ɗe ubuta̱ u na a unai Yesu. “Golgota” ɗaɗa “ubuta̱ u na mokoꞋo ma kaci mi” n Ciyahuda.
Umaci (Kelentsu)
Unushi (Ugi. 4:7; 13:13; Kut. 32:21; Mat. 3:2; 27:4; Luk. 3:8.) Vuza u koɗo baci de dem wila̱ u Ka̱shile u yoku, unushi u ɗa. Ko ili ya yi kenu ko i gbayin a̱ ubuta̱ u uma, unushi u ɗa a̱ ubuta̱ u Ka̱shile (Rom. 3:9-20; 6:23).
Urishelima (2 Sam. 5:6; 1 Ng. 3:1; 1 Ar. 29:27; Mat. 2:1; 21:10; Mar. 11:15; Luk. 13:33; Azu. 1:4; 8:1; Ken. 3:12; 21:2.) Urishelima a̱yi ɗa likuci i gbayin ya Ayahuda. Ubuta̱ u yoku e ci ɗeke ta̱ i ɗa Sihiyona (Ken. 14:1). Ayahuda i ta̱ n A̱Ꞌisa̱ a Gbayin e te a na a ci yaꞋan alyuka adama a na Ka̱shile ka cinukpaka le unushi. A̱Ꞌisa̱ a Gbayin a nan lo i ta̱ a Urishelima.
Usuɓi (Mat. 13:17; Luk. 18:19; Yah. 16:8; Rom. 3:10; 4:6; Gal. 2:16; 1 Bit. 4:18.) Usuɓi u laza ta̱ uteku u na vuza u kuyongo m ma̱riki ko mayin. Usuɓi u vuma u yawa usuɓi u Ka̱shile ba. Katagarda ka Ciɗa ka danai usuɓi u vuma wi ta̱ an kakashi ka̱ a̱shinda̱ (Ish. 64:6). Ayin a na Ibrahim u nekei Ka̱shile ka̱ɗu ka̱ ni, ɗa Ka̱shile ki isai ni wo okpoi vuza vu usuɓi adama a uneki u ka̱ɗu u ni (Ugi. 15:6; Rom. 1:7). Ka̱shile kaꞋa ka tsu zuwa uma okpo n usuɓi adama a uneki wa̱ a̱ɗu u le n Yesu Kishi (Rom. 3:22). (Ma̱riki)
Uzuwakpani (u Kuku, u Savu) (Uzuwakpani u Kuku: Ugi. 17:2; Luk. 1:72; Azu. 3:25; A.Ib. 9:1.) (Uzuwakpani u Savu: Mat. 26:28; Mar. 14:24; Luk. 22:20; 1 Kor. 11:25; A.Ib. 12:24.) Uzuwakpani ɗaɗa wushuki a kubana wa aza e re ko u uma n a̱bunda̱i. A uzuwakpani ugboku u re dem a̱ ushuku ta̱ kuyaꞋankpanai ili, agisana kudenge kashina ko ubuta̱ u kpaꞋa. A̱ ubuta̱ wu uzuwakpani u Ka̱shile, Ka̱shile kaꞋa ka ci yaꞋan uzuwakpani, wi ta̱ o kokpo Esheku a uma a̱ ni m Vuzavaguɗu vu uma a̱ ni. Uma kpamu mayun ɗa a panaka yi.
Uzuwakpani u gbagbaꞋin u re wi ta̱ lo u na Ka̱shile ka yaꞋin e ci ɗeke ta̱ u ɗa Uzuwakpani u Kuku n Uzuwakpani u Savu. Uzuwakpani u Kuku u ɗaɗa Ka̱shile ke nekei a kusan ku Sinai, Ka̱shile ka danai wi ta̱ a kuɗika aza Israila an uma a̱ ni o tono baci wila̱ u na u nekei Musa. Amma babu vuza na u fuɗai u tonoi wila̱ u Ka̱shile gbende, adama a nannai babu vuza na wo okpoi ciɗa e kelime ka̱ Ka̱shile a̱ ubuta̱ wu Uzuwakpani u Kuku.
Uzuwakpani u Savu u ɗaɗa uma e neke baci a̱ɗu n Yesu Kishi, wi ta̱ a kisa le o okpoi ciɗa adama ana Yesu u kuwa̱i u soꞋo ta̱ atakaci adama a unushi u uma dem. Adama a nannai aza a na e nekei a̱ɗu n Yesu Kishi okpo ta̱ ciɗa, ɗa okpoi adanshi ka̱ta̱ a saꞋwa kunusa ko a pasai kadanshi ka̱ ni ba.
Vuza vu Kutoni (Azu. 4:32; 11:26; 1 Kor. 12:7; Gal. 5:6; Ken. 2:13.) Udani vuza vu Kutoni a̱yi ɗa “vuza na wi o kutono Kishi.” Uma a̱ likuci i Antakiya ele ɗa uma a na a̱ gita̱i kuɗeke aza a na i o kutono Yesu n kula “aza o Kirisiti”. (A̱Ꞌisa̱ a aza o Kutoni)
Vuzavusuki (Mat. 10:2; Mar. 3:14; Luk. 6:13; Azu. 1:2; 15:6; Rom. 1:1; 1 Kor. 4:9; 15:11.) Yesu u zagbai mukumitoni n ni kupa n aza e re o okpo azusuki a̱ ni, ɗaɗa, aza a na o kokpo una̱ u ni (Mat. 10:1-4; Mar. 3:13-19; Luk. 6:12-16). Uma a nam pa o yongoi n a̱yi ɗa u yotsongushi le. E ene yi ta̱ n a̱shi e le ayin a na u kuwa̱i ali u ɗenga̱i n wuma. U suki le a dana ili i na e enei ka̱ta̱ a dana uma Arabali a Singai e Yesu. O okpoi aza e kelime a uma a na e nekei a̱ɗu n Yesu.
Yesu u ta̱wa̱i yotsongi ka̱ci ka̱ ni u Bulusu ɗa u zuwai ni wo okpo vuzavusuki feu. Baranaba koɓolo n aza o yoku e ɗeke le ta̱ feu azusuki, amma Yesu ɗa u zagbai le n ka̱ci ka̱ ni ba.
Wila̱ (Kut. 12:14; 24:12; 34:28; Mat. 5:17; Mar. 12:28; Luk. 10:25; Rom. 2:23.) Wila̱ u Ka̱shile a ɗana ta̱ u ɗa a atagarda a tawun a̱ ugiti a Katagarda ka Ciɗa. Ka̱shile ke nekei Musa Wila̱ Kupa a kusan ku Sinai koɓolo n wila̱ u yoku adama a ugaꞋin u uma. A Uzuwakpani u Savu wa̱ A̱shingini, i baci a kadanshi ka̱ Wila̱ u Musa, u ɗa wi ta̱ uɗani n ka̱gita̱tsu ka gbayin: Wila̱. Amma i baci a kadanshi ka̱ wila̱ u na u buwai, a tsu ɗana ta̱ u ɗa n ka̱gita̱tsu ke kenu: wila̱. Agisana Mat. 12:5, “A̱ɗa̱ i kece a̱ Wila̱ u Musa a na a̱ ka̱sa̱kpa̱i anan ganu a yaꞋan ulinga a̱ A̱Ꞌisa̱ a Gbayin a kanna ka Ashibi ba? Amma ko vuza u dana o koɗo ta̱ wila̱ wa Ashibi ba.”
Afarishi a zuwa ta̱ wila̱ u wawaꞋa n a̱bunda̱i adama a kanna ka Ashibi u na wi punu a̱ Wila̱ u Musa ba. (Musa)
Wishi (Luk. 19:9; Azu. 2:21; 15:11; Rom. 9:3; 2 Kor. 6:2; A.Ib. 1:14.) Wishi u ɗaɗa ili i na vuza u ci ciya̱ ayin a na baci u nekei ka̱ɗu n Yesu. Adama a̱ unushi u uma ɗa Ka̱shile ka̱ suki Yesu u tuka̱ n wishi a na u soꞋi atakaci ɗa u kuwa̱i. Vuza u ka̱sa̱kpa̱ baci uye u Kalijani ɗa u bonoi a uye u Yesu u ciya̱ ta̱ wishi, u fa̱ta̱tsa̱ ta̱ a̱ ubuta̱ u kpaꞋa ka akina ɗa u bonoi a kpaꞋa ku Ka̱shile. (Kirisiti, Kishi)
Wunla̱i u gbani-gbani (Mat. 8:16; 12:43; Luk. 4:33; 11:14; Mar. 5:2; Azu. 19:15; 1 Kor. 10:20; Ken. 16:14.) Wunla̱i u gbani-gbani agbashi a MalyaꞋi a ɗa. O ci yongo ta̱ a kuꞋuka uma muna ka̱ta̱ a zuwa le kuyaꞋan ugbami u kaci n Ka̱shile ali o tono MalyaꞋi. Ubuta̱ u yoku a tsu uwa ta̱ a wuma u vuma, ali vuma vu nan lo u yongoso n ukuna u MalyaꞋi a̱ ka̱ɗu ka̱ ni koɓolo n kuyaꞋan ki ili i gbani-gbani. (Kalijani)
Yahaya (Mat. 3:1; 14:2; Mar. 1:4; 11:29; Luk. 1:13; 7:18; Yah. 1:42; 3:23-24; Azu. 3:1; 12:12; 15:37-39.) Uma n a̱bunda̱i a na i n ula Yahaya a yaꞋan ta̱ kadanshi ke le a Uzuwakpani u Savu.
Uma e re a na a laꞋi, ele ɗa Yahaya vu Kusumbu ka Akucina n Yahaya Vuzavusuki.
1) Yahaya vu Kusumbu ka Akucina a̱yi keneki kaꞋa wi ishi vuza na u lapulai uye adama e Yesu. Keneki kaꞋa kpamu a uye u na Iliya u yongoi, ci Iliya kpamu u dansukai uma a̱ shika̱ unushi u le ka̱ta̱ o bono u Ka̱shile (Mat. 3:1-15; 11:2-19; 14:1-12; 17:13; 21:24-32; Mar. 1:4-11; 6:14-29; 11:29-33; Luk. 1:13-17, 57-63, 76-80; 3:2-20; 7:18-33; 11:1; Yah. 1:6-8, 15, 19-36; 3:22-30).
2) Yahaya Vuzavusuki maku ma Zabidi maꞋa koɓolo n Yakubu vuza ni. Wi ta̱ punu a̱ ka̱tsuma̱ ka azusuki kupa n aza e re e Yesu. A̱yi ɗa u ɗanai Arabali a Singai a Yahaya n akaka a tatsu a Yahaya, n Katagarda ke Kene (Mat. 4:21-22; 10:2; 17:1-13; Mar. 1:29; 3:17; 5:37; 9:1-13; 9:38; 10:35-41; 13:3; Luk. 8:51; 9:28-36; 9:49; 9:54; 22:8; Azu. 3:1-11; 4:13, 19-20; 8:14-17; Gal. 2:9; Ken. 1:1; 1:4; 1:9; 22:2; 22:8).
Aza o yoku i ta̱ n ula Yahaya:
3) Yahaya Marukusu, a̱yi ɗa vashi vu Baranaba ɗa kpamu wi ka̱ɓa̱nki ku ulinga ka̱ Bulusu, u ɗanai Arabali a Singai a Marukusu (Azu. 12:12; 13:4-13; 15:37-39; Kol. 4:10; 2 Tim. 4:11; Flm. 24; 1 Bit. 5:13).
5) Vuza yoku wi ta̱ punu a̱ ka̱tsuma̱ ka kpaꞋa ku mogono ma anan ganu Hanana e ci ɗeke yi Yahaya (Azu. 4:6).
Yahuza (Ugi. 35:23; Kut. 1:2; Mat. 1:2; A.Ib. 7:14; 8:8; Ken. 5:5; 7:5-8.) Yahuza wi ta̱ punu a̱ ka̱tsuma̱ ka̱ muku kupa n ire n Yakubu. A̱yi ɗa akaya a umaci u na e ci ɗeke Yahuza. Ntsukaya n ni n yongoi a uɓon u na e ci ɗeke Yahuda, a̱ ubuta̱ u na Joshuwa u nekei le. Ana mogono Solomon u kuwa̱i, e pecei iɗika yi Israila ali tsugono ci re: tsugono tsa aza a Israila n tsugono tsa aza a Yahuda. Mogono Nebukanazaru vu Babila u lyaꞋi tsugono tsu Yahuza n kuvon ɗa u ɗikai uma a a kubana a Babila. O yongoi ɗe ali a̱ya̱ amangatatsunkupa (70) sai ayin a na mogono mo yoku ma̱ ka̱sa̱kpa̱i le o bono a iɗika i le.
Ubirini u Urishelima ta ɗe wi a Yahuda. Yesu Kishi umaci u Yahuza u ɗa a matsai ni a Yahuda a̱ likuci i na e ci ɗeke Batalami.
Yakubu (Ugi. 25:26-28; 37:1; Kut. 1:1; 19:3; Mat. 1:2; Yah. 4:12; Azu. 7:15; A.Ib. 11:20.) Yakubu maku mi Ishaku maꞋa. A̱na̱ku a̱ ni a ɗa n Rifikatu. Peshe vi ni ɗa n Isuwa. Ko a na a̱ gita̱i kumatsa Isuwa, Yakubu ɗa Ka̱shile ka zagbai u ciya̱ tsugbayin adanshi a̱yi ɗa vuza gbayin. A ayin a na u yaꞋin mpolo n kalingata ka̱ Ka̱shile, ɗa Ka̱shile ka sabaꞋi ni kula ku bonoi Israila. U matsa ta̱ muku kupa ni n re aza a na okpoi akaya a umaci kupa n u re wi Israila. U Yakubu u ɗa Ayahuda uta̱i. (Israila, Ibrahim, Isuwa)
Yasa (Rut. 4:17; 1 Sam. 16:1; Mat. 1:5; Luk. 3:32; Azu. 13:22.) Yasa a̱yi ɗa esheku o mogono Dawuda, vuza na kpamu wi akaya e Yesu Kishi. A Uzuwakpani u Kuku keneki Ishaya u danai Kishi ki ta̱ a̱ kuta̱ a̱ ka̱tsuma̱ ka ntsukaya n Dawuda maku ma Yasa. (Dawuda)
Yesu (Mat. 1:25; Mar. 1:1; Luk. 2:21; Yah. 1:29; Azu. 1:6; Rom. 1:3; Ken. 22:7.) Kula Yesu ɗaɗa “Kishi” ko “Ka̱shile ka̱ tsu Kishi ka̱ tsu kaꞋa.” Ka̱shile kaꞋa a̱ ka̱ci ka̱ ni ke nekei mereɓu me Mari kula ku nam pa ka adama a na a̱yi ɗa u kisa uma a̱ ni a ubuta̱ wu unushi u le (Mat. 1:21). Ula o yoku a na e nekei Yesu a ɗaɗa: Yesu Kishi, Maku ma̱ Ka̱shile, Maku ma Vuma, Maku ma Dawuda.
Yunusa (Yun. 1:1; Mat. 12:39; Luk. 11:29.) Yunusa keneki ka̱ Ka̱shile kaꞋa. Kanna ko yoku Ka̱shile ka̱ suki ni a̱ likuci i Niniva adama a na u dana uma kadanshi ka̱ Ka̱shile ɗe. Amma Yunusa u ciga kupanaka Ka̱shile ba. U uwai a kpantsu ɗa u banai a uɓon u yoku. Ayin a na a̱yi punu a asuvu a kpantsu, ɗa Ka̱shile ka̱ suki wunla̱i wa aɓau u gbayin. Uma a na i punu a kpantsu ka e yevei a na Ka̱shile ki a wupa n Yunusa i ɗaɗa i zuwai ɗa aɓau a yaꞋin ka̱u. Ɗa a vakangi ni punu a mala ma adama a na a isa ka̱ci ke le. Kadan ka gbayin ko soɗongi ni, ɗa Yunusa u yongoi punu ayin a tatsu ali sai a kanna ka na kadan ka shamai ni pulai. Ana nannai u kotsoi, Yunusa u tonoi Ka̱shile ɗa u banai a Niniva adama a na u dana uma kadanshi ka̱ Ka̱shile.
Zaitun (Mat. 21:1; Yah. 18:1; Rom. 11:17; Yak. 3:12.) Zaitun umaci u maɗanga u ɗa u na u tsu gbonguro a iɗika a uɓon u Mala me Mere. Umaci u ni u yotso ta̱ wa̱ a̱ɗimbi, amma i ta̱ n okono ayin a na baci e geꞋwei. Ayahuda a ci yaꞋanka le ta̱ maniꞋin ma kusuꞋwan, koɓolo m maniꞋin ma̱ kusukuya̱, n ili i yoku kau. I ta̱ n ugaꞋin a̱ ubuta̱ wa Ayahuda. Kusan ki ta̱ lo ɗevu n Urishelima, ubuta̱ u na nɗanga n zaitun n tsu matsa, e ci ɗeke ta̱ ubuta̱ wa Kusan ku Zaitun.