Diccionario
Akꞌbꞌil Wopiso yu Dios xol ebꞌ ket animail Jaꞌton jun tiꞌ chi yij, “Hijo del Hombre” yin Español. Yalnaj can Jesús tol jaꞌ Dios anentej xol masanil ánima. Jaꞌ jun tiꞌ chi yal yeloc apnoj tol jaꞌ Dios anen oc yopiso yin Colwawomal, Yaaw pax oj. Jix yalon can Jesús jun tiꞌ, tol xꞌoxnaj eloj tol yanaj oc sbꞌa yin animail. Xꞌoxnaj pax eloj tol miman yeloc apnoj. (Mateo 25:31; Marcos 8:38)
An Juun Tzꞌibꞌebꞌilcanoj Jaꞌton wan An libro yul Antiguo Testamento. Jix yotajne el ebꞌ a Israel tol Skꞌane ton Dios. Ey bꞌey chi yal pax yin An Nuevo Testamento. (2a Pedro 3:16)
Ángel Jaꞌ jun bꞌie tiꞌ chi yal yeloc apnoj “chejabꞌwom” chi yal yu ebꞌ ẍejabꞌ Dios ey bꞌey satcan. Man animaoj ebꞌ, espíritu ebꞌ. (Hebreos 1:7)
Armagedón Jaꞌton sbꞌi jun txꞌotxꞌ panan bꞌey scawilal jun conobꞌ chi yij Meguido, jaꞌ jun txꞌotxꞌ panan tiꞌ, chi yij pax Esdraelón. Jaꞌ bꞌey jun txꞌotxꞌ txꞌotxꞌ tiꞌ manxa jantajoj jowal ocnaj. Chi yal An Biblia tiꞌ, tol jaꞌ tituꞌ oj oc jun slawubꞌ jowal yet oj jul Jesucristo bꞌey yul yibꞌankꞌinal tiꞌ.
Asia Jaꞌton jun tujan txꞌotxꞌ eyoc yalan ẍejbꞌanil naj bꞌey Roma yet peyxa, jaꞌton bꞌey ey jun nación chi yij Turquia tinaniꞌ, manaj jun continente chi yij Asia yul cu tiempoal tinaniꞌ. Jatuꞌ ecꞌnaj conobꞌ Éfeso yetoj wanxa conobꞌ bꞌey tzꞌibꞌebꞌilcan wan scarta naj apóstol Juan tet ebꞌ iglesia chi bꞌina bꞌey Apocalipsis. Jaꞌ bꞌey Asia tuꞌ eyoc jayebꞌoj conobꞌ bꞌey ecꞌnaj naj Pablo yin mulna yin misioneroal.
Astarot, Astarté ma Aserá Jaꞌton comon sdiosal ebꞌ ánima caan scawilal conobꞌ Israel. Junne jun dios tuꞌ, tucꞌal txꞌoj txꞌoj chi yun yakꞌon bꞌina sbꞌi ebꞌ conobꞌ tuꞌ. Chi yalon ebꞌ ánima tuꞌ tol ix jun sdiosal ebꞌ tuꞌ. Laan yeoc jaxca jun comon dios chi yij Baal yu ebꞌ. Jaꞌ jun comon dios tuꞌ chi akꞌon syaxilal yibꞌan ebꞌ, yaloni, yuxan jaꞌ yet chi oc ebꞌ yin eyilal tet, chi yun mul ebꞌ winaj yetoj ebꞌ ix ix bꞌey yul stemplo sdiosal ebꞌ tuꞌ. Jaꞌ ebꞌ ix ix tuꞌ, asanne jun tuꞌ yopiso ebꞌ ix. Chi yakꞌ saꞌbꞌeal ebꞌ ix tet jun yechel comon dios tuꞌ. Jal junxa comon dios chi yij Diana sdiosal ebꞌ a Éfeso, laan cꞌal yetoj jun tiꞌ.
Baal Jaꞌton comon sdiosal wan nación ey scawilal ebꞌ Israel, jaꞌ jun bꞌie chi yij Baal tiꞌ, chi yal yeloc apnoj “yaaw.” Jaꞌ chi yute ebꞌ ánima tiꞌ snaꞌoni tol jaꞌ jun comon dios tiꞌ, jaꞌ chi akꞌon syaxilal yibꞌan yawo ebꞌ, cꞌal yibꞌan sjobꞌbꞌeal noꞌ ebꞌ. Yuxan caw chi oc ebꞌ yin eyilal tet, yet watxꞌ chi yakꞌ syaxilal yibꞌan ebꞌ, yaloni. Jaꞌ chi yun yalon ebꞌ ánima tuꞌ, jaꞌ Baal tuꞌ winaj, jaxa Aserá, ix yalon ebꞌ.
Caldeo Chi yal yeloc apnoj jaꞌton ebꞌ a Babilonia, yutol caabꞌ chi yun yal-le sbꞌi jun nación tuꞌ.
Chaleco Jaꞌ jun tiꞌ, chi scꞌan ebꞌ yakꞌomal xaambꞌal yin yopiso yet chi yakꞌon servil Dios ebꞌ, jaxca yalon An Biblia. Laan jun tiꞌ jaxca junoj camiẍe cꞌam skꞌabꞌ, caw ecꞌal pax yelawil eyocoj. Jaꞌ chi skꞌan ebꞌ yet chi oc ebꞌ yin eyilal tet Dios. Eyoc chꞌen Urim yetoj chꞌen Tumim yin jun chaleco tuꞌ.
Chi txꞌale kꞌabꞌe Jaꞌ ebꞌ Fariseo jix waꞌnen jun ley tuꞌ. Jaꞌ jun ley tuꞌ chi aloni tol sowalil tol kocꞌtaj cꞌal chi xꞌael skꞌabꞌ ebꞌ. Chi ẍaꞌel yich xꞌaon el skꞌabꞌ ebꞌ masantaꞌcꞌal yiskꞌaj ebꞌ.
Chi Yijle Nocha Sbꞌa Jaꞌton yet cꞌam chi cu low junoj tiempoal jaxca yet chi cu txali tet Dios yet chi cu kꞌanon junoj tzet chi yoche cu cꞌul, ey pax ebꞌ tol asan yu chi oc yin eyilal tet Dios.
Circuncisión ma Circuncidar Jaꞌton jun yechel chi ale oc yin ebꞌ winaj unin a Israel, yet sjujubꞌixial yali ebꞌ. Jaꞌ jun yechel tiꞌ tol chi pol-le el niꞌoj stzꞌuumal sjolom swinajil ebꞌ. Jaꞌ jun yechel tiꞌ chi txꞌoxoni tol jaꞌ Dios yakꞌnaj can swa kꞌane yetoj ebꞌ Israel, jaꞌton yet jix yakꞌon can stiꞌ tet naj Abraham. (Génesis 17:9-14)
Cristo Jaꞌ jun bꞌie tiꞌ, jaꞌ yin stiꞌ ebꞌ Griego chi tita, chi yal yeloc apnoj abꞌil atoj aceite olivo yin sjolom. Jaꞌ jun tiꞌ jaꞌ chi txꞌoxon el yin junoj mactxequel akꞌbꞌil yopiso yu Dios. Jaꞌ Jesús chi yij pax Cristo yutol akꞌbꞌil yopiso yin Colwawomal, Yaaw pax oj. Jaꞌcꞌal oc yetoj jun kꞌane, “Mesías” yin stiꞌ Hebreo.
Cuywam yin sley Moisés Jaꞌ jun tiꞌ yin Español chi yal “escribas”, chi yal yeloc apnoj, “tzꞌibꞌlom”, yutol yopiso ebꞌ yin stzꞌibꞌen eltej wanxa scopiail An Juun Tzꞌibꞌebꞌilcanoj. Jaꞌ yet peyxa tuꞌ, cꞌam imprenta bꞌey chi waꞌnele wanoj libro. Masanil juun sowalil chi tzꞌibꞌele yetoj kꞌabꞌe. Niẍtejal jix oc ebꞌ yin junxa opiso, tol chi scuy ebꞌ yet Israelal yin sley Moisés. Yuxan jaꞌ yul An Nuevo Testamento chi yij, ebꞌ cuywam yin sley Moisés. Ey yopiso ebꞌ scuywa snan xol ebꞌ yet Israelal yin jun ley tuꞌ. Jaꞌ yet jix julecꞌ Jesucristo caw jix chichon oc scꞌul ebꞌ yin yutol txꞌoj scuybꞌanil Jesús tet scuybꞌanil ebꞌ. (Marcos 14:1)
David Jaꞌton naj ocnaj yin reyal bꞌey Israel chi bꞌina yul Antiguo Testamento, eyxa mil abꞌil yet cꞌamto chi jul Cristo. Chi yalaꞌ tol jaꞌ yin naj titnaj yicꞌaal ebꞌ smam icham Jesucristo. Jix yakꞌon can stiꞌ Dios tet naj David tol jaꞌ Mesías oj oc yicꞌaal oj naj, yuxan jaꞌ yet jix oc jun bꞌie yin Jesús, “Yicꞌaal naj David”, lalan yalon ebꞌ, tol yotaj ebꞌ tol Cristo ton Naj.
Demonio Jaꞌ yul An Biblia, pena espíritu, cu chi. Jaꞌton wan pena espíritu, ẍejabꞌ naj diablo yeoc ebꞌ. Ey bꞌey chi oc yin ebꞌ ánima, chi etnele ebꞌ ánima tuꞌ yu ebꞌ.
Denario Jaꞌ jun tumin chi skꞌan ebꞌ a Roma yet stiempoal Nuevo Testamento. Jaꞌ sbꞌisil laan jaxca stool scꞌual mulnail yet peyxa tuꞌ. Eyoc yechel, cꞌal sbꞌi naj yaaw bꞌey Roma yin. (Mateo 20:1-16; Marcos 6:37; Juan 12:5)
Diezmo Chi yal yeloc apnoj tol jaꞌ laonebꞌ tzetyetal chi iꞌle el yin jun. Jaꞌ jun tuꞌ smoo chi akꞌle tet Dios, jaxca tuꞌ jix yute Dios yakꞌon can ẍejbꞌanil yul Antiguo Testamento, jix yalon canoj tol chi kakꞌ cu diezmo yutol miman yeloc apnoj Dios yul cu sat. (Génesis 14:20; Deuteronomio 14:22-27; Malaquías 3:10)
Dracma Jaꞌ jun tumin tiꞌ chi skꞌanbꞌalne ebꞌ ánima yet peyxa. Jaꞌ sbꞌisil laan jaxca stool junoj scꞌual mulnail ebꞌ mulnawom.
Dragón Jaꞌ yul libro Apocalipsis chi yal yu jun dragón tiꞌ, jaxca noꞌ miman patix yili, jaꞌ naj diablo chi xꞌoxoꞌ.
Echele Jaꞌton yechel wan chi al-le oc diosal, “imagen” yin Español. Jaꞌton comon sdiosal ebꞌ txꞌoj conobꞌal, ebꞌ cꞌam chi yaoc scꞌul yin Dios.
Eel pichile yetoj stikꞌakꞌil taan Jaꞌton wan pichile waꞌnebꞌil yetoj eel coẍtal chi yaoc ebꞌ Israel, chi yaon pax oc stikꞌakꞌil taan yin sjolom ebꞌ yet chi xꞌoxon el ebꞌ tol eyoc ebꞌ yin cuscꞌulal. Caw ecꞌal el chi bꞌina jun tiꞌ yul An Biblia yu chi snaꞌ sbꞌa junoj mactxequel. Ey pax bꞌey chi yun yet eyoc ebꞌ yin cuscꞌulal.
Eunuco Ebꞌ winaj tol yet animail jix iꞌon eltej sbꞌakꞌ yet watxꞌ cꞌam chi skeꞌ yoc yetbꞌi. Chi oc yopiso ebꞌ yin yilomaloj stzettaj yetal ebꞌ yaaw, catuꞌ chi teynele sna ebꞌ yaaw yu ebꞌ.
Fariseo Jaꞌton wan ebꞌ yaaw yeoc xol ebꞌ Israel, chi skꞌanbꞌalne ebꞌ jun tujan cuybꞌanile miman yeloc apnoj xol ebꞌ Israel. Chi yaoc ebꞌ yin scꞌul skꞌanbꞌalnen sley Moisés yetoj wanxa sbꞌeybꞌal smam icham ebꞌ. Jaꞌ Jesús chi yalaꞌ tol pena sbꞌeybꞌal ebꞌ yutol asan yin sley ebꞌ bꞌey eyoc snaꞌbꞌal, cꞌam pax scamcꞌulal ebꞌ yin yet animail. (Mateo 12:1-13; Mateo 23:1-36; Marcos 3:1-6; Marcos 7:1-20; Lucas 6:1-10)
Gog yetoj Magog Chi yal yeloc apnoj yaaw yeoc yul sconobꞌ. Jaꞌ jun bꞌie tiꞌ chi yal An Biblia, jaxca tuꞌ chi yun yal-le yin ebꞌ acꞌul yeoc yin Dios yetoj yin ebꞌ Israel, yet oj apnoj slawubꞌ cꞌual.
Granada Jaꞌton jun tujan teꞌ teꞌ chi yakꞌ sat, cajin yili yul scꞌul teꞌ sat tuꞌ.
Griego Jaꞌton stiꞌ ebꞌ a Grecia yet peyxa. Jaꞌ yet julnaj ecꞌ Jesucristo, caw ecꞌal conobꞌ bꞌey chi al-le jun tiꞌe tiꞌ yu ebꞌ ánima. Yuxan jaꞌ yin Griego tzꞌibꞌebꞌilcan An Nuevo Testamento. Jaꞌ ebꞌ ánima a conobꞌ Grecia tuꞌ, Griego pax sbꞌi ebꞌ.
Hebreo Jaꞌton stiꞌ ebꞌ Israel, yutol jaxca tuꞌ sbꞌi jun tiꞌe chi yal ebꞌ, yuxan chi yij pax ebꞌ Hebreo. Jaꞌ yet julnaj ecꞌ Jesucristo xol ebꞌ Israel bꞌey yul yet Palestina jatuꞌ julnaj ecꞌoj chi yij cꞌal pax sbꞌi Israel, Arameo sbꞌi jun tiꞌe chi yal ebꞌ ánima yinlaj Palestina, catuꞌ comon cꞌal chi yal pax ebꞌ a Israel. Jaꞌ jun tiꞌe Arameo tuꞌ txenxane man laan oj yetoj Hebreo. Ey ebꞌ chi alon Hebreo yul An Nuevo Testamento, ey pax bꞌey Arameo chi yal ebꞌ. Jaꞌ Jesús chi kꞌanabꞌ Naj yin Arameo.
Herodes Ey jowan ebꞌ winaj chi yij Herodes yul An Nuevo Testamento, rey cꞌal el ebꞌ masanil. Jun bꞌabꞌel eyoc yin yaawil bꞌey Israel yet jix ali Jesús. Jaꞌ jun tuꞌ chi yij Miman Herodes. Jaꞌton naj jix akꞌon waꞌxoj templo bꞌey Jerusalén. Jun yet scaabꞌ chi yij yin Herodes Antipas. Eyoc naj yin yaawil bꞌey Galilea yet jix el yich scuywa Jesús. Jaꞌton naj jix akꞌon makꞌle cam naj Juan Bautista, catuꞌ jix bꞌuchwa pax naj yin Jesús yet jix apni sattaj yet scꞌual scamichal. Jun yox, jaꞌton jun yuẍtaj naj Herodes Antipas tuꞌ, jun chi yij Herodes Felipe. Jun scan, jaꞌton jun chi yij Herodes Agripa I. Itxiquine ye yu jun bꞌabꞌel Herodes. Jaꞌ naj chi bꞌina bꞌey Hechos 12:1-25. Jun yet sjoꞌ chi yij Herodes Agripa II. Scꞌaal jun Herodes Agripa I. Jaꞌ jun tiꞌ chi bꞌina bꞌey Hechos 25; 26.
Higo Jaꞌton sbꞌi jun teꞌ teꞌ chi yakꞌ sat watxꞌ sloꞌlei. Jacꞌalaꞌ sbꞌi sat yetoj teꞌ smimanil. Jaꞌ yet ey xaj teꞌ chi yakꞌ pax sat, catuꞌ jaꞌ yet cꞌam xaj, cꞌam pax sat. Ey bꞌey chi bꞌinaletej jun teꞌ higo tiꞌ yin txꞌoxbꞌanilal yin ebꞌ conobꞌ Israel.
Hisopo Jaꞌton jun tujan teꞌ teꞌ ey xaj yinlaj steꞌal, miman chi yun steel teꞌ. Chi kꞌanbꞌalnele teꞌ yet chi txile oc jaꞌ jaꞌ, ma yet chi txile oc chicꞌ yet chi sajbꞌanele junoj tzetyetal. Jaxca tuꞌ yalon scuybꞌanil ebꞌ Israel.
Icham winaj ey yopiso Ey 71 sbꞌisil ebꞌ. “Sanedrín” sbꞌi ebꞌ yin Español. Jaꞌton jun yaaw yakꞌomal xaambꞌal ebꞌ Israel tet Dios eyoc yaawiloj ebꞌ.
Iglesia Jaꞌ yul An Nuevo Testamento, jaꞌ bꞌey chi syambꞌa sbꞌa ebꞌ creyente bꞌey junoj lugar, jaꞌton chi yij iglesia. (Hechos 14:23; 1a Corintios 1:2) Jacꞌalaꞌ chi yalon pax yu ebꞌ yanaj oc Cristo yin scꞌul bꞌey masanil yul yibꞌankꞌinal tiꞌ, yutol yiglesia Cristo yeoc ebꞌ. (Hechos 20:28; Efesios 5:23-30) Jaꞌ yul Biblia cꞌam bꞌey chi yalaꞌ ta tol iglesia junoj na.
Incienso Jaꞌton wan teꞌ teꞌ sukꞌukꞌi sabꞌ yet chi nusle tzꞌaꞌoj. Jaꞌ yet stiempoal ebꞌ Israel chi kꞌanbꞌalnele wan teꞌ tiꞌ yet chi oc eyilal tet Dios. Ey pax ebꞌ chi kꞌanon yet chi oc ebꞌ yin eyilal tet comon dios.
Infierno Jaꞌton jun lugar yet syaꞌilal masanil tiempo, chi yij pax naabꞌ kꞌakꞌ, jaxca yalon bꞌey Apocalipsis 21:8. Jaꞌton jun lugar waꞌnebꞌil yu Dios bꞌey oj toj ebꞌ cꞌam chi yaoc scꞌul yin Dios.
Israel Jaꞌton ebꞌ yicꞌaal naj Jacob, jaꞌ Dios jix akꞌon yij Jacob tuꞌ yin Israel, yuxan jaꞌ ebꞌ yicꞌaal naj, Israel chi yun yal-le yin ebꞌ. Jaꞌ Dios anen can oc jun bꞌie tiꞌ yin naj, chi yal bꞌey Génesis 32:28; 35:10. Jaꞌ ebꞌ Israel tuꞌ sconobꞌ Dios yeoc ebꞌ. Jaꞌ Jesucristo yetoj ebꞌ ẍejabꞌ, Israel pax ebꞌ. Jaꞌ yin Español “Judio” sbꞌi ebꞌ Israel tuꞌ yul An Nuevo Testamento.
Jolan xabꞌ cꞌam yich Jaꞌton jun jolan xabꞌ bꞌey oj tojcan ebꞌ demonio, ma ebꞌ pena espíritu. Jaꞌ tituꞌ oj yabꞌ syaꞌil ebꞌ. Jaꞌ tituꞌ oj tit wan syaꞌilal oj jul yibꞌan ebꞌ ánima yet slawubꞌ cꞌual. (Apocalipsis 9:1-11; 20:1-3)
Kꞌap Na Bꞌey Xꞌoxnaj Sbꞌa Dios Jaꞌton jun Kꞌap Na waꞌnebꞌil yu naj Moisés bꞌey xꞌoxnaj stzejejial Dios tet ebꞌ Israel, (Éxodo 26). Txꞌoj pax jun chi yal bꞌey (Éxodo 33:7). Jaꞌton titiꞌ chi yal yu jun chi yij “Tabernáculo” yin Español.
Kꞌejkꞌinal Jaꞌton spenail chi yal yeloc apnoj. Jaꞌ ebꞌ chi yun spenail, jaxca tol kꞌejkꞌinal eyecꞌ ebꞌ. Ey pax bꞌey chi yal yeloc apnoj syaꞌilal ma cuscꞌulal.
Kꞌojchꞌennelei Jaꞌ xol ebꞌ Israel jix kꞌojchꞌennele cam ebꞌ ánima caw penawom, ma ebꞌ chi alon bꞌuchwal kꞌane yin Dios.
Lepra Jaꞌton jun tujan yaꞌbꞌil chi ecꞌ lebꞌebꞌoj yin smimanil ebꞌ ánima. Jaꞌ xol jun yaꞌbꞌil tuꞌ, jatuꞌ eyoc jun yaꞌbꞌil chi yij lepra tinaniꞌ, yutol chi bꞌeyecꞌ xol masanil ánima. Yuxan jaꞌ mac bꞌey eyoc jun yaꞌbꞌil tuꞌ, cꞌam chi skeꞌ yoc xol yet animail watxꞌ scꞌul, yet watxꞌ cꞌam chi ẍaꞌel ebꞌ watxꞌ scꞌul tuꞌ yin ebꞌ.
Leví Jaꞌton yet yox scꞌaal naj Jacob, jaꞌ ebꞌ yicꞌaal naj, Levita sbꞌi ebꞌ yin Castilla. Jaꞌ ebꞌ eyoc yakꞌomaloj xaambꞌal. Asanne ebꞌ sicꞌbꞌil el yu Dios yet watxꞌ asanne ebꞌ ey yalon yet yakꞌwi servil bꞌey stemplo Dios, asanne pax ebꞌ ey yalon yet yiloni, ma yiꞌon bꞌey wan tzetyetal tol yet Dios yeocoj.
Lugar Asan Dios Ey Yet Xꞌojli Jaꞌ yin Español “Santuario” sbꞌi, ma “Lugar Santisimo”. Jaꞌton jun lugar tuꞌ jatuꞌ ey yul jun Kꞌap Na, ma Tabernáculo ma yul stemplo Dios bꞌey Jerusalén yet peyxa. (Éxodo 26:34; 1a Reyes 6:16) Jaꞌ tituꞌ eyoctoj Scaẍail Swa Kꞌane Dios bꞌey ey can eytoj caabꞌ patxan chꞌen chꞌen bꞌey tzꞌibꞌebꞌil oc laonebꞌ chejbꞌanile yet Dios.
Maná Jaꞌton jun loꞌbꞌe yakꞌnaj Dios tet ebꞌ Israel yin 40 abꞌil bꞌey txꞌotxꞌ cusiltaj txꞌotxꞌ. Jaꞌ satcan chi eyoloj, junjun skꞌinibꞌalil chi eltoj ebꞌ syambꞌa yet, catuꞌ chi swaꞌnen sloꞌbꞌe ebꞌ.
Melquisedec Jaꞌton jun naj yaaw bꞌey conobꞌ Salem yul stiempoal naj Abraham yul An Antiguo Testamento. Yakꞌomal xaambꞌal tet Dios pax oj. Chi kil skꞌaneal bꞌey Génesis 14:18-20. Jaꞌ yul An Nuevo Testamento yul jun libro tzꞌibꞌebꞌil tet ebꞌ Hebreo chi yal yin naj pax oj. Jaꞌ tituꞌ chi yalaꞌ, tol jaꞌ Jesucristo laan jaxca naj Melquisedec, catuꞌ yakꞌomal cu xaambꞌal tet Dios yeoc Naj jaxca naj Melquisedec tuꞌ. (Hebreos 5:6, 7; 7:1-28)
Mesías Jaꞌ jun bꞌie tiꞌ yin stiꞌ Hebreo ey, chi yal yu jun Sicꞌbꞌil oc yin Colwawomal, ma Yaaw. Jaꞌton jun echbꞌanebꞌil sjul yu ebꞌ Israel. Jaꞌ ebꞌ ẍejabꞌ Dios yul An Antiguo Testamento, yin eyojto jix yalon can ebꞌ tol sowalil oj juloj. Jaꞌ jun bꞌie chi yij “Mesías,” jaꞌ yin Griego, jaꞌton “Cristo.” Sey jun bꞌie Cristo yul jun diccionario tiꞌ.
Milagro Jaꞌ yet chi yunen junoj tzetyetal cꞌam chi skeꞌ yunen ánima xꞌojli, jaꞌton chi yij milagro. Chi yun yetoj yipal espíritu. Ey espíritu watxꞌ, ey pax espíritu pena. Chi cꞌal skeꞌ yunen milagro ebꞌ scaabꞌ tujanil. Ey bꞌey chi kꞌanbꞌalnele ebꞌ ánima yin yakꞌon milagro yu ebꞌ watxꞌ espíritu, cꞌal ebꞌ pena espíritu.
Mirra Jaꞌ skꞌolal jun tujan teꞌ teꞌ caw ochebꞌil, caw ey pax stool. Ta tol chi cal-le yaal teꞌ yetoj yaal uva tol abꞌ watxꞌ yucꞌlei, tol abꞌ chi oc tucan junoj syaꞌilal eyoc yin cu mimanil yu. Ta tol chi cal-le pax yetoj aceite olivo, jaxca tuꞌ chi yun swaꞌxi perfume chi joole oc yin smimanil junoj camom.
Muro Jaꞌton junoj pim cimiento naat chi eytoj yich, catuꞌ chi latzꞌle oc joyan mimej chꞌen yinlaj junoj conobꞌ, miman chi yun sat, naat chi yun pax a steel. Jaꞌton eyoc yinlaj conobꞌ yet watxꞌ cꞌam chi skeꞌ yoctoj ebꞌ soldado chi jowi oc yin junoj conobꞌ yet chi yakꞌon jowal.
Nación Jaꞌton jun tujan ánima, junjun mimej conobꞌal cꞌal junjun tiꞌeal.
Ofrenda Jaꞌton junoj tzetyetal chi akꞌle tet Dios yu ebꞌ sconobꞌ. Ey bꞌey jaꞌ noꞌ jobꞌbꞌeal noꞌ, sat awo, txꞌotxꞌ txꞌotxꞌ ma chꞌen tumin. Chi yakꞌ yofrenda ebꞌ yu yalon yu diosalil ebꞌ tet Dios yu masanil syaxilal yibꞌan ebꞌ.
Paraiso Jaꞌton jun lugar ey bꞌey satcan bꞌey chi apni spixan ebꞌ camom, ebꞌ colchanajxa el yu ẍiqꞌuil Cristo, ebꞌ oj pitzcꞌu a junelxa. Jaꞌton bꞌey swatxꞌilal. (Lucas 23:43; 2a Corintios 12:4)
Pascua Jaꞌton skꞌin ebꞌ Israel yet chi snaꞌontej ebꞌ tzet utbꞌil jix yun scolcha el yichmam ebꞌ bꞌey Egipto. Jaꞌ yet jix ecꞌ jun ángel yu smakꞌon cam ebꞌ bꞌabꞌel scꞌaal ebꞌ a Egipto tuꞌ. (Éxodo 12:23-27) Jaꞌ yul An Biblia yet chi yal yin Pascua, cꞌam juneloj chi yal yin Navidad, ma jun scꞌual snaꞌontej yalubꞌal Jesús.
Pena espíritu Jaꞌ wan espíritu caw pena. Ẍejabꞌ diablo ebꞌ. Ey bꞌey eyoc ebꞌ yin spixan ebꞌ ánima. Caw chi etnele ebꞌ ánima yu ebꞌ. Ey bꞌey chi etex el snaꞌbꞌal ebꞌ yu ebꞌ pena espíritu tuꞌ. Ey bꞌey chi yakꞌ yipal tet ebꞌ ánima yu yunen junoj tzetyetal cꞌam chi skeꞌ yu ánima xꞌojli.
Pentecostés Skꞌin ebꞌ Israel. Chi yij pax yin skꞌinal yet chi syambꞌan a tzetyetal awbꞌil yu ebꞌ. Jaꞌ yet chi lawi jun kꞌin Pascua tuꞌ, chi to can junxa 50 cꞌu jun kꞌin Pentecostés yintaj jun Pascua tuꞌ. Jaꞌ yin Griego, Pentecostés chi yal yeloc apnoj, 50 cꞌu.
Perla Jaꞌton jun tujan chꞌen chꞌen sajin yili, chi kopopi yili. Jaꞌ yul sjoyal wan noꞌ noꞌ ey yul jaꞌ mar chi iꞌle eltej chꞌen. Caw ey stool, asanne ebꞌ bꞌeom chi kꞌanoni.
Querubín Jaꞌton jun tujan ebꞌ ángel ey bꞌey satcan, joyan oc ebꞌ yin jun chotan ey bꞌey scalubꞌal, jaꞌton Dios. Ey wajebꞌ xicꞌ junjun ebꞌ, nonaj el yinlaj smimanil ebꞌ yu sbꞌakꞌ sat, jaꞌton ebꞌ eyoc yechel yibꞌan jun Scaẍail Swa Kꞌane Dios eyoctoj yul stemplo Dios. (Génesis 3:24; Ezequiel 10:1-22; Hebreos 9:5; Apocalipsis 4:6-9)
Raab Jaꞌton jun noꞌ noꞌ tol ey smey, caw ey pax yip. Jaxca tuꞌ yalon ebꞌ ánima yet peyxa, tol jaꞌ yul jaꞌ mar ey noꞌ. Ey pax bꞌey chi oc jun bꞌie tiꞌ yin conobꞌ Egipto.
Roma Jaꞌton jun conobꞌ sat yeoc yibꞌan wanxa conobꞌ yet julnaj ecꞌ Jesucristo, jaꞌton chi yal yul Nuevo Testamento. Jaꞌ ebꞌ Israel ocnaj yalan ẍejbꞌanil naj yaaw yeoc bꞌey Roma tuꞌ. Yakꞌnaj tumin ebꞌ Israel tuꞌ tet ebꞌ yaaw tuꞌ, jaꞌton toolabꞌal. (Juan 11:48)
Sacerdote Jaꞌton ebꞌ sicꞌbꞌil el yu Dios yet chi akꞌwi servil ebꞌ bꞌey templo, jaꞌton ebꞌ chi aon oc stiꞌ ebꞌ ánima tet Dios yul stiempoal Antiguo Testamento, jaꞌton yet cꞌamto chi julecꞌ Jesucristo. Asanne ebꞌ ey yalon yet snuson tzꞌaꞌ wan saꞌbꞌeal chi akꞌle tet Dios, yuxan chi yij yakꞌomal xaambꞌal yin Akateko. Jix el yich jun yopiso ebꞌ tiꞌ yetoj naj Aarón, jix bꞌey cꞌaltoj yin ebꞌ yicꞌaal naj, yutol yicꞌaal Leví ebꞌ.
Saduceo Jaꞌton wan ebꞌ Israel man laan oj scuybꞌanil yetoj ebꞌ Fariseo. Jaꞌ ebꞌ Saduceo tiꞌ caw ey ebꞌ eyoc yin yakꞌomaloj xaambꞌal. Asanne yin joebꞌ libro yet Moisés, yul Antiguo Testamento eyoc snaꞌbꞌal ebꞌ, yuxan man laan oj scuybꞌanil ebꞌ jaxca ebꞌ Fariseo tuꞌ. Jaꞌ ebꞌ Saduceo tuꞌ cꞌam chi sjije ta tol oj pitzcꞌu a ebꞌ ánima camnajxa. (Lucas 20:27; Hechos 5:17; 23:6-9)
Sajbꞌanebꞌilal Ecꞌal tzet chi sajbꞌane ebꞌ Israel. Ey wan sbꞌeybꞌal ebꞌ chi ẍaꞌle sbꞌa yetoj Sley Moisés, jal wanxa xin, comon bꞌeybꞌale xacꞌal ebꞌ. Chi yun ebꞌ jaxca tuꞌ, yet watxꞌ chi oc ebꞌ yin watxꞌcꞌulal sattaj Dios. Yutol yal cꞌal mactxequel chi mitxꞌon junoj tzetyetal tzꞌil yul sat Dios, cꞌam chi skeꞌ yoctoj ebꞌ yul stemplo Dios, catuꞌ cꞌam pax chi skeꞌ yoc ebꞌ yin eyilal sattaj Dios. Jaꞌ yet chi waꞌxi scꞌul ebꞌ eyoc jun tujan yaꞌbꞌil chi kꞌaꞌtoj ánima yu, chi yij lepra, cꞌal pax ebꞌ ix ix, tol chi ali yuneꞌ, sowalil ey junoj xaambꞌal chi yakꞌ ebꞌ tet Dios, yet watxꞌ chi skeꞌ cꞌal yecꞌ ebꞌ xol ebꞌ sconobꞌ Dios.
Salomón Jaꞌton jun scꞌaal naj rey David jix oc can sqꞌuexeloj yin yopiso. Jaꞌton naj jix akꞌon waꞌnele jun bꞌabꞌel stemplo Dios bꞌey conobꞌ Jerusalén.
Samaria Jaꞌton jun conobꞌ ey snan xol Judea yetoj Galilea. Jaꞌ ebꞌ a Samaria tuꞌ, jaꞌton jun tujan ebꞌ Israel toonaj can yetoj ebꞌ man Israeloj, yuxan somchanajtoj yicꞌaal ebꞌ. Jaꞌ ebꞌ Israel tuꞌ, txꞌoj yili ebꞌ a Samaria tuꞌ yul sat ebꞌ, yuxan cꞌam chi kꞌanabꞌ ebꞌ yetoj ebꞌ.
Sat yaaw Jaꞌton ebꞌ sat yaaw yeoc xol ebꞌ Israel, jaxca yalon sley ebꞌ Israel tuꞌ, 71 sbꞌisil ebꞌ. Jaꞌ sbꞌi jun bꞌulan ebꞌ yaaw tuꞌ Sanedrín sbꞌi, jaxa ebꞌ sat yaaw yeoc xol ebꞌ, jaꞌton ebꞌ yakꞌomal xaambꞌal.
Saꞌbꞌeal Chi Nuslei Jaꞌ ebꞌ Israel yet peyxa ey jun tujan noꞌ noꞌ chi smakꞌ cam ebꞌ, chi yakꞌon ebꞌ yin ofrendail tet Dios. Chi nusle tzꞌaꞌ noꞌ yibꞌan yet xaambꞌal. (Hebreos 5:1) Ey pax cꞌal wanxa tzetyetal chi akꞌle tet Dios yin xaambꞌal. Jaxa yet jix cam Jesucristo, asan junel jix cam yu cu penail. Yuxan cꞌamxa yopiso noꞌ noꞌ tuꞌ yu yakꞌon lawoj cu penail tinaniꞌ. (Efesios 5:2; Hebreos 7:27; 9:23-28)
Scaẍail Swa Kꞌane Dios Jaꞌton jun caẍa eyoctoj yul jun lugar Asan Dios Ey Yet Xꞌojli yul Snail Scalubꞌal ma yul stemplo Dios. Jaꞌ yul jun caẍa tuꞌ eeytoj wan chꞌen chꞌen jaxca chemteꞌ bꞌey tzꞌibꞌebꞌil oc wan laonebꞌ ẍejbꞌanil Dios, yetoj jun skꞌojoch naj Aarón. Jun jix elol swol, yetoj jun xi bꞌey eeytoj maná, jaꞌton jun loꞌbꞌe jix sloꞌ ebꞌ Israel bꞌey cusiltaj txꞌotxꞌ. Bꞌonbꞌil masanil yinlaj jun caẍa tuꞌ yetoj oro. Eyatoj caabꞌ yechel wan chi yij querubín yibꞌan. Jun cꞌu yin junjun abꞌil chi octoj jun sat yaaw yakꞌomal xaambꞌal ebꞌ Israel tet Dios catuꞌ chi stobꞌon oc ẍiqꞌuil noꞌ noꞌ yibꞌan jun caẍa tuꞌ yu smajchele el spenail ebꞌ Israel. Jaꞌ yet jix lawi swaꞌnele jun stemplo Dios tuꞌ, catuꞌ jix iꞌle ecꞌtoj jun caẍa tuꞌ yul jun acꞌ templo tuꞌ. Jacꞌalaꞌ yakꞌon xaambꞌal ebꞌ tet Dios.
Sconobꞌ Dios Jaꞌton ebꞌ Israel. Jix yal Dios tet naj Abraham yet peyxa yet jix yakꞌon can stiꞌ tet: “Jaꞌ ebꞌ ja wicꞌaal oj oc jin conobꞌ oj an,” ẍi Dios tet naj Abraham. (Génesis 17) Jaꞌ naj Abraham tuꞌ yichmam ebꞌ Israel. Jaxa jix yal naj Pablo yul an libro Romanos tol jaꞌ ebꞌ chi yaoc scꞌul yin Dios, jaꞌton ebꞌ yel yicꞌaal naj Abraham, cꞌal sconobꞌ Dios ebꞌ. (Romanos 4)
Scꞌual xewilal Jaꞌton junjun yet sjuj cꞌual yul semana yet ebꞌ Israel, jaꞌton sábado. Yutol ley yeoc tet ebꞌ, yuxan cꞌam junoj ebꞌ chi mulna yet jun cꞌu tuꞌ, cꞌal sjobꞌbꞌeal noꞌ ebꞌ cꞌam pax chi mulna yet jun cꞌu tuꞌ.
Siclo Jaꞌton sbꞌi chꞌen tumin yet jun tiempoal tuꞌ, nan onza yalil chꞌen, jaꞌton chꞌen chi skꞌan ebꞌ Israel yet stiempoal Antiguo Testamento. Jaꞌ sbꞌisil jun siclo tuꞌ, laan jaxca stool junoj scꞌual mulnail yet jun tiempoal tuꞌ.
Sinaí Jaꞌton jun wonan ey bꞌey cusiltaj txꞌotxꞌ yul yet Arabia. Jaꞌ bꞌey jun wonan tuꞌ jix kꞌanabꞌ eytoj Dios tet ebꞌ Israel yet jix eltej ebꞌ bꞌey txꞌotxꞌ Egipto. Jaꞌton bꞌey jun wonan tuꞌ jix atoj Moisés yu ẍaꞌon wan chꞌen chemteꞌ bꞌey tzꞌibꞌebꞌil oc wan laonebꞌ ẍejbꞌanil Dios, catuꞌ jaꞌ tituꞌ jix al-le tet naj tzet utbꞌil oj yun swaꞌnen jun Kꞌap Na yet Dios.
Sión Jaꞌton jun wonan ey yul yet conobꞌ Jerusalén. Sión junxa sbꞌi chi kꞌanbꞌalne yu conobꞌ Jerusalén.
Sley Moisés Chi yal yu wan joebꞌ libro yul An Antiguo Testamento tzꞌibꞌebꞌilcan yu naj Moisés. Jatuꞌ ey can ey laonebꞌ chejbꞌanile. Ey bꞌey chi yal pax yu masanil An Antiguo Testamento.
Sodoma Jaꞌton jun conobꞌ yet peyxa bꞌey ecꞌnaj naj Lot. Caw pena sbꞌeybꞌal ebꞌ ánima caan yul jun conobꞌ tuꞌ, yuxan jix qꞌueyle el jun conobꞌ tuꞌ yu jun miman kꞌakꞌ jix yaeytej Dios yibꞌan. Qꞌueynaj pax el conobꞌ Gomorra yetoj. (Génesis 19:23-28)
Spananil yibꞌan na Jaꞌ wan na yet jun tiempoal tuꞌ, panan yibꞌan, ey bꞌey chi atoj ebꞌ ánima xew yibꞌan na tuꞌ.
Stemplo Dios Jaꞌton jun miman templo ey bꞌey Jerusalén, bꞌey chi bꞌet ebꞌ Israel txaloj tet Dios. Jaꞌ jun templo tuꞌ, caw miman yeloc apnoj yu ebꞌ Israel tuꞌ. Jaꞌ snaꞌon ebꞌ tol asanne tituꞌ eyecꞌ Dios yalon ebꞌ. Chi yal pax Dios tol jaon tiꞌ, stemplo jon pax Dios. (1a Corintios 3:16-17; 6:19)
Swa Kꞌane Dios Jaꞌ yet sbꞌabꞌelal, ey jun swa kꞌane yakꞌnaj Dios yetoj naj Abraham, jaꞌton jun kꞌane yin Español, “pacto.” Jix yalon pax can junxa swa kꞌane yetoj ebꞌ yicꞌaal naj Abraham tuꞌ, jaꞌton ebꞌ Israel. (Génesis 17:1-18; Hechos 3:25; Deuteronomio 29:10-15) Jaꞌ yin sley Moisés jatuꞌ tzꞌibꞌebꞌilcan tzet yeoc xolilal jun wa kꞌane tuꞌ. Jaxa yul Nuevo Testamento chi yal yu junxa acꞌ swa kꞌane Dios yetoj ebꞌ chi yaoc scꞌul yin. Jaꞌ jun acꞌ wa kꞌane tuꞌ jix eloc yin ẍiqꞌuil Jesucristo yet jix cam yin teꞌ culus. (Lucas 22:20; 1a Corintios 11:25; Hebreos 9:15-20)
Tejom El Toolabꞌal Jaꞌton wan chi tejon el tumin yin ebꞌ Israel, yet chi aletoj chꞌen tet naj yaaw bꞌey Roma. Caw miman to chi ecꞌbꞌantoj stejon el ebꞌ yintaj chꞌen chi aletoj tet naj yaaw bꞌey Roma tuꞌ. Caw junxane chi yun slaatiꞌnen sbꞌa ebꞌ yetoj ebꞌ yaaw bꞌey Roma tuꞌ, yuxan caw cꞌam swatxꞌil ebꞌ yul sat ebꞌ Israel tuꞌ.
Urim Yetoj Tumim Jaꞌ caabꞌ tzet chi bꞌina tiꞌ, tejan chꞌen, eeytoj yul xꞌuyal scamiẍal xaamscꞌul naj sat yakꞌomal xaambꞌal. Jaꞌ jun tiꞌ chi oc yopiso yu Dios yet chi xꞌoxon el tzet chi yoche. Man wal kotajoj tzet utbꞌil chi yute ebꞌ skꞌanbꞌalneni.
Uva Jaꞌton sbꞌi jun tujan teꞌ chi yakꞌ sat. Laan yili jaxca teꞌ tzꞌusup. Chi chꞌibꞌ sat yin smolal. Chi chꞌibꞌ yakꞌil, catuꞌ junjun abꞌil chi tzokꞌle el yakꞌil, yet watxꞌ chi cꞌal yakꞌ sat. Jaꞌ sat tuꞌ chi skꞌanbꞌalne ebꞌ ánima yet chi swaꞌnen vino ebꞌ. Ey bꞌey chi bꞌinatej jun teꞌ tiꞌ yin txꞌoxbꞌanile oj yin ebꞌ conobꞌ Israel.
Ẍejabꞌ Dios Jaꞌton ebꞌ chi yij “profeta”, jaꞌton ebꞌ alnen el skꞌane Dios xol ebꞌ Israel yet peyxa. Kꞌanabꞌnaj Dios tet ebꞌ, yuxan yin eyojto catuꞌ jix yalon ebꞌ tzet tol to oj juloj. Jaꞌ yul An Nuevo Testamento chi yalaꞌ; ebꞌ akꞌnen servil Dios yet stiempoal Antiguo Testamento, (Mateo 5:12-17; 13:17) jaxca naj Isaías, (Mateo 3:3) naj Jeremías, (Mateo 2:17) naj Jonás, (Mateo 12:39) yetoj naj Daniel. (Mateo 24:15) Chi yalon pax yu wanxa ebꞌ yul Nuevo Testamento, jaxca naj Juan Bautista, (Lucas 1:76) yetoj cꞌal pax Jesucristo ẍejabꞌ pax Dios. (Lucas 7:17; 24:19)
Ẍejabꞌ Jesús Jaꞌton ebꞌ chi yij “apóstol” yin Español, jaꞌton ebꞌ lacawan sicꞌbꞌil el yu Jesús, yet chi oc ebꞌ ẍejabꞌoj. (Lucas 6:13-16) Chi yalon pax yu naj Pablo yetoj wanxa ebꞌ akꞌnen servil Jesús yet jun tiempoal tuꞌ. (1a Corintios 9:1)
Yakꞌomal xaambꞌal ebꞌ Israel tet Dios Jaꞌton ebꞌ ey yopiso yakꞌon tzꞌaꞌ wan xaambꞌal ebꞌ yet Israelal chi yakꞌ tet Dios. Ey pax yopiso yin yalomal oc stiꞌ ebꞌ yet Israelal tet Dios. Chi yakꞌon servil Dios ebꞌ bꞌey stemplo tuꞌ. (Mateo 8:4; Hebreos 10:11) Jaꞌ jun tiꞌ “sacerdote,” ẍi yin Español. Asan ebꞌ yicꞌaal naj Aarón chi oc yin yakꞌomal xaambꞌal tet Dios xol ebꞌ Israel.
Yamakꞌil Stemplo Dios Jaꞌton bꞌey sattaj stemplo Dios chi skeꞌ yoctoj ebꞌ Israel, jaꞌ tituꞌ chi akꞌle skꞌane Dios scuy ebꞌ. Jaꞌ tituꞌ chi syambꞌa pax sbꞌa ebꞌ. Asanne ebꞌ yakꞌomal xaambꞌal chi skeꞌ yoctoj yul stemplo Dios tuꞌ, jal ebꞌ comon ánima, chi can ebꞌ bꞌey yamakꞌil templo tuꞌ. Jaꞌ tituꞌ cuybꞌil ebꞌ ánima yu Jesús yet jix octoj yul stemplo Dios. (1a Reyes 8:64; Salmos 84:2)