ꞌAbi Anikia
ABELA
- hanona Kaino hatina.
ꞌABIꞌUAI APAꞌUANA
- hanona maearima rua baiatakiai aokia tibahamona hanona ꞌabiꞌuai apaꞌuana tibabaina. Maearima ꞌabiꞌuai apaꞌuana nibabaina raninai niꞌabiꞌuai ꞌabana herenai taba namona ha kebabaina, ba ibamuenai hanona ꞌabana weiana abomo niꞌabiꞌuai ia herenai abomo taba namona ha kebabaina.
Bariu Tirama ena ꞌabiꞌuai apaꞌuana hanona Tirama ehore ebaramana, ba eꞌabiꞌuai ena maearima ia murinai kateꞌau raninai ia hanona ena maearima Hamakia mai ekia Obiapakai keao.
ꞌAbiꞌuai apaꞌuakia Tirama ebabainakia hanona rua ꞌaki mo. Koriꞌuaina hanona Tirama Mose herenai ebabaina, ba eꞌabi, maearima ia ena rauhubu ꞌabikia kekaꞌai harainakia hanona Ia kipona ena maearima tohakiai kebaonakia, ua buonai ꞌabiꞌuai apaꞌuana koriꞌuaina aonai hanona hau ha Tirama wairanai aꞌi etaina.
ꞌAbiꞌuai apaꞌuana ibaruana aonai hanona Tirama eꞌabi etibaha, Maearima ha Iesu Keriso aonai keaꞌikakauma hauna hanona Tirama ia kebatohana bero hauna, ihobona matoha ia hanona aꞌi tebabai kiꞌa ꞌapua ꞌao Tirama ena rauhubu ha aꞌi tekabe ꞌapuana ꞌabana.
ABRAHAMO
- hanona Isaraela hanopakana hamakia koriꞌuaina. ꞌUaina ꞌakinai Tirama ehore Aberahamo ehinabena, ia kehore hano mahamahana ha Aberahamo kebena weia kemiaho. Tirama ia ehinabena kipona ena hano tohana kehabona keao hano weiana ketabuna. Aberahamo Tirama aiana ekaꞌaina. Ba eharima, eao atauꞌa ꞌakinai, ihau boꞌona ꞌaki eharima, eaomo hano weiana etabu ahina. Ba weiana hanona hano weiana bariu atana tiaparina Isaraela.
Tirama ena ꞌabiꞌuai apaꞌuana koriꞌuaina hanona Aberahamo herenai ebabaina. Tirama Aberahamo ehinabena ena maearima kipokia Ia tainai katetai raninai ia hanona Tirama ena ihaꞌini maearimakia tohakiai kateao.
Aberahamo hanona babiꞌe atana Sara eatawana. Miori ha aꞌi tebaramana eaomo terarua teanepaka toha. Epua Tirama hoa ha ebabaina weianai Sara miori ha ebaramana. Miori teaparina Isako.
Isako eapaꞌua hanona babiꞌe ha atana Rebeka eatawana. Rebeka miori rua ebaramanakia, ba terarua hanona miori baiꞌapaea, atakia hanona Esau mai Iakobo. Iakobo atana ibaruana hanona Isaraela. Iuda haukia ekia ata hanona Iakobo herenai emai ba tetibaha, ‘Isaraela haukia’.
Iakobo hanona aꞌa hati rua eatawanakia, atakia hanona Lea mai Rahela, mai taꞌaraꞌi babiꞌekia rua eatawanakia. Ia ehore miori ikoinai harau haea rua ebaramanakia, ba ia hanona Isaraela itubuna harau haea rua ꞌabaꞌabakia. Atakia hanona Ibawaira Tinana 7.4-8 ai irereꞌau uaꞌa.
Miori weiakia harau haea rua tehore miori boꞌona tebaramanakia, ba ia nahukia miorikia tehore miori boꞌona tebaramanakia, uahomana eaomo Isaraela maearimakia haukia eboꞌo waira ꞌakinai. Ba ia ikoikiai hanona Aberahamo kupuna ꞌabaꞌabana haukia.
ADAMU
- 1. Adamu hanona maearima koriꞌuaina, Tirama ehore ia ebabaina hanopakai. Tirama ehore ꞌanoai Adamo ebabaina.
2. Popouna tohanai hanona Adamo atawana Eba ohi Tirama aiana aꞌi tekaꞌaina ba tebabai kiꞌa, rani weiana emaiaina bariu hanona maearima ikoinai tebabai kiꞌa toꞌona.
3. 1 Korinto 15.45 aonai Iesu Keriso hanona nahaparina Adamu murihaina, pokina ia ehore ekia kiꞌai ebamaurinakia. Adamu ebabai kiꞌa hanona maearima eaoainakia tebabai kiꞌa. ꞌA Iesu ehore maearima ekia kiꞌai ebamaurinakia haeamona mauri mahamahana ebenakia.
AIKUPITO
- hanona hanopaka ha Isaraela hanopakana herenai, ꞌuainai hanona Isaraela maearimakia hanona Aikupito ai taꞌara teaꞌi ihau ikoinai hinabu bani (400). Iuhubeau 7.34-38.
ꞌAKU BIRONA
- hanona Isaraela mai Aikupito baiatakiai nemiaho. ‘Mose’ ꞌekana koihana.
ALEPA
- hanona rererere koriꞌuaina Helene haukia maeakia ituabina aonai, ihobona matoha A hanona rererere koriꞌuaina piritani maeanai ABC ituabina aonai. Ua buonai aba tererena ihobonai, ‘Obiapaka Iesu Keriso hanona Alepa,’ weiana anina hanona ia hanona koriꞌuaina, taba ikoikiai iaꞌiramakia hauna. Helene haukia maeakia ituabina aonai rererere orena ꞌakina hanona atana Omega. Isu hanona taba ikoikiai iaꞌiramakia hauna, ihobona mo, ia hanona taba ikoikiai puakiai nemiaho hauna, taba ikoikiai hanona ia aonai katepua.
AMEN
- Heberu maeakiai ‘Amen’ anina hanona, ‘Ua mehoma’, ‘Ua merama aiho’, ꞌao ‘ꞌAbi tohana’. Hau ha nibahubaꞌari raninai ꞌabana ikoikiai aokia ketaina kateꞌabi ‘Amen’.
ANERU
- hanona Tirama ena iuhubeau haukia weia kupai ia wairanai ṯemiaho. Iuhubeau neiakia hanona maearima ahaꞌi, ꞌa ia hanona auba. Ia hanona kahaihanakia aꞌi ketaina, ꞌa kipokia katebawaira tinanakia hanona kahaihanakia.
Tirama ena aneru neuhunakia ena aka ṯibabainakia. Ia ekia aka hanona Tirama ena maearima kateiha ꞌininakia (Iuhubeau 12.6-11; 27.23; Heberu 1.14). Rani baika hanona Tirama neuhunakia tiao ena maearima herekiai ena ꞌabi tibenakia.
Aneru ekia obia hanona atana Mikaela (Iuda 9). Haeamona aneru apaꞌuana ha hanona atana Gabriela (Luka 1.19, 26)
AREOPAGO
- hanona oeo papana ha atana, weia Atene aiaranai. Aiara apaꞌuanai maearima apaꞌuakia oeo weiana ahanai ṯemiatoꞌu. Ba maearima weiakia ekia miatoꞌu abomo atana teaparina Areopago.
ARONA
- hanona Levi ꞌabaꞌabana ha ba Levi hanona Iakobo nahuna harau haea rua ꞌabakia ha. Ia hanona maearima koriꞌuaina teaꞌi taeana robe akakia kebabai. Ba Isaraela haukia ꞌao Iuda haukia baiatakiai hanona Tirama ehore Arona kupuna haukia eꞌuahinakia robe akakia katebabai.
Rani ha Isaraela maearimakia baika tehore Mose mai Arona ohi aiakia aꞌi tekaꞌaina raninai, Tirama ehore ebawaira tina haraina weiana ia terarua hanona ꞌuai haukia Ia ehore etinaꞌanakia. Tirama ehina benakia Isaraela itubuna harau haea rua ṯeꞌuai ainakia haukia ha ha ekia ikaiꞌini teaꞌinakia Tirama ena itu robena aonai tehorotinakia. Erani raurani hanona Arona ena ikaiꞌini ehubu hubu abomo etaitai haeamona ebuaꞌa. Tirama eꞌabi, rani weiana keao aina hanona Arona ena ikaiꞌini hanona rauhubu mauana aonai kemiaho weia Tirama ena itu robena aonai ihobona hoa ha ꞌabana. Numera 17.1-10; Heberu 9.4, koihanakia, haeamona Levi mai Mose abomo koihanakia.
ATEMI
- hanona tirama babiꞌena ha. Maearima boꞌona weia Asia hanonai hanona tirama weiana tekuti aina.
AUBA KIꞌA OBOKIA
- hanona Satani murinai tiꞌau aubakia. Ia ekia aka apaꞌuana hanona maearima kateaꞌikiꞌanakia mai maearima katebakaꞌa parenakia Tirama aiana katekabena iamo Satani aiana katekaꞌaina. Rani baika hanona maearima aokiai titoto, maearima weiakia Satani ena aka kiꞌa obokia tibabai haukia.
AUBA ROBE
- hanona Tirama Aubana, ia hanona maearima weiakia Iesu Keriso tiaꞌikakaumana haukia aokiai nemiaho. Ia ena aka hanona ṉahomakia;
a. Ia nihore maearima Tirama ena ꞌabi nibaꞌiobinakia. (Ioane 16.13; 1 Korinto 2.10-13)
b. Maearima weiakia Iesu Keriso tiaꞌikakaumana haukia paukiai nibahubaꞌari Tirama herena. (Roma 8.26)
c. Maearima neꞌuai ainakia Tirama kateꞌiobina. (Iuhubeau 13.2; 16.6, 7)
d. Maearima hiabu nibenakia Tirama ena ꞌabi katehinana mai ena aka katebabaina. (1 Korinto 2.4, 5)
e. Ia nihore maearima ha ha hiabu nibenakia, ba ia tihore Tirama ena marea ibataburana akakia tibabai. (1 Korinto 12; 14)
BAALA
- hanona kaibaꞌuku ha. ꞌUaina ꞌakinai Isaraela haukia weia Isaraela hanonai aꞌi teaiara baha aonai, maearima ꞌeka weianai temiaho haukia hanona Baala tekuti aina. Rani baika Isaraela haukia abomo Tirama ikutiaina tehabona ia Baala tekuti aina, weiana paunai Tirama eopuereai kiꞌa bahanakia.
BABULONIA
- hanona aiara rarina ꞌakina ha atana. ꞌUaina ꞌakinai aiara weiana haukia Isaraela haukia kipokia tehuari ba tebaꞌehonakia. Isaraela maearimakia boꞌona teaꞌinakia taꞌaraꞌi haukiai tebaonakia, teaoainakia Babulonia hanonai uaꞌa ihau ikoinai imabui harau rua temiaho. (Mataio 1.11, 12, 17; Iuhubeau 7.43)
Ibawaira tina pukana aonai (14.8; 17.5; 18 maikoina) hanona aiara apaꞌuana atana Babulonia robana eahuna. Weiana hanona ibabatai ai niꞌabi ia hanona Roma neꞌuahina. 1 Petero 5.13 aonai abomo Babulonia hanona Roma neꞌuahina.
BALAM
- hanona Tirama ena mahabanai hauna ha. Rani ha hanona Isaraela maearimakia ekia ꞌou haukia baika, ia hanona ꞌeka atana Moab haukia. Ekia obia ꞌarna hauna atana hanona Balak. Ba Balak hanona enuatae Balam kehore Isaraela maearimakia keururu ainakia, weianai Balak enuatae Isaraela keahunakia. Popounai hanona Balam aꞌi enuatae, iamo aona eaꞌi aꞌi haraina Balak herena niao aonai, aneru ha ehore ia ena taeara ekori abuna. ꞌA doniki Balam ahanai emiaꞌau hauna mahana eao anere taeara ekori abuna eihana hanona eubo, aꞌi enuatae kekaꞌa haha, ꞌa Balam hanona ena doniki niahu ahu beau. Ba doniki ekabe Balam ehinabe pahihina.
Balam Isaraela maearimakia keururu ainakia hanona aꞌi etaina pokina eꞌiobina Tirama ena banamo hanona ia ahakiai nemiaho paunai. ꞌAbiꞌuai apaꞌuana mahamahana pukana aonai tererena Balam teꞌuahina hanona, ia ehore moni eraonaꞌau aina paunai enuatae Balak ohi kateaka hamomo, iamo Balak hanona Balam ena maearima ekia ꞌou hauna. (Numera 22–24)
BALI
- hanona witi ꞌabana. Maearima bali uhona tiaꞌina parawa tibabaina, iamo parawa witiai tibabaina hauna hanona enamo kiꞌa baha ba parawa bali ai tibabaina hauna.
BAMAURI HAUNA,
- Iesu hanona ‘Bamauri hauna’ pokina Ia ehore taeara ha eaꞌi kauna, weianai hanopaka maearimakia ekia babai kiꞌa pumana aꞌi temehoaina paunai katerobo mauri. Pokina Iesu eꞌari hanona maearima ikoikiai ekia puma ehoaina, ua buonai Tirama nihore maearima weiakia Iesu tiaꞌikakaumana haukia ekia kiꞌa nehina haonakia, niaꞌi taeanakia, nibatohanakia, bero haukiai nibaonakia ia wairanai mai Iesu buonai.
BARAK
- honona Isaraela maearimakia ekia ꞌuai hauna apaꞌuana ha. Ia ehore Isaraela haukia eꞌuai ainakia teao huari aonai tetoto ba ekia ꞌou haukia teahunakia. (Judges 4–5)
BEA
- hanona mahi apaꞌuana ha, hano baika ekia arabu aokiai ṯemiaho. Eka hanopaka (PNG) aonai hanona bea haꞌi nemiaho.
BELESEBULO
- hanona auba kiꞌa obona ha atana, itubu baika Isaraela maearimakia herekiai hanona auba weiana ṯekutiaina. Atana tohana hanona Baal-sebulo. Ia abomo Satani ṉa tiho aubana, auba kiꞌa obokia ekia obia ha.
BENIAMINA
- hanona Iakobo nahuna harau haea rua ꞌabakia ha, ia hanona Iuda itubuna harau haea rua kupukia ꞌabaꞌabakia ha. ‘Aberahamo’ koihana.
BINE
- hanona buabua ha. Buabua neiana aubauba hanona puka aonai kotabu ahina. Matiu weiana buabua nahomana nibaramana hauna hanona atana bine. Bine hanona tiaꞌikia waini tibabai. Iuda haukia hanona ekia biraura hanokiai bine matiukia boꞌokia tibatonakia ba ṯeꞌima harainakia tibapaꞌuanakia weianai ia katehore tatu katebabaina.
DAVIDA
- hanona Isaraela maearimakia ekia obia ꞌarana haukia ꞌarakiai hauna. Hamana atana hanona Iese ba Davida hanona Iese nahuna, murihaina ꞌakina. Obia ꞌarana hoana aꞌi eaꞌi bahana aonai, ia hanona hamana ena mamoe eiha ꞌininakia. Davida ena ramai eririaina eaoaina hanona Iesu erama. (Roma 1.3; Ibawaira Tinana 22.16) ꞌUaina ꞌakinai hanona tetibaha, Keriso bamauri hauna weiana Tirama keuhuna hauna hanona Davida kupuna ꞌabaꞌabana eririaina haukia herekiai kemai.
DRAGONA
- hanona mahi kiꞌa obona ha. Ibawaira Tinana 12.3–13.4 aonai hanona mahi neiana robana eahuna. Maearima baika teꞌabi mahi atana dragona hauna hanona matoha ꞌerau ꞌabana, mai imana mai aeana abomo mai ꞌeana. Ena tabura hanona eapaꞌua. Dragona hanona Satani neꞌuahina, ia honona auba kiꞌa obokia ekia obia.
EBA
- hanona Adamu atawana, Tirama hanopaka ebabaina raninai Adamu ebabai ꞌuaina, epua Adamu robuna huriana ha eaꞌina Eba ebabaina. Iamo Eba ehore ꞌerau weiana Satani hauna aiana eaꞌi taeana, ba matiu buana weiana Tirama erauhubuna hauna eaꞌina eani. Ia abomo matiu buana weiana hana Adamu ebena eani. Ia terarua hanona maearima koriꞌuaikia Tirama aiana aꞌi tekaꞌaina, ba rani weianai emai bariu hanona maearima ikoinai kiꞌa tebabai. Adamu mai Eba miori aihau tebaramanakia, atakia hanona Kaino, Abela mai Seta.
ELIA
- hanona Tirama ena mahabanai hauna ha. Ia ꞌorina ha hanona Iakobo 5.17 aonai kotuabina.
ELISA
- ‘Namana’ ꞌekana koihana.
EPIKURO
- maearimakia hanona atakia ‘stoiko’. Ia hanona marere harai haukia, ekia raonaraona apaꞌuana hanona ꞌiobi mai ꞌabi tohana tiraonanakia. Rani boꞌona taba neiakia tiroba ahuainakia.
ESAU
- Isako nahuna hanona miori baiꞌapaea rua. Atakia hanona Esau mai Iakobo. Esau hanona hau pakana, iamo rani ha mareꞌa eꞌari kiꞌa hanona kipona pakana ena bero hau iꞌirina Iakobo herenai ekawa kawaina. Ia aona etaina Iakobo kehore hau pakana ena banamo ikoinai keaꞌina ꞌekanai aniani peani hanona eraonana.
GIDEON
- hanona Isaraela maearimakia ekia ꞌuai hauna apaꞌuana ha. Ia ena aꞌikakauma Tirama herenai hanona eapaꞌua kiꞌa baha. Ia Tirama eaꞌikakaumana ia keꞌima haraina. Ia hanona Isaraela haukia eꞌuai ainakia teao tehuari, ba Tirama ena taburai ekia ꞌou haukia teahunakia, ꞌa ia haukia hanona aꞌi eboꞌo, tebabita ꞌaki.
GOMORA
- ‘Sodom’ koihana.
HAGARA
- hanona taꞌaraꞌi babiꞌena ha Sara ena ituai emiaho. Sara hanona Aberahamo atawana. Sara rani weianai miori haꞌi ebaramana paunai Hagara ehinabena Aberahamo ohi kateparua. Ba Aberahamo ehore Hagara miori ebena atana teaparina Ismaela. Tirama eꞌabiꞌuai Aberahamo miori ha kebena nahunai keao, iamo Ismaela hanona ꞌabiꞌuai miorina ahaꞌi, haeamona Tirama taba weiana eꞌabi ꞌuaiaina Aberahamo kupuna ꞌabaꞌabana eririaina haukia ꞌeukia hauna Ismaela kupuna ꞌabaꞌabana eririaina haukia hanona ꞌabiꞌuai weiana aꞌi teaꞌina. Muriai Sara ehore miori ha ebaramana atana teaparina Isako. Isako hanona Tirama ena ꞌabiꞌuai miorina Aberahamo mai Sara herekiai.
Sara Isako ebaramana murinai, Hagara eopuere aina paunai euꞌu ahina. Hagara eao oeo atana Sinai herenai emiaho. Ihau boꞌona ꞌaki tekabanai murinai, Tirama ena rauhubu oeo weiana ahanai Mose ebena. Weiana buonai Galatia 4 aonai etibaha, Hagara taꞌaraꞌi babiꞌena hanona maearima weiakia Tirama ena rauhubu taꞌarana tiaꞌi haukia ihaihakia.
Ia hanona taꞌaraꞌi haukia pokina ekia aꞌikakauma hanona ‘Maearima ha Tirama ena rauhubu ꞌabikia kekaꞌai harainakia hanona Tirama ia kebatoha bero hauna.’
ꞌA Tirama ena ꞌabi hanona aꞌi tiaꞌikakaumana, Tirama etibaha, maearima weiakia Iesu Keriso aonai tiaꞌikakauma haukia ikoikiai hanona niaꞌitaeanakia bero haukia.
HALELUIA
- Iuda haukia tenuatae Tirama katebanamona hanona teapari tetibaha, ‘Haleluia’. ꞌAbi neiana anina hanona, ‘Yawe ibanamona’ weiana hanona tetibaha, ‘Tirama ibanamona’.
HEBERU
- Maearima weiakia teaparinakia Heberu haukia hanona Aberahamo kupuna ꞌabaꞌaba eririaina haukia. Isaraela maearimakia hanona Heberu haukia. Ata neiana, ‘Heberu’ hanona kupukia ꞌabaꞌabakia ha atana ‘Eber’ hauna herenai emai. Iuda haukia maeakia hanona atana Heberu. ‘Iuda’ ꞌekana koihana.
HELENE
- hanona hano atana. Bariu hanona tiaparina Gris. Helene hanonai aiara apaꞌuana hanona atana Atene, haeamona Korinto aiarana abomo hano weiana aonai nemiaho.
Helene maearimakia hanona marere harai haukia, ba ekia aobero paunai maearima ia temariki ainakia. Maearima boꞌona hanona Helene haukia maeakia teona, abomo Iesu hanopakai emiaho aonai, marere harai haukia ikoikiai hanona Helene haukia maeakiai teꞌabiꞌabi. Popouna tohanai pou namona pukana neiana tererena hanona Helene haukia maeakiai tererena.
HEREME
- hanona tirama ha atana, ia hanona Helene haukia ṯekutiaina tiramana ha. Helene haukia tiꞌabi ia hanona tirama baika ekia iuhubeau hauna.
HERODA
- Pou namona pukana neiana aonai hanona maearima bani atakia hanona Heroda.
1. Koriꞌuaina hanona Heroda obia ꞌarana hauna. Ia hanona Iuda ekia obia ꞌarana hauna rani weiana Iesu hanopakai erama raninai. Ia mo neiana enuatae Iesu keahuꞌarina Iesu miorina aonai. (Mataio 2.2-22; Luka 1.5)
2. Ibaruana hanona Heroda Antipa. Ia hanona Helene haukia ekia obia hauna, rani weiakiai hanona Iesu eiroro mai bataꞌutaꞌu huri hoakia ebabai. Heroda mo neiana Herodia eatawana ba Ioane baꞌuere robe hauna ꞌakona ekabena. Rani weianai Iesu tebahobona hanona teaoaina Heroda wairanai tebabakaina.
3. Ibaihauna hanona obia ꞌarana hauna atana Heroda Agripa apaꞌua. Ia hanona Tirama ena marea koriꞌuaina aonai maearima weiakia Iesu Keriso teaꞌikakauma haukia eꞌaotanakia. Ia ehore Ioane uahoꞌabana atana Iakobo eahuꞌarina. (Iuhubeau 12.1-23)
4. Ibabanina abomo obia ꞌarana hauna atana Heroda Agripa papana. Ia hanona Paulo ebabakaina ba euhuna eao Roma, weia Kaisa wairanai kebakai.
HOSANA
- hanona banamo ꞌabina, maearima ekia mariki hoana hau ha herenai hanona ꞌabi neianai hau weiana tibanamona. ꞌAbi anina hanona, ‘Tirama ia mebamaurina,’ ꞌao ‘iaꞌitaeana’.
IꞌABANA HAUKIA
- Iesu iꞌabana haukia hanona maearima ikoinai weiakia Iesu tebatohana mai aiana teona haeamona aiana tekaꞌaina. Iuhubeau ekia aka pukana aonai Iesu iꞌabana haukia abomo atakia baika teapari, ihobona matoha, ‘Iesu tiaꞌikakaumana haukia’ mai ‘uahoꞌabakia’.
Mataio, Mareko, Luka mai Ioane aokiai hanona Iesu iꞌabana haukia abomo robakia teahu, Neiakia hanona Iesu iꞌabana haukia harau haea rua ia kipona eaꞌi taeanakia haukia ia kipokia temiaho. Abomo ena iuhubeau haukiai ebaonakia euhunakia ena aka tebabai, ihobona matoha Mataio 10.1-4 aonai ꞌabanai.
IAKOBO
- ia atana ha hanona Isaraela. Ia nahuna hau ikoinai harau haea rua, ba ia hanona Isaraela itubuna harau haea rua mearimakia kupukia ꞌabaꞌabakia.
‘Aberahamo’ ꞌekana koihana.
IꞌAUA ROBENA
- ꞌuaina ꞌakinai Isaraela maearimakia hanoꞌakunai tekaoao aonai, Tirama Mose ehinabena iꞌaua robena ha kebabaina. Aea kebabai aihona hanona paipana ikoinai ebaꞌiobina. Weiana hanona habuni namona tohanai mai mahi paruakiai, iꞌaua robena weiana aonai hanona Rauhubu mauana weia aonai tehorotina. Maua aonai hanona pihara panabakia rua weiakia ahakiai hanona Tirama ena rauhubu harau haea erereꞌaunakia haukia, haeamona taba robekia baika.
‘Rauhubu mauana’ koihana.
Iuda haukia weia iꞌaua robena aonai Tirama tekuti aina, haeamona weiamo ekia baibeni mahikia tekinenakia Tirama tebanamona, eaomo Solomona Marea Robe mahamahana ebabaina.
Iꞌaua tatuna
- ‘Tatu’ ꞌekana koihana.
IEREMIA
- hanona Tirama ena mahabanai hauna ha. Ia ehore Keriso Bamauri hauna weiana Tirama eꞌabiꞌuai keuhuna kemai hauna, ena raninai taba taba katerama haukia robakia eahu ꞌuainakia ba muriai terama.
IESE
- hanona Davida obia ꞌarana hauna hamana, ia hanona Iesu Keriso kupana ꞌabaꞌabana ha. ꞌUaina ꞌakina mahabanai hauna atana Isaia ena rererere ai Keriso robana eahuna hanona etibaha ‘Keriso hanona Iese mai Davida kupukia ꞌabaꞌabakia.’
IESU
- anina hanona ‘Bamauri hauna,’ ꞌao ‘Tirama hanona aika ibamaurika hauna.’ Iesu atana baika neiakia; Iesu Keriso, Tirama Nahuna, Maerima Nahuna, Davida Nahuna.
INSENSE
- hanona muramura ha atana, timina hanona eꞌorimo wairai. Ia hanona matiu ha hohoeꞌanai tiaꞌina haeamona raunai mai ramunai abomo tiaꞌina. Marea robe aonai maearima Tirama tibahubaꞌari bena aonai muramura neiana ṯekinena timina ꞌorimona nikaraꞌau.
IONA
- hanona Tirama ena mahabanai hauna ha. Rani ha Tirama ia euhuna eao aiara apaꞌuana ha atana Nineba, Tirama ena ꞌabi weia kehinana. ꞌA Iona aunohi ha ahanai eheꞌau keao ꞌeka haeai ha ṉa ehoma ba aunohi weianai tibeau aonai Tirama ehore kou apaꞌuana ha euhuna eꞌabuꞌau. Aunohi haukia teꞌiobina, ua hanona Iona paunai kou apaꞌuana aonai tetoto, ua buonai Iona ꞌakuai tekapo uhuna. Maia apaꞌuana ha Iona etono ꞌauna, ba ia weia maia nuana aonai wapu aihau emiaho, epua maia apaꞌuaina eao poe ahanai Iona emama ahina. Weiana murinai Iona ehore Tirama aiana ekaꞌai eao Nineba weia Tirama ena ꞌabi eiroroaina.
IOSEPA
- Pou nomona aonai mearima atakia Iosepa hanona eboꞌo boꞌo.
1. Iosepa ha hanona Iakobo nahuna harau haea rua ꞌabakia ha.
Ia hanona Isaraela maearimakia kupukia ꞌabaꞌabakia. Iosepa neiana hanona Beniamina aꞌana. (Iuhubeau 7.9-14; Ioane 4.5; Heberu 11.21, 22; Ibawaira Tinana 7.8)
2. Iosepa ha hanona Maria atawana.
3. Iosepa ha hanona Iesu hatina ha atana. (Mataio 13.55; Mareko 6.3)
4. Iosepa ha hanona Iakobo aꞌana. (Mataio 27.56; Mareko 15.40, 47)
5. Arimatea hauna ha atana Iosepa hanona kepu hauna.
Ia hanona Iuda maearimakia ekia rauhubu ṯeꞌuai aina haukia ꞌabakia ha. Ia hanona maearima namona ha, abomo Iesu murinai eꞌau. (Mataio 27.57-60; Mareko 15.42-46; Luka 23.50-53; Ioane 19.38-42)
6. Iosepa Basaba (Iuhubeau 1.23)
hanona Iesu iꞌabana hauna ha mai herenai emiaho. Rani ha Iuhubeau haukia tenuatae Iesu iꞌabana haukia ha kateaꞌi taeana Iuda (Iesu ehina hinaina hauna) ꞌekana keꞌaina, ba Iosepa neiana mai Matia baiatakiai tepuꞌi hanona Matia teaꞌitaeana.
7. Baraba abomo teaparina Iosepa. (Iuhubeau 4.36)
IOSUA
- Mose eꞌari murinai hanona Iosua ehore Isaraela maearimakia eꞌuai ainakia. Teao Kanana hanonai tekatoto, weiana hanona Tirama eꞌabiꞌuai Isaraela maearimakia kebenakia hanona. Maearima weia ṯemiaho haukia teahunakia. Ba Iosua ehore hano weiana ewatena epua eꞌuahinakia itubu ha ha ꞌeukia, ꞌa Levi itubuna hanona hano haꞌi ebenakia, Ia hanona robe haukia. Iosua hanona ꞌuai hauna apaꞌuana ha mai ia ehore maearima ehina benakia Tirama murinai katekaꞌa. Eꞌabi etibaha, “Au mai eꞌu itu haukia kipokia hanona Tirama murinai katakaꞌa.”
ISAKO
- hanona Sara mai Aberahamo ohi nahukia. Ata neiana Isako anina hanona ‘iriri’. ‘Aberahamo’ ꞌekana koihana.
ISAIA
- hanona Tirama ena mahabanai hauna apaꞌuana ha. ꞌUaina ꞌakinai Iesu hanpaka ahanai aꞌi emiaho baha aonai hanona Isaia taba boꞌokia Iesu herenai katerama haukia robakia eahu.
ISARAELA
- Tirama ehore Iakobo atana eaparina Isaraela. Iakobo hanona Isako atawana Rebeka ohi nahukia, ia hanona Esau ohi mo terama. Iakobo kupuna ꞌabaꞌabana eririaina hanona atakia teaparina Isaraela haukia, murinai teaparinakia Iuda haukia, epua teaparinakia Heberu haukia. ‘Iuda’ ꞌekana koihana. Ekia hano ṯemiaho aina hanona atana Isaraela. ꞌUainai atana hanona Kanana, bariu abomo tiaparina Palestine hanona.
ITARE
- Iuda maearimakia ekia hoahoai hanona nahukia miori papakia ikoikiai terama wapukia ꞌababani hanona tetarenakia. Tirama Aberahamo ehinabena ua katebabai aiho. (Genese 17.9-14)
Itare hoana anina hanona, miori itare eaꞌina hanona Iuda miorina. Mearima itare teaꞌina hanona teaparinakia Iuda haukia. Rani weiana maearima pou namona teiroro aina raninai Iuda haukia baika teꞌabi, maearima weiana Iuda hauna ahaꞌi, ꞌa nenuataea Keriso ena maearimai keao raninai, ia hanona itare keaꞌi ꞌuaina. Hoa neianai hanona ia aba Iuda haunai eao, ba weiana murinai hanona Keriso ena maearimai keao. ꞌA Paulo hanona ꞌabi neiana aꞌi enuatae aina, ba ena marere ererena eao Galatia haukia herekia mai hano haeai haukia herekia aonai neiana robana eahuna. Eꞌabi etibaha, maearima kenuatae mauri keaꞌina raninai taba hamona mo kebabaina, weiana hanona Iesu Keriso mo keaꞌikakauma.
IUDA
- hanona Iakobo nahuna ha. Ia hanona Isaraela itubuna atana Iuda kupukia ꞌabaꞌabakia. Hano weiana ia kupuna ꞌabaꞌaba eririaina haukia temiaho aina hanona atana Iudea, hano weianai Ierusalema nemiaho. Iesu hanona Iuda itubunai erama.
IUDA HAUKIA
- maearima weiakia tiaparinakia Iuda haukia hanona Aberahamo kupuna ꞌabaꞌabana. ‘Aberahamo’ ꞌekana koihana.
Ata neiana ‘Iuda haukia’ hanona ‘Maearima weiakia Iuda hanonai ṯemiaho haukia.’ weiana hanona Iuda itubuna haukia, itubu neiana hanona Isaraela itubuna harau haea rua ꞌabakia ha. Iamo muriai ata weianai Isaraela maearimakia teaparinakia. ‘Isaraela’ ꞌekana koihana.
Ioane pou namona ererena aonai Iuda haukia ererena hanona Iuda ekia ꞌuai haukia eꞌuahinakia.
IUDA HAUKIA EKIA MAREA
- aiara ikoikiai Iuda haukia ekia hanoai hanona mai ekia marea. Neiana hanona ekia mia toꞌu ꞌekana, rani boꞌokia ꞌao Wapu robekiai hanona ꞌeka neianai ṯemia toꞌu. Marea neiana aonai hanona Puka robena ṯetuabina, Tirama ena ꞌabi abomo tibaꞌiobiai, haeamona tibahubaꞌari, mai Tirama tibanamona. Rani baika hanona neia tibakai.
IUHUBEAU HAUKIA
- Iesu ehore murinai ṯiꞌau haukia harau haea rua eaꞌi taeanakia ia kateꞌabana ena iuhubeau haukiai kateao. (Mataio 10.1-4; Mareko 3.13-19; Luka 6.12-16 )
Maearima weiakia hanona Ia herenai temiaho mai Ia ehore ebaꞌiobinakia. Iesu eꞌari ba amikiri mue hanona ia kipokia mahakia tohanai teihana. Ia hanona maearima weiakia Iesu teaꞌikakauma haukia teꞌuai ainakia.
Iuhubeau ekia aka pukana aonai hanona, Paulo, Banaba mai maearima baika abomo teaparinakia iuhubeau haukia. Ia abomo Iesu eaparinakia euhunakia ena aka katebabaina haukia.
Kabanai tatuna.
- ‘Tatu’ ꞌekana koihana.
KAINO
- hanona Adamu mai Eba nahukia miorina pakana. Ia hanona hatina hau iꞌirina atana Abela ewamuru aina, pokina Tirama ehore Abela mamoe ekinena baibeni tabanai ebaona hauna eaꞌitaeana, iamo Kaino batobato tabakia buakia baibeni tabakiai ebaonakia Tirama herenai haukia Tirama ehore ebakiꞌanakia paunai. Ua buonai Kaino ehore Abela eahuꞌarina. Neiana buonai Tirama eꞌabi, Kaino hanona hanopaka ahanai kearu ꞌabaea aru ꞌabaea mai maearima ikoikiai hanona ia katebakiꞌana.
KAISA
- hanona Roma maearimakia ekia obia ꞌarana haukia nipoki ainakia hauna. Roma maearimakia hanona hano boꞌona ekia huari haukia teahunakia ba Kaisa hanona ikoikiai ekia obia hauna. Roma maearimakia ekia obia apaꞌuakia ua homakia hanona teaparinakia Kaisa.
KAMELA
- hanona mahi apaꞌuana ha weiana maearima tihore ahanai ṯeheꞌau hauna. Ia hanona puma rarikia nebuanakia. Rani baika Kamela buina tiaꞌina habuni kapena pahihina tibabaina. Kamela aubauba ha hanona puka neiana aonai kotabu ahina.
KANANA
- hanona hano weiana Tirama eꞌabiꞌuai ena maearima Isaraela haukia kebenakia ekia hanoai keao. Rani neiakiai hano weiana tiaparina Isaraela, ꞌa rani baika tiaparina Palestine.
KERISO
- Nao maeakiai Keriso mai Mesia hanona anikia teihobo. Keriso hanona Helene maeakiai ꞌa Mesia hanona Heberu maeakiai, ba ꞌabi anina hanona; ‘maearima ꞌarana tehoro ai teheina hauna.’ Neiana ena poki hanona, ꞌuainai Tirama maearima ha eaꞌi taeana Iuda haukia ekia Obia ꞌarana haunai keao hanona hau weiana ꞌaranai tehoro ai teheina ba ihaiha weianai hanona ia aba teaꞌi taeana Obia ꞌarana haunai keao.
Tirama abomo eꞌabiꞌuai, Bamauri hauna ha keuhuna kemai, ba ia kehore ena maearima kebamaurinakia mai keaoainakia Tirama ena ihaꞌini baꞌanai katemiaho. Maearima neiana atana hanona ‘Keriso’, pokina Tirama ehore ia eaꞌi taeana mai euhuna hauna.
KERISO ENA MAEARIMA
- hanona piritani maeanai ‘Christian’, ꞌa aika maeakai hanona Keriso ena maearima, ba anina hanona ‘Maearima weiana Iesu Keriso murinai niꞌau hauna.’
KIꞌA
- Maearima ha Tirama ena ꞌabi aꞌi nikaꞌaina hanona kiꞌa nibabaina. Maearima wairakiai babai uahomana hanona taba apaꞌuana ꞌao papana reꞌa, Tirama wairanai ia hanona kiꞌa hauna.
KORA
- hanona maerima baika eꞌuai ainakia Mose mai Arona teꞌoatanakia. Tirama eopuere wairai hano ebapaꞌana Kora mai murinai tiꞌau haukia ikoikiai tetoa ehano abunakia.
LEVI
- hanona Iakobo nahuna harau haea rua ꞌabakia ha. Iakobo nahuna harau haea rua weiakia Isaraela itubuna harau haea rua kupukia ꞌabaꞌabakia haukia. Levi kupuna ꞌabaꞌabana eriri aina hanona Tirama ehore eꞌuahinakia Marea robe aonai Tirama ena robe akakia mo katebabai. Levi itubunai hanona robe haukia teaꞌi taeanakia, ia hanona Arona ena itu haukia. ‘Arona’ ꞌekana koihana.
Iesu iꞌabana haukia harau haea rua ꞌabakia ha hanona atana Levi. Ia atana abomo Mataio. (Mataio 9.9-13; Mareko 2.14; Luka 5.27-29)
LOTA
- hanona Harana nahuna. Harana hanona Aberahamo hatina. ‘Aberahamo’ ꞌekana koihana. Tirama eꞌabiꞌuai, hano mahamahana ha Aberahamo kebena, ba Aberahamo hano weiana itabuna eao hanona Lota abomo ia ohi teao. Hano weiana tekatoto murinai, rani ha hanona Lota eao Sodoma aiarana apaꞌuanai emiaho. Aiara weiana maearimakia hanona babai kiꞌa obokia boꞌona tebabai. Neiana buonai Tirama eꞌabi aiarana weiana kebapuputona.
Lota ena itu haukia kipokia aiara weiana tehabona, murinai Tirama ehore aiara weiana ebapururuna. Tirama ena aneru Lota ehinabena aiara weiana katehabona aonai aꞌi kateiha kabe. Iamo Lota atawana eiha kabe hanona biaimo hauanina epahihi pahihi, kikimaru kaibaꞌukunai eao.
MAEARIMA NAHUNA,
- waꞌi baha ꞌakinai mahabanai hauna ha atana Daniela ehore Tirama Bamauri hauna ha keuhuna kemai hauna robana eahuna aonai eꞌabi, Bamauri hauna hanona ‘Maearima Nahuna’. ꞌAbi neiana anina hanona ihobona Keriso ꞌabana. ‘Keriso’ ꞌekana koihana.
Iesu abomo kipona robana eahuna hanona ata neiana ehinana, Iesu kipona atana eaparina, ‘Maearima Nahuna’, hanona netibaha Tirama hanona Ia euhuna mai Tirama herenai hiabu eaꞌina. Ia hanona maearima, ia abomo Tirama.
MAHABANAI HAUNA
- hanona maearima weiana Tirama herenai ꞌabi niaꞌina ba nehina otaraina Tirama ena maearima herekiai hauna. Ia hanona Tirama atanai maearima nehina benakia. ꞌUainai Tirama mahabanai haukia boꞌokia euhunakia, matoha Samuela, Isaia mai Ieremia, Tirama ehore taba waira ꞌakinai katerama haukia mahabanai haukia herekiai ebawaira tinanakia.
Ihau boꞌona ꞌaki, Iesu hanopakai aꞌi erama baha aonai, mahabanai haukia tehore Iesu ena mai robana teahuna haeamona taba kebabai haukia mai herenai katerama haukia abomo tebawaira tinanakia.
Haeamona hanopaka ena wapu orekiai taba boꞌona keterama haukia robakia teahu. Weiana hanona Iesu aꞌi kemue baha hanopaka aꞌi kebabakai bahana aonai.
MAMOE
- hanona mahi ha atana. Iuda haukia hanona rani weiakiai mamoe tebakori emaimo bariu mamoe tibakori oho. Puka neiana aonai mamoe aubaubakia koihanakia. Iuda haukia ekia mamoe ꞌima paipakia hanona ṉahomakia;
a. Rani weiakiai maearima hamona hanona mamoe boꞌona ꞌaki ebakorinakia. Mamoe hanona aiarai mo aꞌi ṯeꞌimanakia, teaoainakia ꞌeka tabakia tubu teboꞌo hanona weia teꞌimanakia tubu teani.
b. Mamoe ꞌima haukia hanona hano weiakiai ekia mamoe teꞌimanakia. Ia hanona mamoe teꞌiobi harainakia haukia, ekia mamoe ṯeiha ꞌiobiainakia mai mamoe abomo ia aiakia teꞌiobi.
c. Mamoe ꞌima hauna nihore mamoe parabuna ha nibabaina, ba rabi aokiai hanona mamoe neꞌimanakia nirani. Haeamona parabu paꞌabinai nenoti. Rani baika bainao hauna ha parabu huanai kerobo banai, mamoe ha aꞌi mebainao aina marikina.
d. Iuda haukia hanona mamoe teaꞌinakia, baibeni tabakiai tebaonakia, tekinenakia Tirama tebanamona. ‘Tirama ena Mamoe Nahu’ koihana.
MANA
- ꞌuaina ꞌakinai Isaraela maearimakia Aikupitoai tekarahi hanona ihau bariabui (40) hanoꞌakunai tearu ꞌabaea aru ꞌabaea. Rani weianai hanona Tirama ehore aniani ebenakia. Aniani weiana hanona atana ‘mana’. Aniani neiana hanona wapu ikoinai hanona kupai eꞌeho emai ꞌano, iamo ekia kuti wapuna hamona Wapu robena hanona aniani aꞌi teꞌeho. Maearima teao ekia aniani teaꞌinakia. Aniani neiana hanona Esodo 16.13-36 aonai robana eahuna.
MAREA ROBE
- hanona Isaraela aonai aiara apaꞌuana atana Ierusalemai uaꞌa nemiaho. Iuda haukia tiao ꞌeka weianai tatu apaꞌuakia tiaonamo ainakia mai ekia beruberu mahikia ṯekinenakia haeamona ekia baibeni Tirama herena tabakia tiaoainakia weia.
Maearima weiakia Iuda haukia ahaꞌi hanona ikaihuri kapeai hauna aonai titoto. Marea aona ꞌakinai hanona Tirama ena taba robekia ṯihorotinakia, robe haukia ꞌarakiai hauna mo ikupaiana nitoto ꞌeka weiana aonai, ihau hamona aonai hanona rani hamona mo nitoto. Iꞌaea huri habunina apaꞌuana imukina ha hanona Erobe Kiꞌa baha ꞌEkana weiana ikatotona ꞌekana eꞌaea abuna. Iesu eꞌari hanona iꞌaea huri habunina mo neiana huanai etapa, ꞌubiai eaꞌi ramana eaomo baꞌai epua. (Mataio 27.51; Mareko 15.38; Luka 23.45). Ihaiha neiana erama hanona rani weianai Tirama ehore taeara ha aba eaꞌikauna. Weianai maearima Iesu Keriso tiaꞌikakaumana haukia kateao Ia herena.
Marea robe ibarobena tatuna.
- ‘Tatu’ ꞌekana koihana.
MATIU IBIRIROPO
- Roma ekia hoahoa aonai maearima ha aka kiꞌa obona ha ebabaina, ihobona eahu ahu ꞌao bainao akana kiꞌa obona ebabaina hauna ena puma katebahoaina hanona matiu ibiri ropo ahanai katebaꞌarina.
Matiu rua ṯiaꞌinakia ṯebiri roponakia ba babai kiꞌa hauna hanona weia matiu ibiriropo ahanai ṯikoko ꞌauna, ꞌao waroai ṯebiri ꞌauna. Nepua hanona matiu ibiriropo tibakorotina ba maearima weiana hanona weia matiu ibiriropo ahanai ṯihabona nemiaho niaomo niꞌari. Maearima matiu ibiriropo ꞌarunai ṉa tikoko ꞌau aihona hanona nihaiara kiꞌa baha ba niꞌari. Hoa ṉahomana hanona haumaea hoana tohana.
MELKISEDEK
- hanona aꞌi nahaꞌiobi haraina, ꞌa Heberu iroꞌana 5 eao 7 aonai hanona ia robana teahu ꞌapuana. Haeamona puka ꞌaiꞌaina Genese 14.17-20 aonai tererena. Rani ha ꞌou haukia temai Aberahamo uana Lota mai ena itu haukia kipokia teaꞌina. Ena taba ikoinai abomo eaꞌinakia. Ba Aberahamo eao ꞌou haukia neiakia ehuarinakia ba eahunakia. Epua Lota mai ena itu haukia kipokia ebamaurinakia, ekia taba ikoinai abomo teaꞌimuenakia. Aberahamo nemue aonai, taeara huanai Melkisedek ohi tebaitabu ahi.
Melkisedek ehore Aberahamo parawa mai waini ebena epua ebanamona, ahanai ebahubaꞌari weiana Tirama kehore ia kebanamona. Ba Aberahamo ehore taba weiakia huariai eaꞌinakia tabakia ewatenakia paipa harau haea aokiai paipa ha ha eaꞌitaeanakia Melkisedek ebena. Ba weiana murinai emaiaina hanona Isaraela maearimakia tehore ekia taba tewatenakia paipakia harau haea aokiai paipa ha ha teaꞌi taeanakia ekia robe haukia tebenakia.
Ua buonai Heberu haukia tetibaha Melkisedek hanona robe hauna ha. Iamo Tirama eꞌabi robe haukia hanona Levi itubunai kateaꞌitaeanakia. ꞌA rani weiana Aberahamo Melkisedek ohi tebaitabu ahi aonai Aberahamo kupuna Levi hanona aꞌi erama baha. Ua buonai Heberu pukana aonai tetibaha Aberahamo ehore ena taba ewatenakia paipakia harau haea aokiai paipa ha ha eaꞌi taeanakia Melkisedek ebena, ba weiana ihaihana hanona matoha Levi itubuna haukia abomo ekia taba tebaibeni, pokina ia hanona muriai Aberahamo aonai terama haukia.
MIRA
- hanona muramura ha atana, ba kahakawakawaina hanona ꞌarana eapaꞌua kiꞌa, timina hanona eꞌorimo wairai. Ia hanona matiu ha hohoeꞌanai tiaꞌina. Iuda haukia hanona muramurai ṯibaona, weianai maearima tibaparua reana, aꞌi mehaiara kiꞌa paunai. Abomo muramura neiana tiaꞌina maearima aba teꞌari haukia hauanikia tibaꞌorunakia ba tihorenakia.
MOSE
- hanona Isaraela maearimakia ekia ꞌuai hauna apaꞌuana ha. Rani weianai Isaraela maearimakia Aikupitoai taꞌara teaꞌi aonai Tirama ehore Mose eaꞌitaeana Isaraela maearimakia keꞌuai ainakia Aikupito hanonai katekarahi katemue kateao hano weiana Tirama eꞌabiꞌuai kebenakia haunai katemiaho. Tirama hanona ihaiha apaꞌuanai ha ewaira tina, Mose ohi tebaitabu ahi. Mose mahana eao matiu ha mai irubana eiha tinana, iamo matiu weiana hanona aꞌi eꞌara obo. Ba Mose eꞌiobina Tirama hanona aba weia. Tirama weia Mose ebaꞌiobina ia hanona aba eaꞌitaeana keao ena maearima Aikupito hanonai keꞌuai ainakia katemue kateao ekia hano tohanai.
Tirama ehore Mose imanai taba haeai haeai ebawaira tinanakia. Rani ha Aikupito haukia tehore Isaraela maearimakia teuꞌunakia, teao ate apaꞌuana ha atana ‘ꞌAku Birona’. Tirama ehore ate weiana ena aru ebaꞌorona, bei ebapaꞌa boana weiana Isaraela maearimakia ekia taeara ebaꞌoruna, hano ꞌororonai tekabanai, tekabanai murinai hanona Aikupito haukia tebahobo katekabanai, iamo bei haeamona eharu mue ikoikiai ebatono ꞌarinakia.
Tirama ena rauhubu Isaraela maearimakia ꞌeukia hanona Mose herenai ebaibeni. Rani ha hanoꞌakunai temiaho aonai Mose ehore oeo ha atana Sinai ahanai ekaraꞌau eao weia kemiaho ꞌapua mai kebahubaꞌari Tirama herena weia Tirama kipona Mose herenai ewaira tina ba ena rauhubu Mose ebena, abomo Tirama ena rauhubu apaꞌuakia ikoinai harau haea hanona pihara panabakia rua ahakiai erereꞌaunakia. Pihara neiakia hanona Marea Robena aonai robe ꞌekanai uaꞌa tehorotinakia. Tirama ena rauhubu weiakia Mose ebena hanona puka robena aonai. Puka ꞌaiꞌaina aonai puka koriꞌuaikia ima (5) hanona atakia Mose ena puka. Pukakia hanona, Genese, Esodo, Levitiko, Numera mai Deuteronomi. Haeamona puka atana Rauhubu abomo.
NAMANA
- hanona huari haukia neꞌuai ainakia hauna ha atana. Ia hanona Suria hauna. Ia hanona Iuda hauna ahaꞌi. Ia huari poki hauna apaꞌuana ha, iamo hauaninai inawa atana morumoru eaꞌina. Rani ha eao mahabanai hauna atana Elisa herenai, ba enoina ena inawa kebanamona. Iamo Elisa ia ehinabena keao Ioridane atenai rani ikoinai ꞌabaihau hamomo keꞌuere. Namana eao ua ebabai aiho hanona hauanina maikoina enamona.
NADO
- rani ha babiꞌe ha ehore tehoro ha emaiaina Iesu aena keutuna. Tehoro neiana hanona taba ha atana nado ai tebabaina, ba ia hanona matiu atana spikenado hohoeꞌanai tiaꞌina.
NINEBA
- hanona aiara apaꞌuana weiana Tirama ehore Iona euhuna keao ena ꞌabi keiroroaina aiarana. ‘Iona’ ꞌekana koihana.
Tirama eꞌabi Nineba aiarana kebapuputona pokina babai kiꞌa obokia tohakia tebabai paunai. Nineba maearimakia pou neiana teona raninai tehai mai teraona kabe. Ṉa tebabai aiho paunai Tirama ekia kiꞌa ehina hao mai aꞌi ebapuputonakia.
NOA
- hanona aba ꞌuaina ꞌakina tohanai emiaho hauna. Adamu hau koriꞌuaina kupuna ꞌabaꞌaba eririaina emai ibaꞌababani hamonai hanona Noa erama.
Noa ena raniai hanona hanopaka maearimakia ikoikiai babai kiꞌa obokia boꞌona tebabai. Ua buonai Tirama eꞌabi tou rarina ꞌakina ketiuahina, hanopaka ketou ꞌauna, maearima mai hanopaka tabakia ikoinai kebapururunakia. Iamo Noa hanona maearima namona mai Tirama aiana ekaꞌaina hauna. Ua buonai Tirama Noa ehinabena aunohi rarina ꞌakina tohana ha kebabaina, abomo Tirama ehore Noa ebaꞌiobina taeara tabai aunohi kebabaina. Epua Tirama Noa ehinabena atawana mai nahuna hau aihau atawakia kipokia aunohi ai kateheꞌau haeamona mahi mai roborobo haeai haeai baiatakiai koa ha mai ꞌone ha kebaehe ꞌaunakia, ꞌa mahi baiatai baika hanona koa ꞌabaihau hamomo mai ꞌone ꞌabaihau hamomo keuta ꞌaunakia. Noa Tirama ena ꞌabi eaꞌikakaumana paunai taba ikoikiai Tirama eꞌuahinakia haukia akakia tohakia ebabai. Noa ena maearima kipokia aunohiai tekatoto murinai, Tirama ehore abara pumana tohana ebatibona, tou rarina ꞌakina ekarahi, oeo abomo ebahuabunakia. Hanopaka maearimakia ikoikiai tetono teꞌari ore, ia Noa mo ena itu haukia kipokia hanona temauri. Nawa boꞌona tekabanai murinai tou eriri, bei eoꞌo. Hanopaka eꞌororo mue. Noa ena itu haukia kipokia aunohiai tekarahi. Ba Noa beruberu ha ebabaina Tirama ꞌeuna pokina ebamaurinakia paunai. Tirama eꞌabiꞌuai tou ha uahomana aꞌi kebakarahi muena hanopaka ahanai, haeamona eꞌabi ꞌopa hanona ia ena ꞌabiꞌuai hoana, rani weiana keaoaina hanona rabi mai mararani katemiaho, ꞌama ranina mai hiabu ranina, haeamona abara ranina mai hano keꞌororo ranina, abomo eueu mai ariari ranina.
OLIBE
- hanona matiu ha atana. Matiu neiana hanona mai buabuana. Ihana hanona matoha tuaba matiuna ꞌabana iamo rauna hanona papakia beroberokia. Puka neiana aonai olibe matiuna aubaubana koihana.
Iuda haukia olibe buabuana tiaꞌina tehoro tibabai. Tehoro weiana teaꞌina tekaiꞌau kaiꞌauaina haeamona aka boꞌona haeai haeai tebabai. Iuda ekia mauri aonai, olibe tehorona hanona taba apaꞌuana. Olibe oeona hanona Ierusalema herenai oeo ha atana. Oeo weiana haunai hanona olibe matiukia tiꞌomu.
OMEGA
- ‘Alepa’ ꞌekana koihana.
PARADISO
- anina hanona ‘uma namoabuna’. Maearima ꞌeka namoabuna weiana Eden aonai hanona atana tiaparina Paradiso. Hanopaka iaꞌiramanai hanona Tirama Adamu mai Eba ohi uaꞌa ehorotinakia. Pou namona neiana aonai Paradiso robana eahuna hanona ihobona kupa aiarana ꞌabana. ꞌA kupa aiarana hanona ꞌeka namoabuna, maearima weiakia Iesu Keriso tiꞌaikakauma haukia hanopaka neianai kateꞌari murinai hanona kateao ꞌeka weiana.
PARAO
- hanona Aikupito ekia obia ꞌarana haukia nipoki aina hauna. Aikupito ekia obia ꞌarana haukia tepokiainakia haukia ikoikiai hanona teaparinakia Parao.
Parawa ibakupu ahaꞌi tatuna
- ‘Tatu’ ꞌekana koihana.
PARISEA
- haukia hanona maearima apaꞌuakia baika Iuda haukia baiatakiai. Ia hanona rauhubu poki haukia kipokia tiaka hamomo. Rauhubu poki haukia hanona rauhubu tibaꞌiobiaina haukia. Ba rauhubu weiakia Tirama ehore Mose ebena haukia teꞌiobi harainakia, iamo Tirama ena rauhubu ahakiai kipokia ekia hoahoa mai rauhubu baika tihore ꞌaunakia. Rani boꞌona tiapa pokina tiraonana ia hanona tenamo kiꞌa baha ba maearima baika. Ia hanona tebabai matoha maearima namokia. Iamo ekia raonaraona hanona tekiꞌa. Mataio iroꞌana 23 aonai Iesu Parisea haukia robakia eahuna haeamona eaparinakia ‘bahaorea haukia’. Parisea haukia hanona Iesu teꞌoatana haeamona taeara tetabu kateahuꞌarina ṉa tehoma.
Pentikose tatuna
- ‘Tatu’ ꞌekana koihana.
PIHARA NAMOABUKIA
- Ibawairatinana 21: aonai hanona Ioane aiara robena mahamahana eihana hauna robana eahuna. aiara weiana eꞌaeana hanona pihara namoabukia ikoinai harau haea rua ai ena koriꞌini ꞌekana tebabaina. Pihara haeai haeai neiakia ikoinai harau haea rua hanona pihara namoabukia, teꞌimareꞌimare ihakia haeai haeai.
Pihara haeai haeai ikoinai harau haea rua atakia neiakia.
1. Daiamond
- hauna eiroro.
2. Sapaia
- hauna epurutoni.
3. Kalakedo
- hauna eꞌapuro.
4. Emerald
- hauna ekupa.
5. Sadonu
- hauna ebirobiro.
6. Rubi
- hauna ebiro.
7. Krusolito
- hauna ewaima.
8. Berulio
- hauna ekupa.
9. Topasio
- hauna eiroro.
10. Krusoparaso
- hauna ekupakupa.
11. Huakinto
- hauna epurutoni.
12. Ametuso
- hauna eꞌapupu.
RAHABA
- ꞌuaina ꞌakinai Isaraela maearimakia tebahobo hano weiana Tirama eꞌabiꞌuai kebenakia hauna aonai katekatoto ṉa tehoma hanona ekia ihaihapai haukia teuhunakia teao hano weiana aonai teihana. Ba ekia ꞌou huakia hano weianai aea kateahu aihonakia taearakia tebaꞌoruna. Rahaba hanona rea babiꞌena ha hano weianai emiaho. Isaraela ekia ihaihapai haukia weia tekaraꞌau raninai ebarainakia mai ebapihinakia, pokina aonai eꞌiobi tohana Tirama ena nuataea hanona ena maearima Isaraela haukia katehore hano weiana kateaꞌina. Ua buonai Isaraela haukia tehore aiara weiana maearimakia ikoikiai teahuꞌarinakia, iamo rea babiꞌena weiana hanona aꞌi teahuna. Ia hanona babiꞌe mo weiana atana puka robena aonai tererena, Mataio 1.5. Iesu kupuna ꞌabaꞌabana ha.
RAHELA
- hanona Iakobo atawana ha atana. Iakobo hanona atawana neiana eraonaꞌauai kiꞌa bahana. Rahela hanona Iosepa mai Beniamina hinakia. Ia hanona Iuda maearimakia ikoikiai hinakiai tibaona.
RAMA HAEAI HAUKIA
- hanona Iuda haukia ahaꞌi. Helene haukia maeakia ꞌabi neiana tehinana anina hanona ‘hano ikoikiai’ ba weiana anina hanona hano ikoikiai hanopaka ahanai, iamo Iuda haukia ahaꞌi. Iuda haukia hanona teapa wairai pokina Tirama hanona ia etinaꞌanakia ena maearima tohakiai kateao, ba ia hanona hano haeai haukia ꞌarikia aꞌi teꞌari.
RAONA KABE
- anina tohana hanona;
a. Maearima neꞌiobina ia hanona kiꞌa hauna Tirama wairanai.
b. Ba aona tohanai niꞌabi ena babai kiꞌa maurina kehabona, iamo Tirama ena nuatae maurinai kemauri.
c. Haeamona Tirama ninoina ena kiꞌa ikoikiai kehina haonakia.
RAPI
- hanona ata weiana, Iuda haukia tihore baiatakia baꞌiobi hauna apaꞌuana ꞌao ꞌuai hauna apaꞌuana hanona atana tiaparina ‘rapi’. Maearima apaꞌuakia ꞌao aobero haukia hanona tiaparinakia ‘rapi’. Ata neiana ‘rapi’ hanona ihobona ‘raboni’ ꞌabana. ꞌAbi anikia hanona hamona.
RAUHUBU
- Tirama ena rauhubu hanona puka robena ꞌaiꞌaina aonai puka koriꞌuaikia ima. Neiakia hanona Tirama ena rauhubu Mose herenai ebawaira tinanakia ena maearima ꞌeukia.
RAUHUBU MAUANA
- maua neiana hanona matiu ai tebabaina ba gold ai hauna maikoina temaka kaiarona. Aonai hanona pihara apaꞌuakia panabakia rua weiakia ahakiai Tirama ena rauhubu harau haea erere ꞌaunakia haukia. (Heberu 9.4, 5) Isaraela haukia hanoꞌakunai teharima aonai maua neiana tebuana tekaꞌa aina, mai Tirama ena itu robena aonai tehorotina, maua neiana aona tabakia hanona terobe wairai pokina weiakia hanona Tirama ena ꞌabiꞌuai rauhubuna ibabataina.
RAUHUBU POKI HAUKIA
- hanona maearima weiakia Tirama ena rauhubu weiakia Mose ebena Iuda haukia ꞌeukia haukia maearima tibaꞌiobinakia. Ia tihore taba weiakia Mose ena puka ima aokiai ererenakia haukia tibaꞌiobiai. ‘Rauhubu’ mai ‘Mose’ ꞌekana koihanakia.
REBEKA
- hanona Isako atawana, Isako hanona Aberahamo nahuna. Rebeka hanona Esau mai Iakobo hinakia. Ia terarua hanona miori baiꞌapaea terama, Esau hanona erama ꞌuai, iamo Tirama Iakobo eaꞌitaeana keꞌuai, ba ia haunai Iuda haukia terama. ‘Esau’ mai ‘Iakobo’ ꞌekakia koihanakia.
ROBE HAUKIA
- hanona maearima weiakia Tirama eaꞌitaeanakia robe akakia katebabai. Ia hanona Isaraela maearimakia atakiai beruberu mahikia ꞌitara robena ahanai tekinenakia Tirama tebanamona, Iesu ena rani ai hanona ekia aka neiakia Marea robe aonai tebabainakia, Ierusalemai. Robe haukia hanona Arona kupuna ꞌabaꞌabana eriri aina haukia, haeamona Levi itubuna haukia. ‘Arona’ mai ‘Levi’ ꞌekakia koihanakia.
Robe haukia ꞌarakia hauna
- hanona maearima apaꞌuana tohana robe haukia ikoikiai baiatakiai. Robe hauna ha tiaꞌitaeana robe haukia ꞌaranai niao ihau hamona aonai. Marea robe aonai ikaihuri weiana atana ‘ꞌEka Robena Tohana’ aonai hanona robe haukia ꞌarakia hauna mo ikupaiana nitoto. Ihau hamona aonai hanona rani hamona mo nitoto niao beruberu akakia nibabai Tirama herena, weiana Tirama kehore ia mai Isaraela maearimakia ikoikiai tebabai kiꞌa haukia ekia kiꞌa kehina haonakia paunai.
ROMA
- hanona hanopaka atana Italia ena aiara apaꞌuana. Iesu hanopakai emiho aonai, Roma haukia tehore hano boꞌona haukia teahunakia mai tepoki ainakia, Isaraela abomo tepokiana. Neiana buonai Isaraela haukia hanona Roma haukia ꞌarikia aꞌi teꞌari, tenuatae ekia hanoai kateuꞌu ahinakia. Roma ekia obia ꞌarana hauna teaparina Kaisa hanona obia ꞌarana hauna apaꞌuana hanopaka aonai rani weianai.
SADUKEA
- haukia hanona Iuda haukia baiatakiai maearima apaꞌuakia baika toꞌukia. Ia hanona maearima tibamarerenakia Tirama ena rauhubu weiakia Mose ebena haukia katekaꞌainakia, mai Iuda ekia hoahoa abomo katekaꞌai harainakia. Ia hanona ihobona Parisea haukia ꞌabakia. ‘Parisea’ ꞌekana koihana. Iamo rani boꞌona Sadukea haukia hanona Parisea haukia kipokia tiꞌabi baitaeai, pokina Parisea haukia ekia aꞌikakauma hanona maearima ha keꞌari murinai hanona mauri mahamahanai kemauri mue, ia Sadukea haukia hanona ꞌabi weiana aꞌi tiaꞌikakaumana.
SALAMO
- pukana hanona Tirama ibanamona huikia pukana. Davida mai ꞌabana baika ekia raonaꞌau Tirama herenai huikia mai Tirama ibanamona huikia tererenakia.
SALPA
- hanona pihara ꞌaꞌaeabuna ha. Niꞌara raninai nehiabu wairai, niea kiꞌa haeamona timina epahihi kiꞌa.
SAMARIA
- hanona ꞌeka ha atana. Samaria haukia hanona Iuda haukia tohakia ahaꞌi pokina ꞌuaina ꞌakinai hanona rama haeai babiꞌekia teatawanakia. Iuda haukia hanona ia ꞌarikia aꞌi teꞌari.
SAMSON
- hanona Iuda ekia ꞌuai hauna ha aba uaꞌi baha ꞌakinai. Tirama ehore tabura rarina ꞌaki ebena. Samson hauaniai hanona etabura kiꞌa.
SAMUELA
- hanona mahabanai hauna apaꞌuana ha. Ia ehore Davida ꞌarana tehoro ai eheina ebarobena obia ꞌarana haunai keao. Ia hanona maearima ekia ꞌuabi hauna apaꞌuana ha.
SARA
- hanona Aberahamo atawana. Ihau boꞌona ꞌaki hanona miori haꞌi ebaramana, iamo aba eanepaka hanona Isako ebaramana. ‘Aberahamo’ ꞌekana koihana.
SATANI
- hanona auba kiꞌa obokia neꞌuai ainakia hauna. Ia hanona Tirama niꞌoatana, ua buonai maearima niꞌoi ahinakia, ena nuatae hanona patebabai kiꞌa. Ia nihore maearima Iesu tiaꞌikakauma haukia rani ikoinai ekia kiꞌa nibaraonanakia, ṉa nibabai aiho pokina ena nuatae hanona aꞌikakauma haukia kateraona Tirama ekia kiꞌa aꞌi nehinahao. Satani atana abomo ‘tiaporo’, hanopaka neiana obiana.
SINAI
- hanona oeo ha atana. Oeo mo neiana kaipanai Tirama ena rauhubu Mose ebena Isaraela maearimakia ꞌeukia. ‘Mose’ ꞌekana koihana.
SINAPI
- hanona matiu ha atana, nao maeanai hanona ‘mustard’, ia uhona hanona papakia ꞌaki, ꞌa keꞌomu raninai keapaꞌua kiꞌa matoha matiu ꞌabana. Ihaihana hanona matoha tuaba ꞌabana.
SINEMON
- hanona matiu ha ai tibabaina. Timina eꞌorimo wairai mai tekawakawaina hanona ꞌarana rarina ꞌakina rani weianai. Maearima sinemon tiaꞌina tehoro kipokia tibahaeamonakia, tehoro timina ibaꞌorimona paunai, ba tehoro weiana teaꞌina maearima ꞌarakiai teheina, iaꞌitaea hoana, mai rani baika hanona ꞌari ꞌekakiai teakainakia.
SIONA
- oeo weiana ahanai Ierusalema nemiaho hanona atana Siona. Marea robe hanona oeo weiana ahanai nemiaho, haeamona Ierusalema aiarana aonai ꞌeka weiana hanona erobe kiꞌa baha. Rani baika Ierusalema maikoina abomo tiaparina Siona.
Rani baika hanona Ierusalema kupai nemiaho hauna atana tiaparina Siona, weiana hanona kupa aiarana ṯeꞌuahina. Ba weiana anina hanona Tirama ena miaho ꞌekana. (Heberu 12.22; Ibawaira Tinana 14.1)
SODOMA
- hanona aiara apaꞌuana ha atana. Lota hanona weia emiaho. ‘Lota’ ꞌekana koihana. Aiara apaꞌuana ha weia Sodoma herenai hanona atana Gomora.
Sodoma mai Gomora maearimakia hanona babai kiꞌa boꞌona tebabai, ua buonai Tirama ehore irubai aiara neiakia rua ebapururunakia.
SOLOMONA
- hanona Davida nahuna. Ia hanona Isaraela maearimakia ekia obia ꞌarana hauna apaꞌuana ha.
Rani ha Solomona ena nibiai Tirama emai ia herena ba ebakaina ena nuatae beruberuna hanona taba Tirama ia kebena. Ba Solomona Tirama enoina aobero kebena, weianai ena maearima keꞌuaiai harainakia. Ba Tirama ehore Solomona aobero apaꞌuana ebena. Ia hanona obia ꞌarana haukia ikoikiai ekia aobero ꞌarana haunai eao. Tirama abomo Solomona kepu apaꞌuana ebena weiana Solomona hanona kepuai eobia kiꞌa.
Solomona ehore Marea robe koriꞌuaina ebakorina. ꞌUainai Iuda haukia hanona Iꞌaua robena tebabaina, weianai Tirama tekutiaina. Marea robe neiana hanona ihana enamo waira ꞌakinai.
SUKE
- hanona matiu ha atana, nao maeanai hanona ‘fig’, buabuana hanona ekuma wairai.
TATU
- Iuda haukia hanona ihau hamona aonai tatu apaꞌuakia baika tibabai tatu neiakia tibabainakia ranikiai hanona Tirama ena banamo mai taba baika aba ꞌuainai ia herekiai ebabainakia haukia tiraonanakia. Tatu baika atakia hanona neiakia;
Marea robe ibarobena tatuna
- Tatu neiana hanona Iuda haukia maearima ha atana Iuda Makabi tiraonana. Ia hanona aba uaꞌi baha ꞌakinai Tirama ena Marea robe eaꞌiaꞌi haraina, ebaꞌoruna weiana maearima weia Tirama katekutiaina paunai. Aka weiana ebabaina pokina ekia ꞌou haukia mai waira mahamahakia marea aonai tetoto Marea robe teaꞌi kiꞌana paunai. Iuda haukia abomo tatu neiana teaparina ‘Ea tatuna’. Ua buonai Iesu eꞌabi etibaha, “Au hanona hanopaka ena ea.” (Ioane 9.5)
Kabanai tatuna
- hanona Iuda haukia ekia tatu apaꞌuana tohana ha. Tatu neiana aonai hanona Iuda ꞌuaina ꞌakinai Aikupitoai taꞌara teaꞌi ba aea tekaobo aiho hauna tiraonana. Rani weianai hanona Tirama ena aneru euhuna eao Aikipito haukia ekia itu ha ha aokiai etoto nahukia pakakia mo ikoikiai eahuꞌari orenakia. Iamo Tirama Iuda haukia ehina benakia ekia itu ha ha aokiai mamoe nahu teahu ꞌarinakia ba aurarukia teaꞌinakia ekia paꞌabi hoborokia tetaronakia. Ba aneru aruaru eihana hanona itu ꞌubinai ekabanai, iamo miori weia haꞌi eahu ꞌarina.
Ua buonai Kabanai tatuna raninai hanona itu ha ha aokiai mamoe nahu tiahuꞌarinakia tianiani haeamo.
Parawa ibakupu ahaꞌi tatuna
- hanona Kabanai tatuna kipokia rani hamona tibabaina. Pokina ꞌuaina ꞌakinai Iuda haukia tenoanoa Aikupito ai katekaobo aonai parawa kateꞌima kekupu ba katekinena hanona ranina ahaꞌi. Ua buonai tatu neiana aonai hanona Iuda haukia tihore parawa ibakupu ahaꞌi hauna tiani.
Iꞌaua tatuna
- hanona Iuda haukia tiaonamo pokina eueu mai ariari ranikia hanona aba teore paunai. Tatu weiana aonai hanona iꞌaua tibabai ba weia baꞌakiai ṯemiaho hui hamona, ua tibabai aiho hanona kupukia ꞌabaꞌabakia ꞌuaina ꞌakinai hanoꞌakunai tearu ꞌabaea aru ꞌabaea ihau bariabui (40) murinai hanona Tirama ꞌabiꞌuai hanona ebenakia hauna aonai tekatoto hauna tiraonana.
Pentikose tatuna
- hanona Iuda haukia ekia tatu apaꞌuana ha. Ata weiana ‘Pentikose’ anina hanona ‘imabui (50)’. Iuda haukia ekia tatu neiana hanona Kabanai tatuna murinai wapu imabui tikabanai hanona titatu.
Pentikose tatunai hanona Iuda haukia witi iarina tiaonamo aina. Abomo ꞌuaina ꞌakinai Tirama ena rauhubu Sinai oeona ꞌubina Mose ebena Iuda haukia ꞌeukia hauna abomo tiraonana. Rani neiakiai Pentikose raninai hanona Keriso ena maearima tihore rani weianai Auba Robe eriri maearima weiakia Keriso tiaꞌikakaumana haukia ahakiai hauna tiraonana.
TIRAMA ENA MAMOE NAHU
- Ioane 1.29, 36 aonai hanona Ioane baꞌuere robe hauna ehore Iesu atana eaparina, ‘Tirama ena Mamoe Nahu’. Iuda haukia ekia hoahoai hanona mamoe nahu tiahu ꞌarina ba beruberu tabanai tibaona ṯekinena Tirama herena, weianai Tirama ekia kiꞌa kehina hao paunai. Mamoe nahu aruaruna nihore ia nibarobenakia mai nibamahamahanakia Tirama wairanai.
Iesu hanona Tirama ena Mamoe Nahu, pokina kipona ena mauri beruberu tabanai ebaona, matiu ibiri ropo ahanai teahuꞌarina, weianai Tirama kehore aika eka kiꞌa ikoikiai kehina hao paunai.
ꞌUERE ROBE
- Pou namona aonai tererena hanona Ioane ehore mearima boꞌona Ioridane atenai ebaꞌuere robenakia. Ehina benakia ekia kiꞌai kateraona kabe ba keꞌuere robe, ba maearima ikoinai kateꞌiobina ia hanona aba teraona kabe.
Maearima Iesu Keriso tiaꞌikakauma haukia baiatakiai, ꞌuere robe hanona ihaiha weiana maearima kebaihanakia, ꞌuere robe eaꞌina hauna hanona Keriso ena maearima.
Baꞌuere robe anina hanona ṉa homana;
1. Maearima weiana ꞌuere robe eaꞌina hauna hanona kipona ena kiꞌa ai aba eraona kabe.
2. Ia hanona Iesu Keriso niaꞌikakaumana, Iesu hanona maearima weiakia Ia tiaꞌikakaumana haukia ekia kiꞌa nehina hao hauna, ua eꞌabiꞌuai aiho.
3. Maearima weiana ꞌuere robe eaꞌina hauna hanona nenuatae Iesu Keriso murinai keꞌau mai aiana kekaꞌaina.
WAPAEA
- Nao maeanai hanona tiaparina ‘hisop’. Robe haukia tihore neiana tiaꞌina aruaru ꞌao bei ai tihao utuna ba maearima ꞌao ekia taba baika ꞌubikiai tiaꞌi baure baurena, beibeina niꞌeho, ua tibabai aiho hanona Tirama wairanai barobe akana tibabaina.
WAPU ROBENA
- hanona Paraite wapuna mai Hui wapuna ohi baiatakiai hauna wapu weiana nahaparina Tatate. Genese pukana aonai terererena hanona Tirama wapu ikoinai ꞌabaihau hanona hanopaka ebabaina, epua wapu ibaꞌabaihau hamomona hanona earai pokina ena aka hanona eore paunai. Tirama eꞌabi maearima ikoikiai hanona hui hamona ena wapu koriꞌuaikia ꞌabaihau hanona ekia aka katebabai, iamo wapu ibaꞌabaihau hamomona hanona katearai mai Tirama katekutiaina.
Iuda maearimakia ekia Wapu robena rauhubukia hanona eboꞌo. Tetibaha wapu weianai hanona maearima aka ha aꞌi katebabai ꞌapuana, ba maearima rauhubu weiana tekabena hanona teopuere wairai. Ua buonai Iesu ehore inawa hauna ha Wapu robenai ebanamona, mai Iesu iꞌabana haukia Wapu robenai witi temutunakia kateani hanona Iuda haukia teopuere wairai. Teꞌabi weiakia hanona aka.