Glosario
Abraham Abraham judíos pejwʉajnapijin. Japon paxʉlan pawʉl Isaac. Isaac paxʉlan pawʉl Jacob. Jacob doce paxipon, poejiw. Do jawʉx, xabich wʉt japi pamowjiw, docemʉtanpi. Samata, judíos jʉm-aech wʉt: “Xatis Abraham pamowjiws” —aech wʉt, japi nejchaxoel: “Xatis Dios nakmakanotpis” —aechi, nejchaxoel wʉt. Mt 1.1; Mr 12.26; Lc 1.55; Jn 8.33
alabastro Alabastro Egipto tʉajnʉpijt, iaꞌt. Pachaem batiajan isliajwa, perjumaminan falaliajwa. Cha-aelwathix ke-aechipi fakaꞌ duilaliajwa. Mt 26.7; Mr 14.3; Lc 7.37
altar Altar, me-ama mesa jiw chaxduiliajwa ofrenda Diosliajwa. Chajiakolaxtat iaꞌtat isas. Nakae-iaꞌ sumta-eflas. Do baxael, Dios pejtemploba wʉt, isas tawlafachantat. Matxafafasbej anaelfachantat, bronce pawʉlpitat. Judíos xalalaena ovejas, cabras, a-ubej, Dios chaxduiliajwapi, ofrenda. Altarmatwʉajtat choef xʉaꞌati bowaliajwa, chabowaliajwabej. Mt 5.23-24; Mr 12.33; Lc 11.51; Jn 1.29
Anás Anás japon sacerdote, Jesús ampathatat wʉt. Anás pafaman pawʉl Caifás. Japon sacerdotespaklokolan, Japilap tasala Jesús, Jesús kematamatlaliajwas cruztat. Majt Anás sacerdotespaklokolan. Samata, japamatkoiyan wʉt, japon pawʉlfʉk sacerdotespaklokolan. (Taembej Caifás) Lc 3.2; Jn 18.13; Hch 4.6
ancianos Japi ancianos kaes chiekal pakdiachowpi. Ancianos makanoch tatoꞌlaliajwa naexasiti Jesús pejwʉajan. Flp 1.1
ángeles Ángeles jiwa-el. Japi espíritu. Japi pachaem. Japi nabist Diosliajwa japonxotse, ampathatatbej. “Ángeles” —aech wʉt, jʉmchiliajwa: “Wʉajan xananʉamtpi” —chiliajwa. Japixot kaen pawʉl Miguel. Japon ángelespaklon. Asan ángelespaklon pawʉl Gabriel. Dios pej-ángeles kajachawaet jiw, japi naexasiti Jesús pejwʉajan. Pe jiws taeyaxisal ángeles, espíritu xot. Mt 1.20; Mr 1.13; Lc 1.11; Jn 1.51
Antioquía paklowaxan Kolepaklowax chiekal wʉlnajʉpje “Antioquía”. Pisidia tʉajnʉxot kaepaklowax pawʉl Antioquía. Hch 13.14 Asapaklowaxbej pawʉl Antioquía. Japapaklowax Siria tʉajnʉxot. Japapaklowaxxotlap Pablo tʉadut jiw naewʉajnaliajwa chimiawʉajan, Jesús pejwʉajan.
apóstoles Jesús pejnachala, japi doce, tadʉch Jesús pejnachalakolaliajwa. Wʉlduwsi “apóstoles”. Jʉmtisbejpi: “Doce poejiw” —tisi. Japi Jesús chalafʉl chiekal matabijaliajwa Jesús naewʉajanpoxan. Do baxael, japi naewʉajan Jesucristo pejwʉajan, puexa jiwliajwa. Jesús toꞌa apóstoles, japi potʉajnʉcha jiw naewʉajnaliajwa. “Apóstol” —aech wʉt, jʉmchiliajwa: “Toꞌaspon, isliajwa tatoꞌlaspox” —chiliajwa. Mt 10.1-2; Mr 3.13-14; Lc 6.13; Hch 1.3
arpa Arpa pachaem dakaliajwa, jiw jajuw wʉt. Arpamʉa, me-ama guitarramʉa, kabʉan-aech. Rey David chajiakolaxtat arpa daka. Ap 5.8; Ap 14.2; Ap 15.2
Artemisa Éfeso paklowaxpijiw pejdios pawʉl Artemisa. Japox, me-ama atow taꞌla-aech. Japox iaꞌt, athʉlelsik jopikpox. Japi jiw xabich itpaei pejnejxasiyax japoxliajwa. Pe japox dioskolaxa-el. Xabich cha-aelbax isas, me-ama Artemisa pejtemploba taꞌla-aechbachan, wʉajtpi nejkiowasamata Artemisa kawʉajanpoxan. Hch 19.24
athʉxotse “Athʉxotse” —aech wʉt, jʉmchiliajwa: “Diosxotse” —chiliajwa. Jaxotse Dios duk, paxʉlan sʉapich. Japon pawʉl Jesucristo. Espíritu Santobej jaxotse duk. Jaxotse jiw duil, Jesús pejwʉajan naexasitikal, chajia wʉajna tʉpi ampathatat. (Taembej Diosxotse) Mt 5.8; Lc 6.35; Jn 4.36; Hch 7.48
azufre Azufre, me-ama iaꞌ pawaerla. Azufre xajʉp kakamwaliajwa. Xabich kaes pejme tʉajnik, tamdadut wʉt. Me-ama ijit tamdadut wʉt, jachi-el azufrejit. Samata, japoxliajwa Dios jʉm-aech: “Asamatkoi jiw kastikaxaes infiernoxot, jaxot xabich jiw nabijasaxael azufrejitat” —aech Dios. Lc 17.29; Ap 9.17-18; Ap 14.9-10
babijaxan Chaemilpoxan isas wʉt, japoxan isas Diosliajwa, jiwliajwabej. Japoxan babijaxan xabich chaemil. Jiw asaxan is wʉt, Dios sichaema-esal. Japoxanbej chaemil. Dios xatis xabich naknejxasink. Pelax Dios nejwesla babijaxan isaspoxanliajwa. That toep wʉt Dios xabich kastikaxael puexa jiw babijaxan ispi. Pelax jiw naexasit wʉt Jesús pejwʉajan, babijaxan ispoxan chapaei wʉtbejpi Dios, ja-aech wʉt, japi jiw Dios bʉꞌweyaxaes. Japi jiw babijaxan ispoxan kaelel wepelsaxaesi Dios. Ja-aech wʉt, Dios kastikaxisal japi jiw, Jesús wemot xot japi pejbabijaxan, tʉp wʉton cruztat. Mt 3.2; Mr 1.3; Jn 1.29; Hch 2.38
bachanmatwʉajan Bachanmatwʉajan najapan, Israel tʉajnʉpijiw pejbachan. Me-ama jiw pejbachan, duili Nawelxot, jachi-el Israel tʉajnʉpijiw pejbachanmatwʉajan. Pejbachanxot isbejpi, me-ama choeranaechan julaliajwa ba matwʉajase. Japi pejbachanmatwʉajan pachaem kalechaliajwa pejew ponan, trigo, kaes asewbej. Jaxotse jiw damlathʉlbej. Bamatwʉajan faꞌtas astat, pola tanialaspitat. Samata, xabich tampoela-el, xarnaliajwa wʉt. Mt 4.5; Mr 2.4-5; Lc 4.9; Hch 10.9
bases Isliajwa wʉti iaꞌba, matxoela ispi bases baliajwa. Japox isliajwa wʉt, matxoela kowpi sat xajajialaxaes poxakal, madoꞌ imatdukafʉlaxaelpoxakal. Do jawʉx, iaꞌ pinanʉl eflas kowsxot, japaba chiekal mamnikaliajwa. 1 Co 3.11
brixtat nukax Brixtat nuk wʉt asan aton pejwʉajnalel, japox itpaeliajwa sitaeyax. Japoxan ja-aech Israel tʉajnʉpijiw. Asewbej ja-aech, mox duili Israel tʉajnʉxot. Japox ja-aechpi, asan aton xabich sitaen xot. Natxata wʉt, asan aton pejwʉajnalel, sat makxabijindik, xabich sitaen xoti aton. Mt 2.11; Mr 1.40; Jn 9.38; Hch 7.60
bronce Bronce, japox anaelax, xabich kaes pejme tink. Cobre anaelax, estañobej, jachi-el, japoxan. Jitat xabich tʉajnikpoxtat jofs cobre, estaño sʉapich, tanialaliajwas japox koloeyax isliajwa bronce. Bronce, me-ama oro, kabʉan-aech. Jn 3.15; Ap 9.20; 18.12
bur Bur kawaei, kabʉan-aech. Pe cha-aelch. Pachaem tʉa-ekaliajwa chaflaeliajwa. Pachaembej noxsliajwa. Pe fol wʉt, bur bijiat laeje. Mt 21.2; Mr 11.2, 7; Lc 10.34; Jn 12.14
cabras Cabras ovejas kabʉan-aech. Pe cabras bʉꞌladaꞌnika-el. Bʉꞌlakasnika-elbej. Ovejalax bʉꞌladaꞌnik. Bʉꞌlakasnikbej. Cabrabʉꞌan pachaem mʉa isliajwa, carpabʉꞌanbej. Iam wʉt, japacarpabʉꞌan xatatoena-esal. Cabraleche, me-ama pakleche, xa-aech. Cabrawi pachaembej xaeliajwa. Asawʉl chivas, cabrasliajwa. Bibliafʉtat “cabras” —aech wʉt, jʉmchiliajwa: “Jiw babejchow” —chiliajwa. “Ovejas” —aech wʉt, japox jʉmchiliajwa: “Jiw pachaempi, Dios naexasiti” —chiliajwa. Cabras pachaem Dios pej-ofrendaliajwa, altarmatwʉajtat bowaliajwa. (Taembej ovejas) Mt 25.32; Lc 15.29
Caifás Caifás sacerdotespaklokolan, Jesús cruztat kematamatlas wʉt. Caifás pʉax pawʉl Anás. Japi tasala Jesús cruztat kematamatlaliajwas. (Taembej Anás) Mt 26.3; Lc 3.2; Jn 11.49; Hch 4.6
camello Camello kaes pejme pinjin. Me-ama kawaei, jachi-el. Japitat judíos, asew jiwbej, noxt pejew naxaeyaxan. Japitatbej xananʉamti ponan. Japitatbej jiw chafol, asatʉajnʉchanlel fol wʉt. Mt 3.4; Mr 1.6; Lc 18.25
Canaán tʉajnʉ Canaán tʉajnʉ mox mar pinjiyaxxot. Japox pawʉl Mar Mediterráneo. Wʉajna duili Israel tʉajnʉxot, japi jiw Canaán tʉajnʉpijiw. Japi judíos-el. Mt 15.22
Capernaum paklowax Capernaum paklowaxxot Jesús duk tres waechan, pejnachala sʉapich. Japapaklowaxxot wʉt, Jesús xabich boejthʉt jiw bʉꞌxaeya. Isbejpon koechaxan. Naewʉajanbejpon Dios nejxasinkpoxan, jiw chiekal naexasisliajwa Dios. Capernaum paklowax mox Galilea puka, nortelel. Japapukaxot xabich jiw nabaxit. Nabaxisax japi pejnabichax. Mt 4.13; Mr 6.1; Lc 4.23; Jn 2.12
celotemʉtpijiw Celotemʉtpijiw xabich sichaems nabeyax, Roma gobierno pejsoldaw sʉapich, Roma tʉajnʉpijiw nakolaliajwa Israeli tʉajnʉxot. Celotemʉtpijiw xabich nejwesla Roma gobiernopijin tatoꞌlaliajwa Israel tʉajnʉpijiw. Mt 10.4; Mr 3.18; Lc 6.15; Hch 1.12-13
circuncidax Chajiakolaxtat Abraham Dios ketoꞌas paxʉlan Isaac circuncidaliajwa, Dios pejmarkaxliajwapon. Jasox is Abraham itpaeliajwa japi Dios pejjiwpi. Circuncidax tʉadut Abrahamtat puexa poejiw judíos circuncidaliajwapi. Kaesemana wʉt nalaeltpox, judíos circuncida puexa yamxi poejiw. Japox japi pejkabʉan. Circuncidax bo-oefbʉꞌ thaeyax. Jiamajametat jʉmchiliajwa: “circuncisión” —chiliajwa. Amwʉtjel puexa judíos japox isfʉki. Lc 1.59; Jn 7.22; Hch 7.8; 15.1
corbán Jiw jʉmdut wʉt ofrenda isliajwa Dios chaxdusliajwa, japox jʉmdusax, pawʉl “corbán”. Japox asew jiwliajwa-el. Japox Diosliajwa, sacerdotesliajwabej. Mr 7.11-13
cordero Cordero, oveja jeltiꞌsan. Chajiakolaxtat Dios toꞌa judíos xalaeliajwa ovejas Dios pejtemploba poxade. Jaxot judíos ovejas chaxduwpi sacerdotes xʉaꞌasliajwa, altarmatwʉajtat chabowaliajwa. Jasox ispi Dios beltaeliajwas, babijaxan ispoxanliajwa. Jiw xabich wʉt babijaxan ispoxan, xabich ovejas xalalaena Dios pejtemplobalel ofrenda chaxduiliajwapi Dios. Pe Cristo pat wʉt ampathatxot, do baxael, tʉpon cruztat, kematamatlas wʉt. Japox kaevecesliajwa. Japoxtat moton puexa jiw babijaxan ispoxanliajwa. Samata, jiw kaes weweꞌpa-esal ovejas xʉaꞌasliajwa. Ja-aech xot, Jesús pawʉl “Dios pejcordero”. (Taembej ovejas) Jn 1.29, 36
Cristo “Cristo” —aech wʉt, griegojametat japox jʉmchiliajwa: “Mesías” —chiliajwa hebreojametat. “Mesías” —aech wʉt, jʉmchiliajwa: “Dios toꞌaspon jiw bʉꞌweliajwa” —chiliajwa. Cristo, japonlap Mesías. Jesús xabich pejwʉlan. Jesús Dios paxʉlan, Dios toꞌaspon. (Taembej Jesús, Mesíasbej) Mt 1.16; Mr 8.29; Lc 20.41; Jn 2.23; Hch 2.17
cruz Cruztat Roma tʉajnʉpijiw, soldaw, kematamatal jiw babejchow, itpaeliajwa asew jiw, xabich babijaxan is wʉt, jasoxtat jiw babejchow nabijasaxael. Do jawʉt, chanows cruztat chanuilaliajwa mʉaxmatwʉajtat puexa jiw taeliajwas. Jasoxtat Jesúsbej kematamatlas cruztat. Pelax japon is-el babijax jasoxtat tʉpaliajwa. Mt 20.19; Mr 15.13; Lc 23.21; Jn 8.28
chimiawʉajan “Chimiawʉajan, Jesucristo pejwʉajan” —aech. Puexa jiw, Jesús pejwʉajan naexasiti, Dios bʉꞌweyaxaes. Samata, jʉm-aechi: “Chimiawʉajan” —aechi japawʉajanliajwa. Mt 4.23; Lc 1.19; Hch 5.42
David Chajiakolaxtat David, japon rey judíosliajwa, Jesús nalaelsax wʉajna. Japon chiekal pachaem. Dios kajachawaechpon chiekal tataeflaliajwa judíos. David xabich nejxasinkas Dios, pomatkoicha is xoton Dios jʉm-aechpox. David xabich kejus arpa dakax. Jasoxtat jajui xabich faekon. Jajuw wʉt, chimiajamechan jʉm-aechon jajuitat Diosliajwa. Lelbejpon jajui puexa jiw nejchaxoelaliajwa, asamatkoi jiw jajuiliajwabej. Japi jajui faekaxaes Salmosfʉtat. David paxʉlan, pawʉl Salomón, japon reywich, pax David pejwʉlela. Mt 9.27; Mr 2.25; Lc 18.38; Jn 7.42
denario Denario pawʉl kaeplatafach, Roma tʉajnʉpijiw pejplata. Japatʉajnʉpijin paklokolan pejxu ael-ispi platafachantat. Japaplatafachan pachaem nejmach mosliajwa Roma tʉajnʉxot, Israel tʉajnʉxotbej. Kaeplatafach pa-om kaematkoi bichaxliajwa, Jesús ampathatat wʉt. Mt 20.2; Mr 6.37; Lc 7.41; Jn 6.7
dep Dep ampathatat maenk, japi espíritu babejchow. Dep xabich taliat jiw. Tatoꞌlas pejpaklon, japon pawʉl Satanás. Dep pijaxtat xabich jiw babijaxan is. Japi dep xajʉp jiw tabejsliajwas. Jiamajametat japi pawʉl “demonios”. Wʉlnajʉp “diablos”. That toep wʉt, dep xabich kastikaxaeks infiernoxotdik. Mt 4.24; Mr 1.13; Lc 4.2; Jn 6.70
diáconos Diáconos, japi jiw makanoch kajachawaesliajwa ancianos. Flp 1.1
Dios Chajiakolaxtat, Dios that is wʉt, isbejpon thatbaxo. Dios duk pomatkoichaliajwa. Dios kaekolan. Pe nakiowa, trespon. Kaen japixot waj-ax Dios. Japon xabich kaes pejme mamnik. Asan japixot Jesucristo. Japon waj-ax Dios paxʉlan, kaekolan. Asan Espíritu Santo. Japon Dios pej-espíritu. Pe japi kaenejchaxoelax, nejchaxael wʉt. Mt 1.16; Mr 1.2; Lc 1.6; Hch 1.1-2
Dios tatoꞌlaxaelpox ampathatpijiw Asamatkoi Dios, paxʉlan sʉapich, tatoꞌlaxael ampathatpijiw, Jesucristo pejwʉajan naexasiti. Dios kaes pejme paklon. Me-ama Satanás, jachi-el Dios. Dios, me-ama jiw, jachi-elbej. “Dios tatoꞌalmatkoi” jiamajametat jʉmchiliajwa: “El reino de Dios” —chiliajwa. Japoxliajwa jʉm-aechbejpox: “El reino del cielo” —aechox. Mt 13.38; Mr 4.11; Lc 4.43; Jn 1.17
Dios toꞌaspon Jesucristo, Dios toꞌaspon. Japawʉl hebreojametat jʉmchiliajwa: “Mesías” —chiliajwa. Dios chajia jʉmdut toꞌaliajwa Mesías, japon pijaxtat judíos bʉꞌweliajwas, asew jiwbej. (Taembej Cristo, Jesús, Mesíasbej) Mt 12.39; Mr 1.34; Lc 4.41; Jn 1.19
Dios kawʉajnax “Dios kawʉajnax” —aech wʉt, japox jʉmchiliajwa: “Dios sʉapich, nospaeyax”. Pachaem jʉmchiliajwas nejxasinkaspox japon jʉmtaeliajwa. Pachaembej graciaschiliajwas Diosliajwa. Pachaembej wʉljoeliajwas beltaeyax babijaxan isaspoxanliajwa, wʉljoeliajwasbej bʉꞌweyax asew jiwliajwa, wʉljoeliajwasbej kajachawaesax asew jiwliajwa. Jiamajametat japox jʉmchiliajwa: “Orar” —chiliajwa. Mt 4.2; Mr 2.18; Lc 1.10; Jn 4.20
Dios paxi Japi jiw japox jʉmtis, naexasit xoti Jesús pejwʉajan. Japon fʉloek ampathatasik jiw bʉꞌweliajwa, japi jiw babijaxan ispoxan kaelel wepelsliajwapon. Dios jʉm-aech: “Taxʉlan pejwʉajan naexasiti, japibej taxi wʉlxael” —aech Dios. Mt 5.9; Lc 20.36; Jn 1.12; Hch 17.28, 29
Dios paxʉlan “Dios paxʉlan, Jesucristo” —aech wʉt, japox jʉmchiliajwa: “Jesucristo kaenkolan Dios paxʉlan” —chiliajwa. Japon toꞌas pax Dios ampathatasik, jiw bʉꞌweliajwa. Jesús jʉm-aech pajutliajwa: “Xan puexa jiw pakoewkolnan” —aechon pajutliajwa, pax Dios toꞌas xoton ampathatasik. Japox jʉmchiliajwa: “Diachwʉajnakolax Jesús atonkolan” —chiliajwa. Mt 4.3; Mr 1.1; Jn 1.1; Hch 9.20
Dios pejjamechan Chajiakolaxtat judíos pejwʉajnapijiw lel Dios pejjamechan, Dios jʉm-aech wʉt japiliajwa. Dios pejjamechan lelpi, japi jiw Dios pejprofetas, kaes asew jiwbej. Dios jʉm-aech wʉt, Dios pejjamechan jʉm-aech poejiwxot, japi lelaliajwa japon pejjamechan, puexa jiw xaljoeliajwa, jʉmmatabijaliajwabejpi. Do baxael, Jesús pajut fʉloek wʉt, jiw chiekal chanaekabʉanapon japi lelpoxan. (Taembej profetas) Mt 9.37; Mr 1.2; Lc 4.4; Jn 10.35
Diosxotse Diosxotse Jesucristo duk waj-ax Dios dukxot. Espíritu Santobej jaxotse duk. Puexa jiw naexasiti Jesús pejwʉajan, asamatkoi tʉp wʉti ampathatat, japi pomatkoicha duilaxael Diosxotse. (Taembej athʉxotse) Mt 3.12; Mr 10.25; Lc 3.17; Jn 1.30
dragón Dragón pejmachoefan. Xabich pinjinpon. Japon pejmachchoefan xabich chachoel. Dragón asawʉl, Satanás. (Taembej Satanás) Ap 12.1; 12.7-9
Egipto tʉajnʉ Egipto tʉajnʉ, Israel tʉajnʉ pejsurlel. Jaxotde Jacob, pejjiw sʉapich, chajiakolaxtat fʉlaech, ajil wʉt naxaeyaxan Israel tʉajnʉxot. Do jawʉx, xabich pin-iawaechan duil Egipto tʉajnʉxot, Moisés nalaelsax wʉajna. Do baxael, Moisés nalaelt wʉt, japon chiekal patiꞌin wʉt, Jacob pamojiw nakola Egipto tʉajnʉxot, Moisés sʉapich. Samata, kaewaech wʉt, Jacob pamojiw, japi judíos, is Pascuafiesta, nejkiowasamatapi Egipto tʉajnʉxot nakolapox. Do baxael, pin-iawaechan wʉt, asan pawʉlpon José, pijow María sʉapich, paxʉlan Jesúsbej, japi dʉkp Egipto tʉajnʉ poxade, rey Herodes pejsoldaw ketoꞌa wʉt yamxi beyax, Belén paklowaxpijiw. Mt 2.13; Mr 14.1; Hch 2.10
Elías Elías Dios pejprofeta. Chajiakolaxtat dukon Israel tʉajnʉtat, Jesús nalaels-el wʉtfʉk. Xabich koechaxan ispon Dios pijaxtat. Naewʉajanbejpon Dios pejwʉajan japi israelitas. Puexa israelitas matabija, achan Elías. Samata, Dios jʉm-aech chajiakolaxtat: “Kaen, me-ama Elías, jason, fʉlaeyaxael chapaeliajwa Mesías pasaxaelpox” —aech Dios, Juan jiw bautisanliajwa. Mt 11.14; Mr 6.15; Lc 1.17; Jn 1.21
epicúreos Epicúreos naexasisfʉl asan aton naewʉajanaspoxankal. Japon aton naewʉajnapijin, pawʉlon Epicuras. Japon xabich naewʉajan asew jiw nejchaxoelpoxankal asbʉan jʉmch. Nejchachaemlax japonliajwa kaes pejme xabich pachaem. Puexa asaxanliajwa wepachaema-esal japonliajwa. Hch 17.18
Espíritu Santo Espíritu Santo Dios pej-espíritu. Jesús mat-ech wʉt pejme dukaliajwa, athʉ poxase wʉton, japon toꞌak Espíritu Santo ampathatasik xatis naexasichpis Jesús pejwʉajan, nakchalaliajwa, nakkajachawaesfʉlaliajwabejpon. Kaenanʉla Jesús pejwʉajan naexasiti, japi pejmatpʉatanxot Espíritu Santo. Mt 1.18; Mr 12.36; Lc 2.26; Jn 14.12
estoicos Estoicos naexasisfʉl Zenón naewʉajanaspoxkal. Japon xabich naewʉajan japon nejchaxoelpoxankal. Naexasitbejpon pajut nejchaxoelpoxankal. Japonliajwa kaes pejme xabich pachaem is-elaliajwa babijaxan, pajut isasiapoxan, ampathatat laeja wʉton. Hch 17.18
falkam Falkam isas tawlafachantat. Ponbʉꞌan, pinabʉꞌan, duws, joewa wʉt felaliajwa, falkam xalaeliajwas joewa. Galilea pukaxot xabich falkam maenk, puka xabich pinjiyax xot. Xabich falkam pinanʉl. Asew cha-aelmochan. Japoxantat nabaxisiw xabich chananʉamt japapukaxot. Mt 9.1; Mr 1.19; Lc 5.2; Jn 6.17
fariseos Fariseos, japi paklochow judíos naewʉajnabachanxot, Dios pejtemplobaxotbej. Fariseos nejchaxoel Dios pijaxan. Pejwʉajnapijiw naewʉajanpox, xabich kaes pejme naexasit fariseos. Japi Dios chiekal naexasis-el. Naexasitlaxi pijaxankal, pejkabʉanpoxan. Japoxan japiliajwa kaes pejme wepachaems. Dios pejtatoꞌlax japiliajwa chiekal wepachaema-esallejen. Samata, chiekal naexasis-eli Jesús pejwʉajan, Dios toꞌaspon. Xabich jiw japixot Jesús nejwesla, jʉm-aech xoton: “Kaes pejme pachaem isliajwas Dios nejxasinkpox. Me-ama wajwʉajnapijiw pejkabʉananpox, ¿japox isaxisal, o, naexasisaxisal?” —aech xot Jesús. Mt 3.7; Mr 2.16; Lc 5.17; Jn 1.24
Galilea tʉajnʉ Galilea tʉajnʉ Israel tʉajnʉ nortelel. Japatʉajnʉ mox Galilea pukaxot. Jaxot Jesús tiꞌt, Nazaret paklowaxxot. Do baxael, jaxot Jesús duk, pejnachala sʉapich, Capernaum paklowaxxot. Mt 2.22; Mr 1.9; Lc 1.26; Jn 1.43
Genesaret puka Galilea puka asawʉl Genesaret puka. Japapuka oestelel cha-aeltʉajnʉ pawʉl Genesaret. (Taembej puka) Lc 5.1
gobernador Gobernador Pilato tatoꞌal Judea tʉajnʉpijiw, Jesús ampathatat wʉt. Roma tʉajnʉpijiw tatoꞌlan, Pilato toꞌas, japon tatoꞌlaliajwa Judea tʉajnʉpijiw. Lc 2.2; Jn 18.28; Hch 18.12
griegojame Griegojame Grecia tʉajnʉpijiw pejjame. Japi jiw naksiya griegojame. Asatʉajnʉchanpijiwbej naksiya japajame, Jesús ampathatat wʉt. Pajelwʉajan, Dios pejwʉajan, lels griegojametat. Jn 19.20; Hch 6.1; Col 3.10
hebreojame Judíos naksiya pejjame, hebreojame. Ampamatkoiyantat Israel tʉajnʉpijiw nakiowa naksiyafʉki japajame. Jn 5.2; 19.13; Hch 26.14
Herodes Herodes, japon rey Galilea tʉajnʉxot, Jesús ampathatat wʉt. Pejba ek, Jerusalén paklowaxxot. Kaes asabachanbejpon asapaklowaxanxot. Herodes pijowpow, japow judíos-atow. Mt 2.1; Mr 1.14; Hch 4.27
higonaechan Higonaechan maenk Israel tʉajnʉxot. Japanae xabich pa-ʉaf wʉt, pabaechbej. Japanaebaech pawʉl higos jiamajametat. Japabaech pachaem xaeliajwa. Judíos xabich kaechsichaems japabaech xaeliajwa. Mt 21.19; Mr 11.13; Lc 6.44; Jn 1.48
impuesto mat-omwʉljoew Impuesto mat-omwʉljoew, japi judíos. Japi wʉlduws mat-omwʉljoeliajwa impuesto nakae-Israel tʉajnʉpijiw. Japi mat-omwʉljow impuesto Roma gobiernoliajwa. Samata, Israel tʉajnʉpijiw nejwesla impuesto mat-omwʉljoew, japi nabist xoti Roma gobiernoliajwa. Japi kaes mat-omwʉljowbej pajutliajwa. Asew judíos impuesto mat-omwʉljow Dios pejtemplobaliajwa. Mt 10.3; Mr 2.15; Lc 5.30
incienso Incienso xabejnik. Incienso xabich xabejchaem, bowas wʉt. Kaematkoisfʉl sacerdotes bowa incienso Dios pejtemplobatat. Incienso bowas wʉt, athʉ itnum jul. Mt 2.11; Lc 1.9
Isaías Isaías Dios pejprofeta. Chajia japon duk, Jesús wʉajna. Japon kaefʉt lel. Japon lel Dios pejjamechan. Japon lelxot, jaxotbej japon pejwʉl. Isaías lel Mesíasliajwa, japon jʉmduchpon Dios, jiw bʉꞌweliajwapon. Mt 3.3; Mr 1.2; Lc 3.4; Jn 1.23
Israel Jacob asawʉl Israel. Japon Isaac paxʉlan, Abraham pamon. Israel pamowjiw pawʉl israelitas. Xabich chajiakolaxtat Israel tʉajnʉxot israelitas duil. Samata, japatʉajnʉ amwʉtjel pawʉl Israel tʉajnʉ. (Taem Jacob) Mr 12.29
Israel tʉajnʉ Israel pejtʉajnʉliajwa Dios chajia jʉmdut Abrahamxot, japon pamowjiwliajwabej. Japi jiw pawʉl israelitas. Asawʉl japi judíos. Mt 1.6; Lc 4.25; Jn 1.31; Hch 4.10
Jacob Jacob Abraham pamon. Abraham Dios makafich judíos pejwʉajnapijinliajwa. Abrahamwʉx Jacob doce paxi, poejiw. Jacob asawʉltat wʉlduwson Dios. Pawʉllison Israel. Israel pamowjiw kefeꞌen asatʉajnʉchanpijiw pejsatan, me-ama Dios chajia jʉmduch Abrahamliajwa. Do jawʉx, japatʉajnʉ pawʉl Israel tʉajnʉ. Mt 1.2; Mr 12.26; Lc 3.34; Jn 4.5
Jalsat Jiw jʉm-aech: “Jalsat” —aechi, japasat wʉajtas xot Judas Iscariote pejplatafachantat. Judas moch japaplatafachan wiasliajwapon Jesús sacerdotesxot. Do jawʉx, Judas pejme japi platafachan wiat sacerdotesxot, xabich nejxaejwas xoton Jesúsliajwa. Do jawʉx, sacerdotes japaplatafachantat wʉajti sat. Samata, japasat pawʉl: “Jalsat”. Mt 27.8; Hch 1.19
Jerusalén paklowax Jerusalén paklowax Judea tʉajnʉxot. Judea tʉajnʉ Israel tʉajnʉlel. Fiesta matkoiyan wʉt, xabich jiw, Israel tʉajnʉpijiw, fʉlaen natamejlaliajwa kaeyaxtat, Jerusalén paklowaxxot. Jaxot Dios pejtemploba ek. Japapaklowaxxot judíospaklochow duil, sacerdotesbej. Xabich fariseos, saduceosbej, jaxot duil. Jaxotbej gobernador duk. Japon pawʉl Pilato. Puexa japi jiw duil Jerusalénxot. Mt 2.1; Mr 1.4; Lc 2.22; Jn 1.19
Jesucristo pejwʉajan Jesucristo pejwʉajan, asawʉl chimiawʉajan. Japawʉajan Dios paxʉlan pejwʉajan ampathatat. Japawʉajanxot lels Jesús naewʉajanpoxan, japon xabich jiw boejthʉtpoxanbej. Japawʉajanxot jʉm-aechbej Jesús tʉppox, japon mat-echpoxbej Dios pijaxtat. Mt 1.1; Mr 1.1; Hch 3.10
Jesús Jesús Dios paxʉlan, japon kaekolan. Akaseskolaxtat Diosxotse Jesús duk, Espíritu Santobej. Japikal koew duil Diosxotse. Dios nejxasink Jesús nalaelsliajwa ampathatat atowtat Espíritu Santo pijaxtat. Japow pawʉl María. María pamal pawʉl José. Japon José wʉlduw paxʉlan Jesúswʉltat, me-ama Dios pej-ángel chajia jʉm-aech. Japawʉl jʉmchiliajwa: “Jiw bʉꞌwen” —chiliajwa. Jesús duk ampathatat treinta y tres waechan. Do jawʉx, tʉpon cruztat. Jasoxtat wemoton puexa jiw babijaxan ispoxanliajwa. Tres matkoi wʉt, Dios mat-echpon pejme dukaliajwa. Jasoxtat Dios itpaei pejpamamax kaes pejme japon mamnikpox. Me-ama Satanás pejpamamax, jachi-el Dios pejpamamax. Amwʉtjel, pomatkoichaliajwabej, Jesús duk, pax Dios sʉapich, Diosxotse. Jesús xabich pejwʉlan. Kaewʉl pawʉlon “Dios paxʉlan”. Asawʉl pawʉlon “Puexa jiw pakoewkolan”. Japawʉl Jesús xabich jʉm-aech pajutliajwa. Asawʉl pawʉlon “Cristo” griegojametat, o, “Mesías” hebreojametat. Japawʉl jʉmchiliajwa: “Dios toꞌaspon jiw bʉꞌweliajwa” —chiliajwa. Asawʉl pawʉlon “Jesucristo”. Asawʉl pawʉlon “Emanuel”. Japawʉl jʉmchiliajwa: “Dios duk xatisxot” —chiliajwa. Asawʉl pawʉlon “Dios pejcordero”. Japawʉl jʉmchiliajwa: “Dios toꞌaspon tʉpaliajwa, mosliajwa jiw babijaxan ispoxan” —chiliajwapox. Puexa Jesús pejwʉlan pachaem matabijaliajwas. Jasoxtat chiekal matabijaxaes, achan Jesús. Mt 1.16; Mr 1.8; Lc 18.1; Jn 1.29
jiw bautisan Juan pawʉl “Jiw bautisan”. Japon Dios pejprofeta. Juan Dios toꞌas Israel tʉajnʉpijiw naewʉajnaliajwa Cristo fʉlaeyaxaelpox. Jiw naexasit wʉt Dios, japi jiw kofa wʉtbej babijaxan ispoxan, ja-aech wʉt, Juan japi jiw bautisa mintat, puexa asew jiw itpaeliajwa japi naexasitilis Dios. Samata, pawʉlon: “Juan jiw bautisan” —aechox, xabich jiw bautisa xoton. Japon pax pawʉl Zacarías. Pen pawʉl Isabel. Juan naewʉajan wʉt Judea tʉajnʉxot, Jesús duk Nazaret paklowax, Galilea tʉajnʉxot. Mt 3.1; Mr 1.1; Lc 1.56; Jn 1.15
Jonás Jonás, japon Dios pejprofeta. Japon jiw naewʉajan. Japi jiw kofa-el wʉt babijaxan ispoxan, japi jiw Dios kastikaxaeslach. Majt Jonás pinbaxin bijalas. Tres matkoipon pinbaxin pejwoejtat, owchi-el xoton, Dios toꞌas wʉt. Do jawʉx, pinbaxin Jonás xuls thaejtade pejme laejaliajwapon. “Jonás pejwʉajan” —aech wʉt, japox jʉmchiliajwa: “Asamatkoi, Jesús tʉp wʉt, tres matkoi wʉt, Jesús mat-esaxaes pejme dukaliajwa” —chiliajwa japox. Mt 12.39; Mt 16.4; Lc 11.29
Jonás, Simón Pedro pax Jonás asawʉl Juan. Japon Simón Pedro pax. Pinbaxin biajlaspona-el. Mt 16.17; Jn 1.42; 21.15
Jordánlajt Jordánlajt kaes pejme pinalajt Israel tʉajnʉxot. Japalajt nortelel nakolt Galilea pukaxot. Matduk “Mar Muertoxot”, tomkalel. Chajiakolaxtat Dios is koechax israelitas, Josué sʉapich, likaliajwa pʉtade japalajtxot, majt nanʉamt wʉti cuarenta waechan pajilaxxot. Do baxael, japalajtxot Juan jiw bautisa, Dios naexasiti. Mt 3.5; Mr 1.4; Lc 3.3; Jn 1.28
José José nabist carpintero bichax, Galilea tʉajnʉxot. Japon María fit pijowliajwa, Dios pej-ángel toꞌas xoton. Ángel jʉm-aech: “María naxʉwlaxael Espíritu Santo pijaxtat. Xam wʉlduiyaxaelam narianich Jesúswʉltat” —aech ángel Joséliajwa. Do jawʉx, Jesús nalaelt wʉt, José bʉꞌfol xaljamch, pen sʉapich, Egipto tʉajnʉ poxade, Dios toꞌas xoton. Do jawʉx, nawenlisi Egipto tʉajnʉxotdin. Jawʉt fʉlaechlisi Galilea tʉajnʉ poxade, duilaliajwa Nazaret paklowaxxot, japapaklowaxxot Jesús tiꞌsfʉlaliajwa. Mt 1.16; Lc 1.27; Jn 1.45. José wʉlxoela xabich jiw maenk. Kaen pawʉl José, japon Arimatea paklowaxpijin. Mr 15.42; Lc 23.50; Jn 19.38. Asan pawʉl José, japon Jesús pakoewan. Mr 6.3. Bibliafʉt xaljowam wʉt, jaxot faenaxaelam asan José pawʉlpon. Japon Jacob paxʉlan.
José José Jacob paxʉlan, pen pawʉl Raquel. Jacob doce paxi poejiw. Jacob kaes pejme nejxasink José. Samata, José nejweslas pakoew. Asamatkoi José jaeltas pakoew mowaliajwas asajiwtat. Do jawʉt, José bʉꞌfos Egipto tʉajnʉ poxade. Jaxotde José Dios tataeflas. Asamatkoi japatʉajnʉxot José jiw tatoꞌal, faraón wʉlduws wʉton paklonaliajwa. Do asamatkoiyan, naxaeyaxan ajil wʉt Israel tʉajnʉxot, José wʉllala pax, pakoewbej, japi pejwathoꞌbej, paxibej, duilaliajwa Egipto tʉajnʉxot. Ja-aech wʉt, José kajachawaet pax. Kajachawaetbejpon pakoew xabich nabijasasamatapi pejlit. Do jawʉx, pin-iawaechan duil wʉti Egipto tʉajnʉxot, israelitas xabich pin-iakolafʉl japatʉajnʉxot Moisés nalaelsax wʉajna. Mt 1.16; Jn 4.5; Hch 7.9, 18
Judea tʉajnʉ Judea tʉajnʉ Israel tʉajnʉlel, surlel. Japatʉajnʉxot Belén paklowax, Jerusalén paklowaxbej. (Taembej Jerusalén paklowax) Mt 1.17; Mr 1.4; Lc 1.5; Jn 3.22
judíos Judíos makanoch Dios, japon pejjiwliajwa ampathatat. Japi makanoton itpaeliajwa, achan Dios, puexa ampathatpijiw, japi matabijaliajwa Dios. Judíosxot Dios chaxdut pejtatoꞌlaxan puexa judíosliajwa. Toꞌabejpon profetas. Toꞌabejpon paxʉlan judíosxotsik. Dios paxʉlan pawʉl Jesús. Nalaelt wʉt, nalaelton judíos-atowtat. Abraham, Isaac, Jacob, Moisés, Elías, rey Davidbej, puexa japi judíos. Asawʉl judíosliajwa “israelitas”, o, “Israel tʉajnʉpijiw”. Mt 1.11; Mr 1.22; Lc 1.16; Jn 1.11
judíos chanaekabʉanapi Judíos chanaekabʉanapi, japi xabich sitaens judíosxot. Judíos chanaekabʉana, japi naewʉajan jiw Dios tatoꞌalpoxan, Dios pejjamechanbej. Naewʉajanbejpi judíos pejkabʉananpoxan, pejwʉajnapijiw pijaxan. Japi judíosxot paklochow. Jiamajametat pawʉli “Maestros de la ley”, japi chanaekabʉana xot Dios tatoꞌalpoxan. Mt 8.19; 23.27; Mr 12.40; Hch 13.1
judíos naewʉajnaba Judíos naewʉajnaba pawʉl jiamajametat “Sinagoga”. Potʉajnʉchan judíos duilxot, xajʉp japi pejnaewʉajnabachan. Dios pejjamechan matabijapi, japi jiw naewʉajan japabachantat. Mt 9.35; Mr 1.21; Lc 4.15; Jn 6.59
judíospaklochow Judíospaklochow tatoꞌal Dios pejtemplobatat. Japi tatoꞌalbej judíos naexasisliajwa Dios. Japi, fariseos, saduceos, sacerdotes, sacerdotespaklochow, sacerdotes kajachawaetpibej, ancianosbej. Mt 12.45; Mr 14.1; Lc 18.18; Jn 2.18
juez Jueces, japi chiekal naewet jiw jʉm-aechpoxan asan aton pejbʉꞌwʉajanpoxliajwa. Pejbʉꞌwʉajan wʉt, japi jueces jʉmchiyaxael achakastikaxtat japon aton kastikaxaes. Jueces, japi paklochow. Japi duil paklowaxanxot. Mt 5.22; Lc 12.58; Hch 13.20
koechax Jesús koechaxan is wʉt, japoxantat japon jiw itpaei Dios pejpamamax. Itpaeibejpon japon pajut Mesíaspon, toꞌaspon jiw bʉꞌweliajwa, japi Dios naexasiti. Jesús koechaxan is jiw naexasisliajwa Dios. Mt 7.22; Mr 8.11; Lc 1.51; Jn 2.5
león León, japon nuth asatʉajnʉpijin. Japon pinjin, me-ama tor jeltiꞌsan, jason. Wʉladaꞌnikon. Majt chajia leónes maenk Israel tʉajnʉxot. Pe amwʉtjel leónes jil. Dios pejjamechan jʉm-aech wʉt: “León” —aech wʉt, jʉmchiliajwa: “Pamaman, me-ama león” —chiliajwa. Ap 5.5; 13.2
leprawaxae Judíos waeis leprawaxae, Jesús ampathatat wʉt. Taen wʉti jiw leprawaxae waeispi, japi jiwliajwa judíos nejchaxoel: “Ampi jiw, me-ama patʉpa, waeis xoti waxaewʉajilax” —aechi, nejchaxoel wʉt. Dios pejjamechan jʉm-aech: “Leprawaxae, me-ama jiw pejbabijaxan, ja-aech” —aech Dios pejjamechan. Mt 8.2; Mr 1.40; Lc 4.27
levadura Levadura cha-aelaxach tanialtas puthlaliajwa harinasap pan isliajwa. Baxael, japasap puthal wʉt, pachaem hornoxot cha-owaliajwa. Dios pejjamechan jʉm-aech: “Levadura, me-ama jiw pejbabijaxan. Kaesʉapich wʉt, kaes pejme xabich babijaxan” —aech Dios pejjamechan. Mt 13.33; Mr 8.21; Lc 13.21
maná Chajiakolaxtat Dios chaduw maná judíos xaeliajwa, Moisés sʉapich, pajilaxxot nanʉamt wʉti. Maná pachaem xaeliajwa. Kaemadoisfʉl nalian wʉt, maná satat oelax chanlian. Do jawʉt, judíos not xaeliajwa. Japi maná pachaema-el maeliajwa. Napatamatkoi wʉajna wʉt, pachaemlax masliajwa kaematkoiliajwa asbʉan jʉmch. Me-ama jojali-ʉth wʉt, jakabʉan-aech maná. Chat-ia wʉt, me-ama galleta, xa-aech. Xael wʉt, me-ama miel jakaechxa-aech. Jn 6.31, 49; Hch 9.4
maran Dios jʉm-aech: “Judíos xaeyaxil maránwi. Chaemil judíos xaeliajwa maránwi” —aech Dios. Japox jʉm-aech Moisés chajia lelpox, Dios pejtatoꞌlax lel wʉton. Samata, pachaema-el judíos maran thinaliajwa. Pe asew judíosxot naexasis-elpi Dios tatoꞌalpox. Japi judíos nakiowa maran thin plata kanaliajwa. Japi pajut japox is, sichaemsxotipox. Mt 7.6; Mr 5.11; Lc 8.32
Marcos Marcos duk Jerusalén paklowaxxot. Japon kolewʉl. Kaewʉl Marcos. Asawʉlpon Juan. Samata, jiw jʉm-aech: “Juan Marcos” —aechi Juan Marcosliajwa. Japon chiekal naexasit Jesucristo pejwʉajan. Matabijtaspon apóstoles. Matabijtasbejpon Pablo, Bernabé sʉapich. Chajiakolaxtat japi Juan Marcos bʉꞌfol, naewʉajnaliajwa chimiawʉajan, Jesús pejwʉajan, judíos-elpi poxade. Hch 12.12; 13.5, 13 Marcos lel Jesús pejwʉajan. Lelxot, jaxotbej japon pejwʉl. Chajiakolaxtat, Roma paklowaxxot wʉt, lelon, Pedro sʉapich japapelfʉt. Asew jiw jʉm-aech: “Pedro chiekal chanaekabʉana Jesús pejwʉajan, japox lelaliajwa Marcos” —aechi. Pe chiekal matabija-esal, diachwʉajnakolax Pedro kajachawaet wʉt, o, kajachawaes-el wʉton, Marcos lel wʉt. Mr 1.1
mat-esax “Mat-esax” —aech wʉt, jʉmchiliajwa: “Aton tʉp wʉt, japon aton Dios mat-ech pejme dukaliajwa” —chiliajwa japox. Japox ja-aech Lázaroliajwa, mat-ech wʉton Dios. Japox ja-aechbej Jesúsliajwa, mat-ech wʉton pax Dios. Japox jachiyaxaelbej xabich jiwliajwa, japi naexasiti Jesús pejwʉajan. Dios mat-eyaxael japi jiw pejme duilaliajwa. Mt 16.21; Mr 8.31; Lc 9.22; Jn 6.40
menta-ʉaf Menta-ʉaf pachaem naxaeyaxan mattholaliajwa. Japa-ʉaf, me-ama cilantro wʉt, ja-aech. Lc 11.42
Mesías Jesús asawʉl “Mesías”. “Mesías” —aech wʉt hebreojametat, japox jʉmchiliajwa: “Dios toꞌaspon ampathatasik jiw bʉꞌweliajwa” —chiliajwapox. “Mesías” —aech wʉt, griegojametat jʉmchiliajwa: “Cristo” —chiliajwa. Dios pejjamechan xot Dios chajia jʉm-aech pejprofetastat Mesías fʉlaeyaxaelpoxliajwa. Samata, xabich judíos wʉajnawesfʉl japon pejpasax. (Taembej Cristo) Mt 12.23; Mr 12.10; Lc 10.24; Jn 1.41; Hch 18.28
mirrasapan Mirrasapan pachaem taniasliajwa vino, af wʉt xabich xaenka-elaliajwa. Mirrasapan pachaembej perjumaminan isliajwa. Pachaembej patʉpan joelaliajwa, mʉthsliajwa wʉt patʉpan. Judíos pejkabʉan japox. Mt 2.11; Mr 15.23; Jn 19.39; Ap 18.13
Moisés Moisés Dios toꞌas, japon jukaliajwa judíos Egipto tʉajnʉxot, japi judíos esclavos wʉt japatʉajnʉxot. Samata, Moisés bʉꞌfol judíos Israel tʉajnʉ poxade. Japatʉajnʉ pasliajwa, japi cuarenta waechan nanʉamt pajilaxxot, chiekal xanaboeja-el xoti Dios. Pajilaxtat wʉt, Moisés naewʉajnas Dios. Do jawʉx, Moisés naewʉajan judíos. Dios chaxdut pejtatoꞌlaxan Moisésliajwa, judíosliajwabej. Do jawʉx, Moisés tʉp wʉt, Dios pejtatoꞌlaxan naman judíosxot. Do baxael, Moisés tʉp pas-elaxtat Israel tʉajnʉxot. Do jawʉt Josué naliaxt judíos pejpaklonaliajwa. Mt 5.17; Mr 1.43; Lc 2.22; Jn 1.17
Moisés chajia lelpox Ampoxanlape Dios majt jʉm-aech Moisés lelaliajwa, jʉmchiliajwapox: “Dios pejtatoꞌlaxan” —chiliajwa. Puexa judíos naexasisaxael Dios pejtatoꞌalpoxan. Pe xabich asew, judíos, naexasis-el Dios pejtatoꞌalpoxan. Naexasis-elpi Moisés chajia lelpox. Japilap nakaejudíosliajwa babejchow. Moisés chajia lel cincofʉtan. Japafʉtanxot faekaxaes Dios pejjamechan. Mt 5.27; Mr 10.19; Lc 2.22; Jn 8.5
napatamatkoi Napatamatkoi, japamatkoi sábado, judíos damlathʉlaliajwa. Judíos nabich-el japamatkoitat, chajia Dios toꞌas xoti chiekal napataliajwa. Pe fariseos kaes pejme xena, fiat wʉt japamatkoitat is-elaliajwa. Samata, Jesús nejwesla japi fiatpoxan, napatamatkoi wʉt. Mt 12.1; Mr 15.42-43; Lc 4.16; Jn 5.9
nardo Kaenae pawʉl nardo. Japanae pejtathin xabich xabejnik, me-ama kawaemabʉxchoꞌnae, jaxabej-aech. Japanaechan nuil mʉaxanlelantat thʉnk xot. Japatathinantat isas perjumaminan. Japaminan xabich xabejnik. Xabich ommaenkbejpi. Mr 14.3; Jn 12.3
naxae-el, Dios piach kawʉajnaliajwa wʉt Jiw Dios naexasiti naxae-el kaematkoi Dios piach kawʉajnaliajwa. Ja-aech jiw kaes piach Dios kawʉajnaliajwa. Jiamajametat japox jʉmchiliajwa: “Ayunar para orar a Dios” —chiliajwa. Mr 2.18; Lc 2.36-37; 5.33; Hch 14.23
Nazaret paklowax Nazaret paklowaxxot Jesús duk. Jaxot tiꞌtbejpon. Jaxot María, Jesús pen duk, pamal sʉapich. Japon pawʉl José. Nazaret paklowax Galilea tʉajnʉlel. Mt 4.13; Mr 1.9; Lc 1.26; Jn 1.45
nicolaítas “Nicolaítas” —tis kaemʉt jiw. Nicolaítas xabich nejxasink ídolos kawʉajnaxan. Nejxasinkbejpi asew wathoꞌ bʉꞌmoejsaxan. Japi naexasis-el Dios. Ap 2.6, 15-16
ofrenda Ofrenda judíos chaxduw Diosliajwa. Jesús nalaels-elfʉk ampathatat, judíos choef chaxduw Diosliajwa templobatat, me-ama Moisés chajia ketoꞌaspi. Japa-ofrenda Dios chaxduwpi, xabich nejxaejwas xot babijaxan ispoxanliajwa. Jasox is wʉt, Dios beltaens japi babijaxan ispoxanliajwa. Mt 5.23; Mr 12.33; Lc 21.1; Jn 8.20
olivobaech Olivobaech xabich pachaem xaeliajwa, isliajwabej pasiminan. Olivosiminan pachaem sit-ia wʉt taniasliajwa, jofaliajwabej. Olivonaechan maenk Israel tʉajnʉxot.
Olivonaechanmʉax Olivonaechanmʉaxxot mox Dios pejtemploba ek, Jerusalén paklowaxxot. Jaxot pin-iamatkoiyan Jesús fʉlalaecha pax Dios kawʉajnaliajwa. Japoxade bʉflalaechabejpon pejnachala damlathʉlaliajwa. Jaxotbej Judas Iscariote bʉflaech soldaw, asew jiwbej, Jesús jaelsliajwas, bʉflaeliajwasbejpon judíospaklochow poxade. Mt 21.1; Mr 11.1; Lc 19.29; Jn 8.1
ovejas Ovejas pachaem xaeliajwa. Ovejala pachaembej ponbʉꞌan isliajwa, lakasnik xoti. Dios pejjamechan jʉm-aech wʉt: “Ovejas” —aech wʉt, jʉmchiliajwa: “Jiw naexasitpi Dios” —chiliajwa. Dios pejjamechan jʉm-aech wʉtlax: “Cabra” —aech wʉt, japox jʉmchiliajwa: “Jiw naexasis-elpi Dios” —chiliajwapox. Jesús ampathatat wʉt, ovejas pachaem Dios pej-ofrendaliajwa, bowaliajwabej templobatat. Samata, Cristobej pawʉl: “Oveja jeltiꞌsan”. Japox jʉmchiliajwa: “Dios pejcordero” —chiliajwapox jiamajametat, japon tʉp xot jiw pejbabijaxan mosliajwa. (Taembej cordero, cabrabej) Mt 9.36; Mr 6.34; Lc 2.8; Jn 10.1
padaelmajiw Jesús xabich padaelmajiw. Pe kaes pejme Jesús padaelmanpon, japon Satanás. Me-ama asew Jesús padaelmajiw, jachi-el Satanás. Asan Jesús padaelman, pawʉl Judas Iscariote. Japon majt Jesucristo pejnachalan. Do jawʉx, soldaw bʉꞌfolon Olivonaechanmʉax poxade, japi jaelsliajwa Jesús, bʉflaeliajwabejpi judíospaklochow poxade. Japi judíospaklochow, Jesús padaelmajiw. Judas naekichachajbapijin. Asew Jesús pejnachala matabija-el asamatkoi Judas isaxaelpox Jesúsliajwa, padaelman xoton. Mt 10.4; Mr 3.19; Lc 6.16; Jn 6.64
pajilax Pajilaxxot, jaxot jiw duila-el min ajil xot, naechan ajil xotbej. Pajilaxxot pejmachchoefkal maenk. Jaxot jomkal maenk, afʉbej. Jiwjametat “pajilax” —aech wʉt, jʉmchiliajwa, “El desierto” —chiliajwa jiamajametat. Israel tʉajnʉxot pajilax mox. Jaxotbej xabich mʉaxan. Jaxot Juan, jiw bautisan, jiw naewʉajan, papati naewesliajwa japon naewʉajanpoxan. Pajilaxxotbej Jesús xapaejas Satanás. Mt 3.1; Mr 1.3; Lc 1.80; Hch 7.30
Pascuafiesta Pascuafiesta xabich pachaem judíosliajwa. Kaewaechfʉl wʉt, Jerusalén paklowaxxot judíos fiesta is nejkiowasamata pejwʉajnapijiw Dios bʉꞌwiaspox, nakola wʉt Egipto tʉajnʉxot. Jawʉt, judíos pejwʉajnapijiw nakola wʉti Egipto tʉajnʉxot, xabich Egipto tʉajnʉpijiw, tʉp Dios pejkastikaxtat, naexasis-el xoti Dios. Japamatkoitatlax chinax kaen judíos tʉpa-el, puexa chiekal naexasit xoti Dios. Mt 26.1; Mr 14.1; Lc 2.41; Jn 2.13
pejnachala Japi makanoch kajachawaesliajwa jiw chanaekabʉanan, matabijaliajwabejpi japon chanaekabʉanapoxan. Japi pawʉl: “Pejnachala”. Jiamajametat japox jʉmchiliajwa: “Discípulos” —chiliajwa. Puexa jiw naexasit wʉt Jesús pejwʉajan, japi Jesús pejnachalaxael. Jesús pejnachalaxot wʉlduwpon doce poejiw “Apóstoles”. Mt 4.21; Mr 1.15; Lc 5.33; Jn 3.26
Pentecostésfiesta Pentecostésfiesta xabich pachaem judíosliajwa. Me-ama Pascuafiesta, ja-aechbej japafiesta judíosliajwa. Pascuafiesta toep wʉt, cincuenta matkoiyan wʉt, do jawʉt, Pentecostésfiesta ispi. Japafiesta pawʉl jiamajametat: “Fiesta de las semanas” —aechipox, siete semanan toep wʉt, japafiesta is xoti. Asafiesta pawʉlbej “Fiesta de la cosecha” —aechipox jiamajametat. Japafiesta wʉt, Espíritu Santo pask Jesús naexasitixotsik Jerusalén paklowaxxot. Hch 2.1; 20.16; 1 Co 16.18
perlas Perlas xabich ommaenk. Pachaem isliajwa wʉchajila, isliajwabej anillos. Perlas, me-ama iaꞌ papoei. Xajaera. Cha-aex, me-ama jesfu. Japi perlas marxot faeks thapantutat. Mt 13.45-46; Ap 17.4
Pilato Pilato, japon Judea tʉajnʉpijiw pejgobernador, Jesús ampathatat wʉt. Pilato duk Jerusalén paklowaxxot pinabatat. Japon Roma tʉajnʉpijin. Pilato toꞌas pejpaklokolan, Roma paklowaxpijiw tatoꞌlan, Pilato tatoꞌlaliajwa Judea tʉajnʉpijiw. Pilato pejpoklawʉlkolax, pawʉlon Poncio Pilato. Jesús kematamatla-esal wʉt tʉpaliajwa cruztat, jawʉt judíospaklochow bʉꞌfoli Jesús Pilato poxade, japon pejwʉajnalel Jesús tasalaliajwapi, xabich boesasia xoti Jesús. Pe judíospaklochow tapae-esal japi pajut boesaliajwapi aton. Samata, judíospaklochow ketoꞌapi Pilato Jesús boesaliajwas. Mt 27.2; Mr 15.1; Lc 3.1; Jn 18.28
poklalel “Poklalel” —aech wʉt, jʉmchiliajwa: “Pamamax” —chiliajwapox. Samata, “Dios pejpoklalel Jesús ek —aech wʉt” jʉmchiliajwa: “Dios chaxdut pamamax paxʉlan Jesúsliajwa” —chiliajwapox. Samata, Jesús pejpamamax najʉp, me-ama pax Dios pejpamamax. Mt 22.44; Mr 12.36; Lc 1.11; Hch 2.34
profetas Profetas Dios makanoch, japi profetas naewʉajnaliajwapi jiw Dios pejjamechan. Asamatkoi japoxan naewʉajnaxan jachiyaxael Dios bʉxtoꞌaspiliajwa. Samata, jʉmtispi: “Wʉajna chapaeipi” —tispi. Dios toꞌaspi, japi japajamechan lel, asew jiwbej matabijaliajwa. Puexa japafʉtanxot faekaxaes Dios pejjamechan. Juan, jiw bautisan, japon taxdukapijin, Dios pejprofeta. Asew, judíos wʉajnapijiwxot, japibej Dios pejprofetas. Kaen pawʉl Elías. Asan pawʉl Isaías. Asan pawʉl Jeremías. Asan pawʉl Daniel. Kaes asew profetasbej. Mt 5.11; Mr 6.15; Lc 1.70; Jn 1.45
puexa jiw pakoewkolnan Jesús pajut xabich najʉm-aech ampox: “Puexa jiw pakoewkolnan” —na-aech Jesús pajut, ampathatat wʉton, pejnachala sʉapich. Japawʉl jʉmchiliajwa: “Xan Dios paxʉlnan, atonkolnanbej” —chiliajwa. Diachwʉajnakolax Jesús atonkolan, me-ama puexa jiw, ja-aechon. Pelax Jesús is-el babijax. Pomatkoicha Jesús xanaboejt pax Dios isasamata babijax. (Taembej Dios paxʉlan) Mt 8.20; Mr 2.28; Lc 5.24; Jn 5.27
puka “Puka” —aech wʉt Dios pejjamechantat, japox jʉmchiliajwa: “Galilea puka” —chiliajwa. Galilea puka asawʉl: “Tiberias puka” Jn 6.1; 21.1 Japapuka asawʉlbej: “Genesaret puka”. Lc 5.1 Japapuka xabich pinjiya. Diez kilómetros pinatupox. Quince kilómetros pakchowapox. Japapukaxot xabich jiw nabaxit. Xabichbej nabaxisiw maenk, baxi maenk xot japapuka. Samata, japapukaxot falkammochan xabich maenk. Xabichbej tarayan, chinchorobej. Mt 4.13; Mr 1.16; Lc 5.1; Jn 6.1
rey Rey, japon paklokolan kaetʉajnʉpijiwliajwa. Japatʉajnʉ pawʉl “país” jiamajametat. Rey, japon kaes pejme paklon pejtʉajnʉxot. Me-ama asew, paklochowpi, jachi-elon. Japon puexa jiw tatoꞌal. Profetas chajia jʉm-aech Jesúsliajwa: “Asamatkoi japon reyaxael judíosliajwa. Japon pawʉlaxael Mesías” —aech profetas Jesúsliajwa. Pe Jesús ampathatat wʉt, japi judíos nejchaxoel Dios kaen aton toꞌaxael judíos pejreyliajwa, puexa judíos tatoꞌlaliajwapon, me-ama rey David chajiakolaxtat, jachiliajwapon. Japi jasox nejchaxoel: “Japon rey wʉt, malechaxael Roma tʉajnʉpijiw, soldaw, duili Israel tʉajnʉxot” —aech judíos, nejchaxoel wʉt. Pe Mesías japox jachiyaxil. Japon reyaxael jiw pejnejchaxoelaxantat, Dios naexasiti. Jachiyaxael Jesús ampatʉajnʉpijiwliajwa, naexasiti japon pejwʉajan. (Taembej Mesías) Mt 1.6; Mr 2.26; Lc 1.5; Jn 19.2
Roma tʉajnʉpijiw tatoꞌlan Roma tʉajnʉpijiw tatoꞌlan, kaes pejme paklokolan. Japon xabich tʉajnʉchanpijiw tatoꞌal, Jesús ampathatat wʉt. Jiamajametat ‘Emperador’ —tispon. Japon duk Roma paklowaxxot. Japon toꞌa gobernadores, soldaw sʉapich, asatʉajnʉchan poxade. Wʉlduwbejpon poejiw, impuesto mat-omwʉljoewliajwa, japi mat-omwʉljoeliajwa impuesto japatʉajnʉchanpijiw Roma gobiernoliajwa. Amwʉtjel Roma paklowax nakiowafʉk Italia tʉajnʉxot. Mt 8.5; Mr 2.14; Lc 3.12; Jn 18.28
sacerdotes Sacerdotes nabist Jerusalén paklowaxxot Dios pejtemplobatat. Japi sacerdotes Dios kawʉajan jiwliajwa, japi jiw, chapaeipi Diosxot babijaxan ispoxan. Japi sacerdotes choef xʉaꞌati jiw babijaxan ispoxanliajwa, japi jiw Dios beltaeliajwas. Sacerdotes xajʉpbej jʉmchiliajwa, kaen aton boejthʉls wʉt leprawaxae, o, boejthʉla-esal wʉt. Bʉꞌxaenkpi, boejthʉls wʉt, japi chaxduiyaxael ofrenda Dios pejtemplobatat, waxae chiekal boejthʉls xoti. Mt 8.4; Mr 2.26; Lc 1.5; Jn 1.19
sacerdotes kajachawaeti Sacerdotes kajachawaeti, japi kajachawaet sacerdotes is wʉt pejbichaxan Dios pejtemplobaxot. Judíosxot kaemʉt, pawʉl “Levitas” jiamajametat. Pejwʉajnapijin pawʉlbej Leví. Leví pax pawʉl Jacob. Lc 10.32; Jn 1.19
sacerdotespaklochow Sacerdotesxot kaemʉt, japi kaes paklochowpi. Japi puexa asew sacerdotes tatoꞌlaliajwa. Japi Jesús padaelmajiw. Japi nejwesla Jesús naewʉajanpoxan. Mt 2.4; Mr 10.33; Lc 9.22; Jn 7.32
sacerdotespaklokolan Sacerdotespaklokolan, japon kaes pejme paklon. Me-ama puexa asew sacerdotes, jachi-elon. Jiamajametat japon pawʉl “Sumo sacerdote”. Matxoelapijin sacerdotespaklokolan pawʉl Aarón. Japon Moisés pakoewan, matxoelapijin. (Taem saduceos) Mt 26.57; Mr 2.26; Lc 22.50; Jn 11.49
saduceos Saduceos, japi kaemʉt judíospaklochowxot. Saduceosxot kaesʉapich sacerdotes. Saduceos nejchaxoelpoxan najʉpa-el fariseos nejchaxoelpoxan. Saduceos nejchaxoel: “Jiw tʉp wʉt, mat-eyaxisal pejme duilaliajwa. Pej-aelanbej chiekal ajilaxael” —aech saduceos, nejchaxoel wʉt. Mt 3.7; Mr 12.18; Lc 20.27; Hch 4.1
Samaria tʉajnʉ Samaria tʉajnʉ Galilea tʉajnʉ pejsurlel, Judea tʉajnʉ pejnortelelbej. Samaria tʉajnʉpijiw, japi judíos-el. Samaria tʉajnʉpijiw nanos-el xot, nakaetʉajnʉpijiw sʉapich, samata, japi paxi chiekal Samariajiwkola-el. Samata, judíos nejwesla Samaria tʉajnʉpijiw, japi judíos-el xot. Judíos jʉm-aech wʉt asan judíosliajwa: “Xam Samaria tʉajnʉpijnam” —aech wʉt, japox jʉmchiliajwa: “Xam xabich nejweslax”, —chiliajwapox. Mt 10.5; Lc 9.52; Jn 4.4; Hch 1.8
Satanás Satanás dep pejpaklon. Satanás Dios padaelman. Japon xabich chaemil. Is-el pachaempoxan. Japon nejwesla jiw naexasiti Dios, Jesucristobej. Satanás xabich pejwʉlan. Kaewʉl “Dep”. Asawʉl “Naekichachajbapijin”. Asawʉl “Beelzebú”. Asawʉl “Ampathatpijiw tatoꞌlan”. Asawʉlpon “Me-ama ángel pej-itliakax”. Dios malechaxael Satanás, japon pejjiw sʉapichbej, japi deppi, that toep wʉt. Satanás kastikaxaes, pejjiw sʉapich, infiernoxot. Japox asawʉl “Jit itkʉawaxilpox”. Jaxotdik xabich pomatkoicha jit tamdadʉt. Jaxotaxaelbej jiw kastikaxaespi. Jaxotdik japi jiw xabich weyaxil. Mt 4.1; Mr 1.13; Lc 4.2; Jn 8.44
Sirofenicia tʉajnʉ Sirofenicia tʉajnʉ, Galilea tʉajnʉ pejnortelel. Sirofenicia tʉajnʉ mox Mar Mediterráneoxot. Japatʉajnʉxot Tiro paklowax, Sidón paklowaxbej. Japatʉajnʉpijiw, japi judíos-el. Japi Sirofenicia tʉajnʉpijiw. Mr 7.25-26, 29
sumta-okax Japox pawʉl “camilla” jiamajametat, bʉꞌxaeyan chaxlaeliajwa. Kolenje aton chaxlaeyaxael. Kaes xabich dewnik wʉt, cuatro poejiw nejsesisaxael. Mt 9.2; Mr 2.9; Jn 5.8-9
tajwit xaem “¡Tajwit xaem!” —aech Jesús, pejnachala sʉapich, xaeliajwa wʉt pan, Jesús pejpatʉpax wʉajna. Japon ajil wʉt, pejnachala nejchaxoelaliajwa japon cruztat kematamatlaspox. Mt 26.26; Mr 14.22; Lc 22.19; Jn 6.51-53, 56
tajjal fem “¡Tajjal fem!” —aech Jesús, pejnachala sʉapich, feliajwa wʉt vino, pejpatʉpax wʉajna. Japon ajil wʉt, pejnachala nejchaxoelaliajwa japon pejjal nakolapox, cruztat kematamatlas wʉt. Jn 6.54-56
tajmatkoi “Tajmatkoi” —aech Jesús, nejchaxoel wʉt pejpatʉpaxliajwa. Japox jʉm-aechon, pax Dios toꞌas xot tʉpaliajwa jiw babijaxan ispoxanliajwa. Japox majt jʉm-aechon pejbichaxliajwa, pax Dios toꞌas xot jiw matabijaliajwa, achan Dios. Do baxael, jʉm-aechbejpon: “Tajmatkoi” —aechon, pejbichax toet wʉt, pax Dios poxaliajwase wʉt. Mt 26.18; Lc 22.30; Jn 2.4; 7.6
that toepax Ampox jʉmchiliajwa: “Ampathat chiekal toepaxael” —chiliajwa. Jiw naexasiti Jesús pejwʉajan, japibej jʉmchiyaxael: “Pat that toepax” —chiyaxael, Jesucristo pejme pask wʉt ampathat poxasik. That toepaxael wʉt, Jesús bʉflaeyaxael jiw athʉ poxase, japi naexasiti japon pejwʉajan. Jaxotse natamejaxaeli, japon sʉapich, pomatkoichaliajwa. Mt 7.22; Mr 8.38; Lc 9.26; Jn 6.39
temploba Jerusalén paklowaxxot Dios pejtemploba ek, Judea tʉajnʉxot. Chajiakolaxtat rey Salomón is Dios pejtemploba, me-ama Dios ketoꞌas isliajwapon temploba. Japatemploba isas iaꞌtat, orotat, platatatbej. Japabaleldin judíos fʉlalaena Dios kawʉajnaliajwa. Xafolbejpi choef altarmatwʉajtat bowaliajwa Dios pej-ofrendaliajwa, Dios beltaeliajwa japi jiw babijaxan ispoxanliajwa. Japabatatbej kaewaechfʉl wʉt, sacerdotespaklokolan nospaei, Dios sʉapich, puexa jiw pejbabijaxan kaelel wepelsliajwas. Choef mowapi, asew platafachan xanafokpibej, templobafʉlmaktat chalaki. Asamatkoi, Jesús naksiya wʉt pejpatʉpaxliajwa, judíospaklochow japox jʉmtaen. Ja-aech wʉt, japi jʉmch nejchaxoel Jesúsliajwa: “Jesús jʉm-aech wʉt: ‘Toetam wʉt ampaba, xan mat-esaxaelen, tres matkoi wʉt’ —aech wʉt Jesús”, jʉm-aechon babejjamechan Dios pejtemplobaliajwa —aechi, nejchaxoel wʉt. Pe Jesús japox naksiya wʉt, naksiyapon pejpatʉpaxliajwa. Naksiya-elon templobaliajwa. Mt 4.5; Mr 11.11; Lc 1.8; Jn 2.14
Tiberias puka Galilea puka asawʉl, Tiberias puka. Tiberias paklowaxxot mox japapuka. Samata, asawʉl “Tiberias puka”. (Taembej puka) Jn 6.1; 21.1
trigo Trigobelin pachaem pan isliajwa. Levadura tanialtas wʉt, trigosap puthal. Chiekal puthal wʉt, pachaem bowaliajwa hornotat. Trigo tiꞌsfʉl wʉt, me-ama aro, kabʉan-aech. Mt 3.12; Mr 2.23; Lc 3.17; Jn 4.36
trompeta Trompeta nababa wʉt, chiekal thiachaem. Isas anaelaxtat, o, pak mat-etat. Nababa wʉt, pachaem jiw matabijaliajwa, asax wʉtlejen. Mt 24.31; Heb 12.19; Ap 1.10; 4.1; 8.2, 6; 18.22
uvabaech Uvabaech pachaem xaeliajwa. Pachaembej uvaminan isliajwa, vinominanliajwabej. Israel tʉajnʉxot uvanaechan maenk, cha-aelnaechan, boejtachnaechanlejen. Me-ama dos metros athʉpox. Japadalan pokchodalan. “Vid” —aech jiama japanaechanliajwa. Padunan maenk. Padunan, me-ama uva, ultat nuili, ja-aech. Mt 7.16; Mr 12.1; Lc 6.44; Jn 15.1
xanafok platafachan Platafachan xanafokpi, japi xanafok platafachan Dios pejtemplobafʉlmaktxot, judíos pejew plataliajwa. Japox is wʉti, jiw japaplatatat wʉajt choef ofrenda isliajwa, chabowaliajwabej altarmatwʉajtat Dios pejtemplobaxot. Mt 21.12; Mr 11.15; Jn 2.14
xananʉamsba Dios pejtemploba wʉajna, judíos majt xananʉamsba is, Dios pejbaliajwa, me-ama Dios jʉm-aech Moisésliajwa. Japaba carpaba. Jiamajametat pawʉl tabernáculo. Judíos Dios toꞌas wʉt, asalel fʉlaeliajwa wʉt, pachaem japaba xalaeliajwa. Do jawʉt, xabich pin-iawaechan wʉt, Salomón is Dios pejtemplobakolax, Jerusalén paklowaxxot. Mt 12.4; Mr 2.26; Lc 6.4