Akwati Kurcau: Akwati na à pe nǝ akpamgbang nggun nǝ́ gírkuní, sǝ à tasǝ ɓālǝi andǝ nzǝmi kat nǝ zǝnariya mǝɓoarne. Aɓa mǝnia yì akwati ka, manna, yì girlina mǝnana Ɓakuli pea amǝ Isǝrayila aɓa gya malea a ɓabondo ka, nda kam aɓa muna bàng-zǝnariya, sǝ gara mala Haruna mǝnana tò mbui ka. Aɓa yì akwati ɗǝm ngga akpamgbǝlang tali na kam ɓari mǝnana Ɓakuli gilǝ Anzongcau Lum male amuria ka. À tunǝi ama “Akwati Kurcau Mǝ'e.”

Amǝ ak boalo-cemi: Amǝnia ka aɓea amǝ Yahudi na aɓata yalban mala amǝ Roma a pwaryan, mana à pa boalo aban nggwamnati mala Roma ace mǝnana ɓǝa pea wia rǝcandǝa mala cemi aɓwana ka. Acilia amǝ Yahudi kǝ ɓinǝ mǝsǝia, à twalia aɓwana na mǝnana à kǝ kpata peri malea raka sǝ à ɗwanyi do nǝ mǝsǝcau aban nzali-lá malea. Ace mani ka à tunǝia ama “amǝ'cauɓikea.”

Amǝ Farisi: Aɓwana na a ɓinalea ka à ndanǝ bancame mǝɓoarne aɓalǝ amǝ Yahudi a nza mana Yesu na a ɓanza ka. Amǝ Farisi surǝ anggurcau kat mana Ɓakuli pe Musa ka, sǝ à ɓariki à nǝ̀ kpatea njak-njak. Yia gbal ka à kpata akuncau andǝ anzongcau mana à tsǝa amur Nggurcau mala Ɓakuli ka. Yia ka à ndanǝ gusǝlǝ ɓamuru acemǝnana à kǝ sǝn ɓamuria kǝla à kuti acilia aɓwana. Pas ata amǝ Farisi ka à lǝmndǝa ɓamuria aban aɓwana kǝla aɓwana mǝɓoarne na, sǝ ɓabumia ka lumsǝ nǝ aɗenyicau ɓealɓikea. Pas ata amǝ Farisi kpapi ɓamuria andǝ amǝ gilǝgir, andǝ agbani pǝris mala amǝ yahudi ace ɓinǝi Yesu cau, sǝ à kurkunia à nǝ̀ wal-luí. Ɓal cau mana à gilǝì amur amǝ Saduki ka.

Amǝ Saduki: Aɓwana mǝgule amǝkume na aɓalǝ amǝ Yahudi. Yia ka à earnǝi ama ndanǝ ɓoaro ɓǝa aɓwana kpata anzongcau ko anggurcau mana Ɓakuli pe Musa ka, sǝa ma acilia anzongcau andǝ akuncau mana à yì cia amur amǝno ka aɓwana nǝ gandǝ ɗeki kpatea. Ace mani ka, à kǝ kum kúnɓuana andǝ amǝ Farisi kusǝ pas. Yia amǝ Saduki ɗǝm ngga à ndanǝ aɓea kanigir mana à nda ɗàng andǝ mala amǝ Farisi ka. Amǝ Farisi earnǝi ama ɓǝ̀ ɓwa wu ka, nǝ ngga lo nǝ yilǝmu ɗǝm, sǝ amǝ Saduki ka à earnǝ mǝno ka ɗang.

Anzongcau: À ndaka acau kwarkiru mana Ɓakuli tsǝkia aɓwana male ace gingnǝ ɗenyicau andǝ pakkia agir aɓa do malea ka. Anzongcau mala Ɓakuli mǝnana à surǝia pepe ka à nda ka Anzongcau Lum (ɓalli aɓa Pur 20:1-17; Nggur 5:6-21).

Ariyopagus: Mǝnia ka ɓe mgbangban na a nggeala Atina aɓa nzali Gǝris. Abanì sǝ amǝkurcau andǝ amǝ sǝlǝe mala amǝ Gǝris kǝ kpapi ɗiɗyal, sǝ ace mani ka yia amǝkurcau ka à tunǝia ama Ariyopagus, kat andǝ amani ama à kǝ kpapi kam a mgbangbani ɗǝm raka.

Azǝrfa: Mǝnia ka bolo mǝdǝmbǝre na. Muri na kǝla mala tú ɓa pira, kǝ linzama kǝ ta gǝraɗau ɓǝ̀ tǎlaban kpa a rǝì ka. Bǝsa kǝ kiɗiki ɗang sǝ kǝ kpa swaswa ɗang.

Bangŋo mala ɓwapǝndǝa: Lin'ueo mala Ɓakuli mana tsǝk ɓwa sǝ dum nǝ yilǝmu ka. Yilǝmi ɓwa, sǝ ɓabumi andǝ ɗenyicau male, mǝnana kǝ pe wi rǝcandǝa mala pakki agir ka.

Bangŋo mala Shetan, bangŋo mǝɓane, kukwar: Amǝturonjar mala Ɓakuli mana Shetan swarkia sǝ à kpapi muria à mgbiki Ɓakuli kiru, sǝ Ɓakuli pǝria sulǝia a ɓanza ka. À ndaka kukwar, amǝturonjar mala Shetan a ɓanza. À kǝ swarki aɓwana ɓǝa kǝa kpata Ɓakuli ko ɓǝa paɓamuria abani ɗang. À kǝ kuti a ɓabum aɓwana àkǝ pea wia ɗenyicau mala pak cauɓikea. Ɓǝa kum njar arǝ ɓwa ka à nǝ̀ kuti a rǝì à nǝ̀ tsǝki wi kwano, ko à nǝ̀ pǝlǝ muri nǝ̀ ɓanggia.

Bangŋo mala Ɓakuli: Ko Bangŋo Mǝfele ka nda lin'ueo mala Ɓakuli mǝnana pe aɓwana mana a paɓamuria abani ka. Ɗǝm ngga nda rǝcandǝa andǝ pa mala Ɓakuli ata aɓwana male, mana dukiyi a ɓabumia ka. Nda tāruia ɓwa aɓa pa mala Ɓakuli mǝnana lǝmndǝ rǝì a njari tārú aɓa mwashat ka, a ni: Ɓakuli mǝnana nda Tar sǝm kat ka, andǝ Ɓakuli, yì Muna mala Ɓakuli Yesu Kǝrǝsti, mǝnana à ɓǝli nǝ pe mala rǝcandǝa mala Ɓakuli ka, andǝ Ɓakuli yì Bangŋo male.

Bangŋo mala ɓwapǝndǝa: Lin'ueo mala Ɓakuli mana tsǝk ɓwa sǝ dum nǝ yilǝmu ka. Yilǝmi ɓwa, sǝ ɓabumi andǝ ɗenyicau male, mǝnana kǝ pe wi rǝcandǝa mala pakki agir ka.

Bangŋo Mǝfele: Nda lullǝ mana à tunǝna Bangŋo mala Ɓakuli nǝi ka. Yì ka, Ɓakuli na, kǝla mǝnana Ɓakuli Tar sǝm ngga Ɓakuli na, sǝ Yesu Kǝrǝsti ka Ɓakuli na ka; yia mǝnia tārú ka à nda mwashat. Bangŋo mala Ɓakuli kǝ kutio sǝ kǝ do aɓalǝ aɓwana mana à pana ɓamuria aban Yesu Kǝrǝsti ka. Kǝ tsǝk aɓwana ɓǝa surǝ mǝsǝcau (Yoh 16:13; 1Kor 2:10-13). Kǝ pak hiwi aban Ɓakuli Tarrû a kúnì aɓwana mana à pa ɓamuria aban Yesu Kǝrǝsti ka (Rom 8:26-27). Kǝ gingnǝ aɓwana a njar ace mǝnana ɓǝa surǝ njar mala Ɓakuli (Aturo 13:2; 16:6-7). Kǝ pea aɓwana rǝcandǝa ace mǝnana ɓǝa bang cau mala Ɓakuli sǝ ɓǝa pak turo male ka (1Kor 2:4-5). Aɓoro male aban koya ɓwa aɓalǝ aɓwana ka à kǝ bwalia wia kam ɓǝa pakkia agir mana nǝ̀ tsǝk ikǝlisiya kat ɓǝ̀ do nǝ rǝcandǝa ka (1Kor 12:4-11).

Ban Mǝfele: Mǝnia ka nda kurǝm mǝgule aɓa Taragula mǝfele ko Ndàperi mala Ɓakuli. Aɓa mǝnia yì kurǝm ngga bǝredi mǝfele nakam, andǝ tasau pisǝ muru-mǝrǝmɓoarne, andǝ gir tamsǝ pitǝla zǝnariya. Nggea lagir mǝtangŋe gau nre ban mǝfele andǝ ban nggea mǝfele. Pak ka pǝris kǝ kutio aɓa ban mǝfele koya dǝmbari andǝ koya pwarikpǝra ace paɓoro aban Ɓakuli nǝ pisǝ muru-mǝrǝmɓoarne amur gyangŋan zǝnariya.

Ban Nggea Mǝfele: Mǝnia ka nda kurǝm mǝ ɓaɓalǝui mala Taragula mala ban-do mala Mǝtalabangŋo ko Ndàperi male. A ɓalǝi sǝ à tsǝk Akwati Kurcau mala Ɓakuli. Kǝ Pǝris Mǝgule na kutikiyi kam ngga, sǝ mǝno yì kutio ka nda kusǝ mwashat a pǝlǝa, a Pwari mala Twalban cauɓikea.

Bedǝran: Mǝnia ka nda ɓwabura mana à jamsǝi ace mǝnana ɓǝ̀ kǝa kumo ɓǝ̀ nong nǝ mɓwama ko ɓǝ̀ twali mɓwama muna raka. Arǝ anza mana a pwaryan ngga abedǝran na à kǝ cia ɓǝa bwal abanturo mǝgule mala palta mala amurǝma ka. Nǝ nzǝmo ka aburana kat mana à kǝ pak turo a palta mala murǝm ngga, à tunǝia ama abedǝran, ko ɓǝa jamsǝia raka.

Ɓoarɓwa: Mǝnia ka nda gir mǝnana pur nǝ ban ɓwa ko gir, mana à sǝni, ko à oe nǝ kiru, ko à oe a rǝǔ, mana lǝmndǝ ama ɓwe ko gir ni ka ndanǝ gulo, ko rǝcandǝa, ko kǝ pa tǎlaban, ko kǝ pa ndali. Ɓǝ̀ Ɓakuli lǝmndǝ rǝì aban aɓwana ka, pak ka ɓoarɓwa male kǝ lǝmndǝa kǝla tǎlaban mǝtane karara, ko kǝla bǝsa andǝ yele. Ɓoarɓwa mala Yesu ka à sǝni aɓa pakkia agir-ndali male, aɓa gbaliban male amur nggun-gangndi, andǝ loasǝo mana à loasǝi nǝ yilǝmu a ɓembe ka.

Ɓwa Samariya: Amǝ Samariya ka aɓwana na mana nzali-do malea ka nda a nre nzong-nzali mala Yahudi andǝ mala Galili. Yia ka à kǝ peri aban Ɓakuli a njar mana nda ɗàng andǝ mala amǝ Yahudi ka, sǝ amǝnia yia aɓwana, amǝ Yahudi andǝ amǝ Samariya ka, à earnǝ rǝarǝia ɗang.

Dauda: Nda murǝm mǝgule kat ata amurǝma mala amǝ Isǝrayila. Yì ka, nda mǝtankwang mala amuna mala tarrí Jeshi. Kaniama nǝ yia duk murǝm ngga, yalgir na amur anzur mala tarrí. A ɓe pwari mana Dauda na a muntulo peatu ka, je munǝo andǝ ɓe nggea kanggǝrang ɓwabura mǝ'lwa mala amǝ Filisti. Dauda gandǝ mǝnia yì ɓwa ka wal-luí. Dauda ka ɓwa na nǝ ɓabum earce Ɓakuli kǝrkǝr. Gilǝ anggyal pas mala ɓwangsǝki Ɓakuli. À kpapi anggyal mǝno aɓa Malǝmce mala Ɓakuli à tunǝia ama “Anggyal.” Yesu Kǝrǝsti ka à ɓǝli a tau mala Dauda sǝ Mǝkà Dauda na (Rom 1:3; Sǝn 22:16). Ɗiɗyal kaniama à nǝ̀ yia ɓǝl Yesu Kǝrǝsti ka, amǝ'ɓangna mala Ɓakuli akdǝmbǝa à gilǝ cau amuri, ama nǝ̀ yia pur a tau mala Dauda.

Dǝragon: Mǝnia ka nggea nyamcandǝa na kǝla kaɓa gandu. Ɓe lullǝi nda share n'yau, mǝnana lǝmndǝ pa mala Mǝɓealɓikea ko Shetan ngga (ɓalli aɓa Sǝn 12:3–13:4; 20:2-3).

Dinari: Mǝnia ka mǝsǝboalo na aɓwana pangŋǝna turo nǝi ace kurkuro aɓalǝ anzali mana à nda aɓata yalban mala amǝ Roma a pwaryan ngga. À pakturo nǝi a nzali Isǝrayila a nza mana Yesu na a ɓanza ka. Ɓwa mǝnana pakki ɓeɓwa turo-ɓaban aɓa pwari mwashat ka, à nǝ̀ mbwe ɓwe dinari mwashat.

Do fele: Mǝnia ka nda do tar ɓamuru, ko yal ɓamuru ace Ɓakuli. Nda do gya andǝ Ɓakuli aɓa ɓoarnsari mala ɓealǝu, andǝ ɗenyicau, andǝ turo, andǝ nacau.

Domurǝm mala Ɓakuli: Kpapi mala aɓwana kat mana à pa ɓamuria, andǝ ɓabumia, andǝ yilǝmia, andǝ do malea aɓata yalban ko nzongcau mala Ɓakuli, aɓa do yilǝmu mana a dyan andǝ mana kǝ yiu ka. Ɗǝm ngga “Domurǝm mala Ɓakuli” ka cau na amur kpapya mala dotarǝu mala Ɓakuli andǝ aɓwana male. Mǝnia ka nda dotarǝu mala aɓwana kat mana à surǝ Ɓakuli nda murǝm amuria, à kǝ guli a rǝì, sǝ à kǝ kpata cau male ka. Ɓakuli kǝ yal aɓwana male, kǝ pea wia gir kat mana ɓoaro à ndanǝi a do malea, kǝ lǝmndǝia wia njar mana kat à nǝ̀ kar kam aɓa ko man, kǝ kwarkiria, sǝ kǝ gingnǝia aɓa ko man ngga. Yiu mala Yesu Kǝrǝsti a ɓanza man ngga, Domurǝm mala Ɓakuli yi lǝmndǝ rǝì a njar mǝbǝshe acemǝnana Yesu yi mǝn njar ace aɓwana ɓǝa do aɓa mǝnia yì bǝsa dotarǝu andǝa Ɓakuli ka. A ko ya ban kat sǝ aɓwana ak Ɓakuli à surǝì kǝla murǝm amuria ka, Domurǝm mala Ɓakuli na kam abanì. Ɓǝ̀ Yesu nyarǝna yina ka, Domurǝm mala Ɓakuli nǝ̀ lumsǝo sǝ nǝ̀ lǝmndǝ rǝì pepe aban aɓwana male kat.

Domurǝm mala lú: Mǝnia ka nda ɓanza mala lú (ko Hades nǝ kún Ibǝru.) Nda ban mǝnana ɓǝa aɓwana wu ka à kǝ o kam à nǝ̀ ngga do aɓata rǝcandǝa mala lú a ɓanza male, ko tūli lú a tǝta nzali ka. Yesu bang ama rǝcandǝa mala lú (ko Hades) kara nǝ limurǝm amur ikǝlisiya male ɗang; lǝmndǝ ama ikǝlisiya ka pà nǝ̀ wu ɗang ko bǝti (Mat 16:18). Kat andǝ amani ama yi domurǝm mala lú (ko Hades) ka ndanǝ rǝcandǝa, sǝ aɓwana mana à wu à kuti kam ngga à kǝ gandǝ puro à nǝ̀ nyar ɗǝm raka, rǝcandǝa male bik mana nǝ kasǝ kun Yesu nǝ bwali kam ngga ɗang, sǝ rǝcandǝa male gbal ka kārǝa nǝ bwal amǝ kpata Yesu mana à wuna ka ɗang. Ɓǝ̀ pwari karǝna ka à nǝ̀ puri ɓata rǝcandǝa male à nǝ̀ lo kat nǝ rǝcandǝa mala Yesu.

Ɗarǝban: Mǝnia ka nda solǝ muru ko hasǝ muru olif amur (ko a ɓamur ɓwa) aɓa pakkiagir mala peri. A nza mala Kurcau Mǝ'e ka ɓǝa twal ɓwa ɓǝ̀ duk murǝm ko pǝris ka, à kǝ solǝì ɓwe muru olif amuri, mǝnana lǝmndǝ ama à tsǝngŋǝni a buno-gulo andǝ rǝcandǝa. A nza mala Kurcau Mǝbǝshe ka ɗarǝban ngga nda lamsan mala solǝ muru olif amur amǝkpata Mǝtalabangŋo sǝ ɓǝa pakkia wia hiwi. Ɗǝm ngga nǝ gandǝ duk sulǝo mala ɓoro mala Bangŋo Mǝfele amur aɓwana anzǝm mana ɓǝa pangŋǝnia wia batisǝma ka.

Gyangŋan: Mǝnia ka mgbangban na, ko ban ɗarǝ gir'nkila, ko ban pa ɓoro nǝ gir'nkila aban Ɓakuli. Nda amur gyangŋan mala atali mana Ibǝrayim rambǝia amur rǝarǝia ka sǝ nongsǝ muni Ishaku nǝ pana gir'nkila nǝi aban Ɓakuli (Jem 2:21). Aɓa Ndàmǝgule mala Ɓakuli ka, amur gyangŋan sǝ à kǝ ɗarǝ agir-nkila à nǝ̀ pisǝia, ace paɓoro aban Ɓakuli (ɓalli aɓa Mat 5:23-24; 23:18-20, 35; Luk 11:51; 1Kor 9:13; 10:18; Ib 7:13; Sǝn 11:1). Gyangŋan mala pisǝ muru-mǝrǝmɓoarne nakam gbal aɓa Ndàperi ko Taragula akani a ɓanza (Luk 1:11), andǝ mana a kuli ka (ɓalli aɓa Sǝn 6:9; 8:5; 9:13; 14:18; 16:7; Rom 11:3; Ib 13:10).

Gǝna: Gir mǝnana kat à mbwe amur mɓwama ka. Nǝ̀ gandǝ duk boalo, ko agirkusǝu, ko akala andǝ abugir andǝ akwarpwasǝa. Ɓwa nǝ̀ gandǝ kum gǝna, yi mǝnana ɓǝa ci a ɓala mala mǝkume ka (li gir-lú). Ɗǝm ngga gir mǝnana kat ɓwa rambǝi ɓamuri ka nda gǝna male.

Ibǝrayim: Kau mǝdǝmbe mala aɓwana mala Ɓakuli mana earmuria, yia amǝ Isǝrayila, mana gbal à tunǝia ama amǝ Yahudi ka. Twal a pwaryan ɗiɗyal ka Ɓakuli banggi Ibǝrayim ama nǝ̀ pe wi bǝsa nzali-do. Akàm sǝ yì andǝ amǝkè mana pas ka à nǝ̀ do. Mǝno ka nda nǝ̀ duk nzali la malea ka. Ɓakuli banggi wi ama ɓǝ̀ nying nzali mana duki kam ata dǝmbe ka sǝ ɓǝ̀ kya alta mǝnia yì bǝsa nzali ka. Ibǝrayim kpata cau mana Ɓakuli banggi wi ka. Twal gya o a nggea ban mǝsauwe, arǝ apǝlǝa pas, sǝ kya kum mǝno yì nzali. Mǝno yì nzali ka nda mana ado à tunǝki ama nzali Isǝrayila ka. Ɓakuli kurcau nǝ Ibǝrayim, pàcau abani ama yì andǝ aɓwana male, yia amǝkè ka à nǝ̀ duk aɓwana mala Ɓakuli mana earmuria, nǝ yalmuria, ɓǝ̀ kàngkàng à kpata cau male ka (ɓal cau mana à bangŋi amur kurcau ka). Ibǝrayim ngga ndanǝ mɓwama à tunǝi ama Saratu. Yì andǝ Saratu ka à kum muna ɗang yi pur a e malea kutsuk. Pǝlǝa Ɓakuli pak gir'ndali sǝ Saratu bǝl muna. À tunǝi mune ama Ishaku. Lang Ishaku gulna ka al mɓwama à tunǝi ama Rabeka. Rabeka ɓǝl apasa; à tunǝia ama Isǝwa andǝ Yakupu. Nǝ nzǝmo ka, Ɓakuli yi pe Yakupu lullǝu ama Isǝrayila. Amǝkè ka à nda ka amǝ Isǝrayila. Nǝ nzǝmo ka, yia gbal ka à yì tunǝia ama amǝ Yahudi. Yakupu yi al amuna-mamǝna ɓari amǝ'eamrǝarǝu, Liya andǝ Rahila; yì ɗǝm ngga yi al aman-guro ɓari. Yi duk tar amuna-burana lum-nong-ɓari; à nda ka Ruben, Shimiyan, Lawi, Yahuda, Isaka, Zebulu, Gad, Asha, Yisǝfu, Benjami, Dan, sǝ Naftali. Amǝnia yì amuna-burana lum-nong-ɓari ka, à yì ɓǝlki amuna pas, sǝ amunia yi ɓǝlkia amuna gbal pas, nda yia aɓwana mala Isǝrayila ka à yì duk nyangsang. Yia kat à ndaka amǝka Isǝrayila, yì Mǝkà Ibǝrayim.

Ikǝlisiya: Kpapi mala aɓwana mǝnana Ɓakuli tunǝia à nda ka mǝkpata Yesu Kǝrǝsti ka.

Kaisar: Lullǝu mana à tunǝ murǝm mǝgule mala amǝ Roma nǝi ka. Ko ya murǝm mǝgule mala amǝ Roma ka nda Kaisar. Amǝ lwa mala amǝ Roma ɗiɗyal ka à lika anzali pas. Sǝ anzali mǝno kat ka Kaisar nda murǝm amuria.

Kǝrǝsti: Kǝrǝsti (nǝ kún Gǝrik) ko Mezaya (nǝ kún Ibǝru) ka ɓālǝi nda, ɓwa mǝnana à ɗarǝì wi muru olif amuri, mǝnana lǝmndǝ ama Ɓakuli tsǝngŋǝni a buno-gulo andǝ rǝcandǝa ka; ko ɓwa mǝnana Ɓakuli turi ace amsǝban andǝ duk murǝm ngga; ko nda ɓwa mǝnana Ɓakuli tarì ace turo mala amsǝban ngga.

Kume andǝ Girkuma: Gir mǝnana kat ɓwa kumi nǝ piban male, aɓa turo ko nggaliki ka. Nǝ̀ gandǝ duk boalo, ko agirkusǝu, ko girlina, ko aɓala, ko anzali.

Kume mala paɓamuru aban Ɓakuli: Gir mana kat amsǝban mala Ɓakuli nǝ̀ yiu nǝi ɓwa aɓa do male kǝla muna mala Ɓakuli ka. Panzǝban aɓata cauɓikea nakam, andǝ dorǝpwala, andǝ yalban, andǝ rǝcandǝa, andǝ yilǝmu, andǝ tsǝkbu mala Ɓakuli, andǝ acilia pas, a ɓanza man andǝ bǝsa ɓanza mǝnana kǝ yiu ka.

Kurcau: Eare mǝcande a nre ka ɓwana ɓari, ko a nre ka aɓwana man andǝ amǝno. Aɓa kurcau ka ɓwa ko aɓwana a ɓe bui man nǝ pàcau ama à nǝ̀ pak ɓe kǝgir ace ɓwa ko aɓwana a ɓe bui mǝno, sǝ yi ko yia gbal amǝnia yì bui ka à nǝ̀ earce ama ɓǝa pak ɓe kǝgir. Kurcau ka nǝ gandǝ duk eare mana ndakam a nre ka aɓwana, ko a nre Ɓakuli andǝ ɓwa ko aɓwana ka. Ɓakuli kurcau nǝ Nuhu (Tite 9:8-17), sǝ nǝ Ibǝrayim (Tite 17:1-8). Ɓǝ̀ yiua kurcau mala Ɓakuli ka, Ɓakuli na kurkiyi cau ka, mana pàcau ama yì ka, nǝ̀ duk Tarrû andǝ Mǝtalabangŋo aban aɓwana male; sǝ yia a bui malea ka dumǝna pup à nǝ̀ kpata cau male. Akurcau mǝgulke ɓari mana Ɓakuli pa ka à tunǝia ama Kurcau Mǝ'e (Luk 1:72; Aturo 3:25; 7:8; Gal 3:17; Ib 9:1), andǝ Kurcau Mǝbǝshe (Mat 26:28; Mar 14:24; Luk 22:20; Rom 11:27; 1Kor 11:25; 2Kor 3:14; Ib 7:22; 8:6-13; 9:15; 10:16, 29; 12:24; 13:20). Aɓa Malǝmce Kurcau Mǝ'e mala Ɓakuli ka, kurcau ka ɓālǝi nda kurcau mana Ɓakuli pang nǝ amǝ Isǝrayila a nza mala Musa a Nkono Saina ka (Pur 24:4-8). Akàm ngga Ɓakuli pàcau ama nǝ̀ twal amǝ Isǝrayila ɓǝa duk aɓwana male, nǝ tsǝkia wia bu ɓǝ̀ kàngkàng à kpata anzongcau male mana pea wia nǝ bu Musa ka. Sǝa ma kǝɓwa pà kàm mana gandǝ kpata anzongcau mala Ɓakuli kat ka ɗang. Kurcau Mǝbǝshe ka ndà pa'eare mala Ɓakuli aban aɓwana kat mana à pa ɓamuria aban Yesu Kǝrǝsti ka. Aɓa Kurcau Mǝbǝshe ka, Ɓakuli pàcau ama ɓǝa aɓwana earnǝ Yesu, à pà ɓamuria abani ka, yì ka, nǝ̀ ea à dumǝna amǝ'cauɓoarna, acemǝnana lú mana Yesu wu ka nu tanni mala girkwanban àtàcau mala cauɓikea mala ɓwapǝndǝa kat ace akmuria ɓǝa api ɓashi.

Kurcau mala kasǝ-ɓatau: Mǝnia ka nda cau mǝnana Ɓakuli ne Ibǝrayim ama, yì andǝ ko ya muna-ɓwabura a ɓala male, andǝ amǝkè amuna-burana ka, à nǝ̀ kasǝia wia ɓatea. Mǝnia ka nǝ duk gir'lǝmndǝa ama à ndaka mala Ɓakuli, sǝ à nǝ̀ kpata cau mǝnana Ɓakuli banggi Ibǝrayim ɓǝ̀ pak ka.

Lamsan mala Bǝredi mana Yis pa a rǝì raka: (Mat 26:17; Mar 14:1, 12; Luk 22:1, 7). Pakiɗire mana amǝ Isǝrayila kǝ pe tu a nzǝm mana ɓǝa pangŋǝna Lamsan mala Yalimuru ka. Aɓa nongŋo tongno-nong-ɓari mala mǝnia yì lamsan ngga, à nǝ̀ nggǝ li bǝredi mana yis pa a rǝì raka. Pě mǝno anggo ka à ndarǝ ɗenyi nǝ lang sǝ yia amǝ Isǝrayila api ɓa nzali Masar, nǝ larri mana tsǝa à kumo à tsǝk yist arǝ dyar bǝredi ɓǝ̀ loakio sǝ à nǝ̀ twani ka raka.

Lamsan mala laki arǝu andǝ agir: (Yoh 3:25). Mǝnia ka mwashat na aɓalǝ anzongcau pas mala amǝ Yahudi amur gilǝki rǝia nǝ laki arǝu andǝ agir ace peri aban Ɓakuli.

Lamsan mala Yalimuru ko Paska: (Mat 26:2, 5, 18-19). Ɓe lamsan mǝgule na aban amǝ Yahudi. Mǝnia yì lullǝu ama “Yalimuru” ka ɓālǝi nda “Yàl a muru mala lú.” Aɓa pakiɗire mala mǝnia yì lamsan ngga, amǝ Yahudi kǝ ɗenyi nǝ puro mana à api doguro aɓa nzali Masar a pwaryan ɓara-ɓara ka. A baku mǝno ka Ɓakuli nunkiria ama nǝ̀ tasǝ mǝturonjar male nǝ yia wal-lú muna-dǝmbǝa mala koya ɓala, mǝnana tasǝ aɓashi mala tanni twal la amur nzali Masar ka. Pǝlǝa Ɓakuli banggi amǝ Isǝrayila ama koya ɓala ka ɓǝa wal mǝgam ko muna gbato (Puro 12:5) mana pǝlǝa male na mwashat, sǝ kǝ mǝɓane pà kàm a rǝì raka. Ɓǝa hasǝ nkile a dǝm kunkurǝm nǝ nza, sǝ ban mana kat mǝturonjar mala Ɓakuli nǝ sǝn nkile ka, nǝ yallî mur ɓalae, pà nǝ̀ wal-lú kǝ muna kam ɗang. Ɓala mǝnana kat kpata mǝno yì nunkiru ka à nyi auwa, sǝ mǝturonjar yallî mur ɓalae. Twal a baku mǝno ka ɓǝ̀ pwari Lamsan mala Yalimuru yi karǝ ka, amǝ Yahudi nǝ rambǝa a Urǝshalima, sǝ koya ɓala mala amǝ Yahudi ka, à kǝ wal mǝgam ko muna gbato à nǝ̀ ɗarǝ nkile aɓa Ndàmǝgule mala Ɓakuli nǝ pwari, sǝ nyami à nǝ̀ twani. Ɓǝ̀ ban fana nǝ pwarikpǝra ka, à nǝ̀ shak nyame à nǝ̀ lili a tarǝia arǝ aɓala malea. Anggo à ndarǝ ɗenyi nǝ mǝno yì pwari Yalimuru ka. (Pur 12:6-20; Ɓal 9:2-14; Nggur 16:1-8; Luk 22:7-8).

Lu-bǝsa: Mǝnia ka nda kutio mala yilǝmi ɓwa aɓa bǝsa mǝnana Ɓakuli pe ace ɓashi mgbǝrǝm, yi Shetan andǝ aɓwana mana à ginǝ kpata Yesu ko à lidǝmbǝa aɓa do cauɓikea ka. Ban nutanni na kǝrkǝr mǝnana málá male pà kàm raka.

Lubban andǝ mǝr: (Mat 2:11) Lubban ngga nda muku agir loasǝ yele mǝ'rǝmɓoarne mana à kǝ kumi arǝ ɓe nggun à tunǝi ama Boswellia, sǝ mǝr ka nda myang mana à kǝ kumi arǝ anggun ɗàngɗáng sǝ à nǝ̀ kpapiki ace pak ɓuri wal rǝkwanggia andǝ kwanban. Mǝr ɗǝm ngga à kǝ pangŋǝna muru nǝi ace hasǝa andǝ loasǝ yele mǝ'rǝmɓoarne, sǝ ace mani ka a nza mana pwaryan ngga boale pa bǝti ɗang (sǝn Ang 45:8; Ear 4:14). Amǝ'sǝle mana à pur nǝ takuli sǝ à yiua sǝn Yesu ka, mǝr na ata aɓoro mana à yinǝi wi à pe wi ka (sǝn Mat 2:11).

Malǝmce Yilǝmu: ka, nda malǝmce mǝnana a ɓalǝi ka Ɓakuli kǝ gilǝki alullǝ aɓwana mǝnana à nǝ̀ kum yilǝmu mana málá male pà kàm raka.

Manna: Mǝnia ka ɓe ulang girlina na mana Ɓakuli pea amǝ Isǝrayila aɓa gya malea a ɓabondo ka. (Pur 16:14-21; Ɓal 11:7-9). Sǝ acemǝnana yia ka à surǝ girline raka, à ɗiban ama, “Mǝnia ka mana le?” Nda sǝ à tunǝi ama “Manna” ka.

Manfela mala Mǝgam: Mǝnia ka à nda ka aɓwana mala Ɓakuli, mǝnana à ak Cau Amsǝban mala Kǝrǝsti, sǝ à kpapi ɓamuria andǝi à nǝ̀ do andǝi andǝ a Ɓakuli aɓa rǝpwala andǝ banɓoarnado, gauwa pa kàm ɗang, sǝ masǝlǝate pà kàm ɗang.

Maryamu: Aɓa Malǝmce Kurcau Mǝbǝshe ka à bangcau amur amamǝna ɗǝkǝm mana à tunǝia ama Maryamu ka: 1. Maryamu nggea Yesu. 2. Maryamu Magdaliya. Maryamu mǝnia ka Yesu pusǝ abangŋo mǝɓane tongno-nong-ɓari a rǝì, sǝ pǝlǝ mwashat ata amǝkpate (Mat 27:55-56; Mar 16:9; Luk 8:2; Yoh 20:1-2, 11-18). 3. Maryamu mala amǝ Betani, mǝ'eam Marta andǝ Liazaro. Yì na do a kusǝ Yesu aban ok kanigir male ka (Luk 10:38-42; Yoh 11:1-5; 12:1-7). 4. Maryamu nggea ka Jemis andǝ Yisǝfu. Mǝnia yì Maryamu ka à kǝ sǝni kǝla nda Maryamu mālá Kǝliyopas, sǝa ma makɓalǝu pa kàm ama nda anggo ɗang (Mat 27:56; Mar 15:40; 16:1; Luk 24:10). 5. Maryamu nggea Yohana Markus. Maryamu mǝnia ka ndanǝ ɓala a Urǝshalima, ban mǝnana alaggana mala Yesu kǝ kpapi kam ngga (Aturo 12:12).

Mezaya: Mezaya (nǝ kún Ibǝru) ko Kǝrǝsti (nǝ kún Gǝrik) ka ɓālǝi nda, Ɓwa mǝnana à ɗarǝì wi muru olif amuri, mǝnana lǝmndǝ ama Ɓakuli tsǝngŋǝni a buno-gulo sǝ pani wi rǝcandǝa, dumǝna Mǝ'amsǝban ace aɓwana kat.

Mǝɓangna: Ɓwa mana kǝ bang cau mala gir mana Ɓakuli lǝmndǝì wi ka. Kǝ bang cau a kúnì Ɓakuli ko kǝ na gi Ɓakuli aban aɓwana. A nza mala Kurcau Mǝ'e ka Ɓakuli tasǝ amǝ'ɓangna male pas, kǝla a Samuyila, andǝ Ishaya, andǝ Irmya. Nǝ bania ka Ɓakuli lǝmndǝ agir mana à nǝ̀ yia kumban a dǝmbǝa ka. Amǝ'ɓangna pak ka à kǝ gilǝ acau malea aɓa malǝmce, sǝ amǝnia yì acau ka à nǝ̀ kumia aɓalǝ amalǝmce mana à tunǝia nǝ lullǝia ka kǝla Ishaya sǝ Irmya, aɓa Kurcau Mǝ'e. Arǝ apǝlǝa pas kaniama à nǝ̀ yia ɓǝl Yesu ka, amǝ'ɓangna bang cau mala yiu male. À bang cau mala agir pas mana Yesu nǝ yia pa, andǝ agir mana nǝ yia kumi ka. Yia gbal ka à bang cau mala agir mana à nǝ̀ yia kumban a masǝlǝata pwari mala ɓanza, ɓǝ̀ yi uena bǝti Yesu Kǝrǝsti nǝ̀ nyare nǝ̀ yiu ace pakki ɓanza ɓashi ka. Arǝ aɓea ban aɓa Kurcau Mǝbǝshe ka Malǝmce Mǝfele bangcau amur “Mǝɓangna”, kǝla mana aɓa Yoh 1:21. Mǝɓangna mǝnia à banggiyi ce ka nda mana à gilǝ cau amuri aɓa Nggur 18:15-18 ka; yì ka, mǝɓangna na mǝnana nda ɗàng andǝ acilia amǝ'ɓangna, mana Ɓakuli pàcau ama nǝ̀ tasǝi ɓǝ̀ yiu ka. Aɓa Kurcau Mǝbǝshe ka, aɓwana mana à kǝ̀ bangcau aɓa rǝcandǝa mala Bangŋo Mǝfele ka, à tunǝia gbal ama amǝ'ɓangna. À bang agir andǝ acau mana Ɓakuli nǝ nggearǝì lǝmndǝi abania ka.

Mǝfele: Mǝnia nda pa mala Ɓakuli. Ɗǝm ngga nda tàrban mala ɓwa ko gir a nggǝsanyi ace Ɓakuli andǝ turo male, nǝ tsǝkbu mala Ɓakuli amur ɓwe ko gir nî. Ɗǝm ngga mǝfele nda do mala ɓealǝu, andǝ ɗenyicau, andǝ nacau, andǝ pakkiagir mala ɓwa, aɓa lakban, andǝ ɓoarnsari, andǝ pepe mala Ɓakuli. Nda njar mala Ɓakuli. Nda gir ko ɓwa mǝnana mala Ɓakuli na, ko bu Ɓakuli na amuri, mana Ɓakuli nǝ e ko nǝ earnǝi ka. Ɓǝ̀ yiua nacau amur Ɓakuli ka, mǝfele nda mana kǝɓwa kārǝa nǝ ɓǝsǝki ko nǝ nabura a rǝì raka; mǝnana kǝɓwa kārǝa nǝ ɓuni, ko nǝ̀ ká nǝ muna a rǝì ace kiɗike, ko nǝ mgbicau a rǝì ka; mana ɓwarkio, ko mǝɓike, ko cauɓikea pa a rǝì raka; mana lumsǝ nǝ ɓealǝu ɓoarnsari ka.

Mǝgam mala Ɓakuli: Cau mana aɓa Tite 22:8 ama “Ɓakuli nǝ kumbi ɓamuri muna-nzur mana à nǝ̀ ɗarǝ nkile ace pa ɓoro nǝi” ka nda ban mǝgule aɓa Malǝmce Mǝfele mana à kum lullǝu mǝnia kam ama “Mǝgam mala Ɓakuli,” à tunǝna Yesu nǝi ka. Aban amǝ Isǝrayila ka, paɓoro mǝnia Ibǝrayim pà nǝ́ kǝ muni mwashat ɓǝrɓǝr aban Ɓakuli ace ɗarǝ nkile ka, à twali nda paɓoro mala gir'nkila mana karmur acilia kat nǝ gulo ka. Pa gir'nkila nǝ muna-nzur ko mǝgam, nggeamurǝmi ace Lamsan mala Yalimuru ko Paska ka, gir na amǝ Isǝrayila kǝ pe ko ya pǝlǝa ace ɗenyi nǝ̀ kum panzǝban malea aɓa doguro a Masar; lamsan na mala li girlina andǝ pakiɗire banɓoarnado acemǝnana Ɓakuli akmuria ka (ɓalli aɓa Pur 12). Ɓakuli ak dǝmbǝa ci ɓǝa kǝ pe anggo ace lǝmndǝ ama a dǝmbǝa ka à nǝ̀ yia wal Kǝrǝsti nǝ wú kǝla gir'nkila ace twalban cauɓikea, andǝ kum amsǝban andǝ akmuru a ɓabu rǝcandǝa mala cauɓikea. Aɓa peri mala Kurcau Mǝ'e ka Ɓakuli kwakite aban amǝ Isǝrayila ama, apǝris ɓǝa kǝ ɗarǝ nkila muna-nzur mana à pàni Ɓakuli ka, sǝ nyami ka ɓǝa pisǝì kǝring amur gyangŋan ɗarǝa. Mǝno ka paɓoro na aban Ɓakuli a tarǝia andǝ zǝmbǝa amur aɓwana ace twalban cauɓikea. À kǝ̀ pe koya dǝmbari andǝ pwarikpǝra, sǝ arǝ apwari mana à tària ace alamsan malea ka. Mǝgam mana à wali a pwari lamsan Paska ka, nda mana lǝmndǝ ama Yesu nǝ yia duk Mǝgam mala Paska, mana Ɓakuli pa ɓǝ̀ twal cauɓikea ma'sǝm amuri, ɓǝa wali amur nggun-gangndi, sǝ nkile mana sukki ka ɓǝ̀ lak sǝm, ɓǝ̀ akmúr sǝm a bu doguro aɓata cauɓikea andǝ makban male, andǝ kum amsǝban a bu lú mana málá male pà kàm raka. Yohana Mǝbatisǝma hama ama Yesu nda Mǝgam mala Ɓakuli mana twal cauɓikea mala ɓanza amuri ka (ɓalli aɓa Yoh 1:29; 1Kor 5:7). Sǝ mǝno ka nda lǝmndǝa sǝm ama Yesu na lumsǝ cau mala Ɓakuli mana ne nǝ kun mǝɓangna male, yi Ishaya (Isha 53:7) ama, “À pe wi tanni kǝrkǝr, à pakki wi mǝɓane kpakpak, sǝ ko loasǝ kuni na kǝ cau ɗang. À bwali à um nǝi kǝla muna-nzur aban mana à nǝ̀ ngga pwanmyali ka. Kǝla muna-nzur a bu amǝ mwa nyang nzur duk kuni ɗǝong.” A masǝlǝate ka Mǝ'mishan Yohana sǝn sǝna aɓa bangŋo amur Kǝrǝsti ama yì nda Mǝgam mala Ɓakuli mana à wal-luí, mana ado ka amǝturonjar mala Ɓakuli, andǝ agir mana a kuli kat ka, à nda arǝ ɓwangsǝke (Sǝn 5:6-12), sǝ ɗǝm ngga yì na kǝ limurǝm amur koya ɓibura, sǝ yì na nǝ̀ yia ak ikǝlisiya, yia amǝkpate, ɓǝ̀ duk manfela male.

Mǝ'mishan: Ɓwa mana Kǝrǝsti twali sǝ tasǝi ɓǝ̀ kyan nǝ Cau male aban aɓwana. Lullǝ amǝ'mishan lum-nong-ɓari mana Yesu tària ɓǝa duk alaggana male mana à nda ate koya pwari sǝ à nǝ̀ duk amǝ nggeamurǝm bwali wi turo ka, à nǝ̀ kumia aɓa Mat 10:2-4; Mar 3:16-19; Luk 6:14-16; Aturo 1:12, 13. Nǝ́ nzǝmo aɓa Malǝmce mala Kurcau Mǝbǝshe ka, aɓea ɓwana kǝla Bulǝs andǝ Jemis mǝ'eam Mǝtalabangŋo Yesu, andǝ aɓea amǝ turo-kwaɗi ka à tunǝia gbal ama amǝ'mishan. Lullǝui ka ɓālǝi nda “mǝturonjar.”

Mǝ'nakún: Ɓwa mǝnana earǝna ko twalǝna nǝ̀ wú amur mǝnana nǝ̀ tǝmce paɓamuru male arǝ gir ko njar mana earǝna nǝi nǝ ɓabumi kat, nggeamurǝmi ka njar mala peri male ka. Ɗǝm ngga nǝ̀ gandǝ duk ɓwa mǝnana kǝ bang paɓamuru male arǝ kpata Kǝrǝsti a ɓadǝmbǝ aɓwana ka.

Mǝr: Mǝnia ka nda myang mana à kǝ kumi arǝ anggun ɗàngɗáng sǝ à nǝ̀ kpapiki ace pak ɓuri wal rǝkwanggia andǝ kwanban ngga. Mǝr ka, lullo sǝ ɓike a ɓakun. Asoje pe Yesu mùr-anap mana à zurǝì andǝ mǝr ka, ama ɓǝ̀ nu ace amsǝi wi kwanban mala nggūrǝi amur nggun-gangndi, sǝ ginǝki. (Ɓalli aɓa Mar 15:23). Mǝr ɗǝm ngga à kǝ pangŋǝna muru nǝi ace hasǝa andǝ loasǝ yele mǝ'rǝmɓoarne, sǝ ace mani ka a nza mana pwaryan ngga kure cande (sǝn Ang 45:8; Ear 4:14). Amǝ'sǝle mana à pur nǝ takuli sǝ à yiua sǝn Yesu ka, mǝr na ata aɓoro mana à yiu nǝi wi à pe wi ka (sǝn Mat 2:11).

Mǝtalabangŋo: Mǝnia ka nda lullǝu gulo mala Ɓakuli. Nǝ kun Ibǝru ka mǝnia yì lullǝu ka nda Yahweh (mǝnana aɓea ɓwana kǝ tunǝi ama “Jehovah” ka). Mǝtalabangŋo ka nda mǝtala agir kat, mǝnana nǝ gulo amur agir kat, mǝ pa yilǝmu mǝnana nǝ rǝcandǝa amur yilǝmu andǝ bangŋo mala agir kat ka.

Muna mala Ɓwa: Ɓara-ɓara a pwaryan, kaniama à nǝ̀ ɓǝl Yesu Kǝrǝsti ka, Ɓakuli lǝmndǝì mǝɓangna male, yi Daniyel gir mana nǝ yia kumban a dǝmbǝa ka. Daniyel sǝn ɓeɓwa pur aɓalǝ apǝrɓang a kuli aban yiu nǝ rǝcandǝa andǝ ɓoarɓwa mǝgule. Ɓwe yiu a ɓadǝm Ɓakuli sǝ Ɓakuli pe wi rǝcandǝa amur anzali kat andǝ aɓwana kat ace mǝnana ɓǝ̀ yalia kǝla murǝm amuria, málá male pà kàm ɗang. Daniyel ka surǝ yana nda mǝno yì ɓwa sǝn ngga ɗang. Aɓa gir mana gilǝ ka bangŋa ama kat andǝ amani ama ɓwe pur nǝ kuli ka, puro mala rǝì na kǝla “Ɓwapǝndǝa”, ko “Muna mala Ɓwamǝpǝnde”, sǝ ɓa mǝnia nǝ kún malea, amǝ Ibǝru ka nda mana ama ɓwe pur muna ɓwapǝndǝa, ko twal nggurǝ ɓwamǝpǝnde; pur a puro mala amǝturonjar mala Ɓakuli mana à tunǝia ama “amuna mala Ɓakuli” ka ɗang. Aɓa Malǝmce mala Kurcau Mǝbǝshe ka Yesu tunǝ ɓamuri ama “Muna mala Ɓwa” ko “Muna mala Ɓwamǝpǝnde.” Mǝno anggo ka nda rǝ lǝmndǝ ama yì nda ɓwa mǝno Daniyel ak dǝmbǝa ɓara-ɓara bang cau mala yiu male, yì ɓwa mana “Muna mala Ɓakuli” na sǝ twal nggūrǝu mala “Ɓwamǝpǝnde”, à yì ɓǝli a ɓanza duk “Muna mala Ɓwamǝpǝnde” ka.

Muna mala Dauda: Amǝ Yahudi tsǝkɓalǝia ama yiu mala Kǝrǝsti Mǝ'amsǝban mana Ɓakuli twali ka, nǝ pur a tau mala murǝm Dauda, sǝ ace mani ka, à tunǝi yì Kǝrǝsti ama “Muna mala Dauda,” ko “Mǝkà Dauda.”

Mùr-anap: Mǝnia ka nda mùr ɓǝlanggun anap mana à kàmbǝi ace nue ka. Mùr ni na pǝlpǝl, sǝa ma ɓǝa nyi pakki anonggeo ka nǝ pǝlǝ mǝhangŋe. Sǝ mùr ɓǝlanggun anap mǝhangŋe ka kǝ walban kǝla mba ɓǝ̀ ɓwa nui ka.

Musa: Nda nggea ɓe ɓwamǝgule mala amǝ Isǝrayila na. A baku mana amǝ Isǝrayila na guro a nzali Masar ka, Ɓakuli twal Musa nda ɓwa mana nǝ pusǝ amǝ Isǝrayila aɓa nzali Masar, ɓǝa nyare a nzali mana ak tadǝmbǝa pea wia ka. Ɓakuli pusǝrǝi aban Musa a njar mana nda ɗàng andǝ mana aɓwana surǝì ka. Musa sǝn mǝ'ndanggun aban earke, sǝ ko pi ɗang. Musa yi sǝlǝ ama Ɓakuli na amǝno yì ban ngga. Pǝlǝa Ɓakuli na cau nǝi, banggi wi ama ɓǝ̀ gingnǝ aɓwana male ɓǝ̀ lǝmndǝia njar mala nyare aban ká a nzali malea. Ɓakuli pakkia agir-ndali pas nǝ bu Musa. A ɓe pwari mana amǝ Isǝrayila purni ɓa nzali Masar à nda rǝ o ka, amǝ'lwa mala amǝ Masar lo pǝrtea ama à nǝ̀ nyesǝia. À yì bik kun Nggeamur Nzuno. Ɓakuli tsǝk nggea gung mǝcande ɓua kǝrkǝr ramta mur mǝlime gauwi aɓalǝu yi pa kǝla sheran a bui man andǝ bui mǝno, sǝ amǝ Isǝrayila gya a nzǝm nzali kǝla à nda kwar-nza. A nzǝm mana amǝ Isǝrayila eauna kat ka, amǝ'lwa mala amǝ Masar ɓariki ama à nǝ̀ kpatea à nǝ̀ eauwe, kara nggeamur nyar nǝ te yi ali amuria, à ko kat à wu mbǝtǝp. Nǝ bu Musa sǝ Ɓakuli pa anzongcau male ace amǝ Isǝrayila. A ɓe pwari anzǝm mana à yalni Nggeamur Nzuno sǝ à umna ɗār ka, à yì bik ɓe nkono à tunǝi ama Nkono Saina. Musa eauwe amur Nkono Saina nǝmurǝì pǝlǝa ueo kano nǝ pak hiwi aban Ɓakuli. Ɓakuli na cau nǝ Musa, pǝlǝa banggi wi anzongcau male. Ɓakuli gilǝ anzongcau male amǝgule lum amur akpamgbǝlang tali ɓari; sǝa ma banì sau ɗang, lang Musa sulǝi mur nkono yi kum amǝ Isǝrayila aban peri aban ɓǝ̀nzál mala muna-nda ka, bumi kiɗiki kǝrkǝr kara sukki akpamgbǝlang tali mǝnia ka à arkya. Nǝ nzǝmo ka Ɓakuli banggi wi ɓǝ̀ kwar abǝsa kpamgbǝlang tali, pǝlǝa Ɓakuli gilǝ amǝno yì anzongcau ka ɗǝm amuria. Twal apǝlǝa pas akpamgbǝlang tali man nakam aban cie aɓa ɓe akwati mana à tàri aɓa ban mǝfele aɓa Taragula mala Ɓakuli ka. A nzǝm mana Musa sulǝni Nkono Saina ka, yi gilǝ anggurcau kat mana Ɓakuli lǝmndǝì wi ka aɓa malǝmce. Amǝnia yì anggurcau ka à nda mana aɓalǝ amalǝmce tongno mǝdǝmbe aɓa Malǝmce Mǝgule mala kurcau Mǝ'e, mana à tunǝia ama “amalǝmce tongno mala Musa” ka: Amǝnia yì amalǝmce ka à nda ka Tite, andǝ Puro, andǝ Pǝris, andǝ Ɓalban, sǝ Ɓǝsǝlǝki Nggurcau. (Ɓal cau mana à gilǝì amur Nggurcau ka.)

Musta: Nggea nggun mǝgule na, sǝ mǝsǝì ka ndya mǝní bǝti ka. Amǝsǝì ka à kǝ goe sǝ muki ka à kǝ kuniki amur girlina ace mǝnana ɓǝ̀ ci ɓǝ̀ ɓoar li.

Nggun-gangndi: Nggwamnati mala amǝ Roma a pwaryan ngga, gir kwanrǝu ko tanni mana à kǝ pakki ɓwa mana yàl nzongcau ka, nda gballe amur nggun-gangndi ɓǝ̀ wu kam. Mǝnia ka nda tanni mana à kǝ pea amǝ walki-alú, andǝ amǝ akia gir arǝ aɓwana nǝ rǝcandǝa ko girbura ka. Nggun-gangndi ka nggea nggun mǝdǝmbǝre na à kasǝi sǝ à gangndì ɓe à kurki, ko à gballì a rǝì. Pak ka à nǝ̀ tsǝk mǝ yàl nzongcau pup ɓǝ̀ twal nggun-gangndi mala wale a kwari aban ká aban mana à nǝ̀ ngga wal-lui kam ngga. Abanì ka asoje nǝ ngga nongsǝ ɓwe sǝ à nǝ̀ gballì abui andǝ akusǝi, ko à nǝ̀ kurki nǝ anggur, amur nggun-gangndi. Pǝlǝa à nǝ̀ loasǝ nggun-gangndi à nǝ̀ tamsǝi nǝ ɓwe aban gyare a rǝì, sǝ à nǝ̀ nyi anggo ɓǝ̀ tanniki aɓa kwanban she ɓǝ̀ wuna ka. Yesu bangŋa ama ɓwa mana kat earce nǝ duk mǝkpate ka dumǝna púp ɓwe nǝ nying kpata agir mala ɓamuri, nǝ̀ twal nggun-gangndi male sǝ nǝ̀ yiu ate. (Mat 10:38; 16:24; Mar 8:34; Luk 9:23; 14:27). Mǝnia ka ɓālǝi nda mana ama amǝkpata Yesu ka dumǝna pup à nǝ̀ do aɓa gilǝrǝu ace tanni ata cau male, sǝ à nǝ̀ eare ko ɓǝa nǝ wu ace ka.

Nggurcau: Acau mǝnana à cia ace ging nǝ ɗenyicau, andǝ do, andǝ ɓeal ɓwapǝndǝa ka.

Nggurcau mala Musa: Ko Amalǝmce nzongcau mala Ɓakuli ka, nda lullǝu mana amǝ Yahudi pe amalǝmce tongno mǝdǝmbe mana aɓa Malǝmce Mǝgule mala Kurcau Mǝ'e, mǝnana à tunǝia gbal ama “Amalǝmce mala Musa” ka. Ɓe fara ka mǝnia yì lullǝu ka à kǝ pangŋǝna turo nǝi ace cau mana kat aɓa Malǝmce mala Kurcau Mǝ'e ka. Nggurcau mala Ɓakuli ka nda kanigir mana à gilǝì aɓalǝ malǝmce tongno mǝdǝmbe mana aɓa Malǝmce Mǝgule mala Ɓakuli ka. Amǝnia ka à ndaka kwarkiru mana Ɓakuli lǝmndǝì Musa ɓǝ̀ kani aɓwana male amur lang sǝ à nǝ̀ dukdo male.

Nard: Ɓe muru na aɓwana a pwaryan kǝ kambǝi arǝ nlerǝ ɓe bondo nzali mala amǝ Indiya, ace pà rǝmban mǝɓoarne.

Nkono Olif: Ɓe nkono na a njar takuli mala Urǝshalima, a nkaring ɓangŋaban mala Kidǝron ɓǝ̀ ɓwa cam nǝ ɓadǝm Ndàmǝgule mala Ɓakuli ka. Gefsemani, yì ban mana Yesu andǝ alaggana male kǝ wari kam pwari-pwari ace pak hiwi ka, nda amur mǝnia yì nkono ka. Abanì gbal sǝ amuna-là Betani, andǝ Betafaji, andǝ Bahurim pa. (Ɓalli aɓa Mat 26:36; Mar 14:32; Luk 22:39; Yoh 18:1, 2).

Nlero Dǝmbari: Nlero mana à kǝ sǝni a takuli nǝmurǝì nǝ dǝmbari a eauwe mala pwari ka. Pak ka nǝ̀ ue nǝmurǝì ɓǝa acili anlero kongŋǝna aɓa ta mala pwari mana kǝ eau ka. Nda gir mana lǝmndǝ limurǝm andǝ gara mala domurǝm ngga. Yì nlero dǝmbari ka amǝ sǝlǝgir amur anlero bangŋa ama nda kùmtǝl ɓanza mana a kuli à tunǝki ama Venus ka. A nza mala amǝ Roma a pwaryan ngga, gbani amur amǝ'lwa malea mana limurǝm a lwa ka, murǝm mǝgule malea, yì Kaisar ka, nǝ̀ lanzǝi wi ɓǝ̀nzál mala Venus, yì nlero dǝmbari a rǝ daura malea a kikili. Mǝnia ka lǝmndǝ ama à pani ɓwe gulo mala ɓwa mana linamurǝm ngga, andǝ gara mala domurǝm. Aɓa Sǝn 2:28 ka, Yesu bangŋa ama ɓwa mana limurǝm ngga nǝ̀ pe wi nlero dǝmbari, mǝnana lǝmndǝ ama ɓwe linamurǝm ngga. Sǝ aɓa Sǝn 22:16 ka, Malǝmce bangŋa ama Kǝrǝsti nǝ nggearǝì ka nda Nlero Dǝmbari.

Nzongcau ko Nzwangcau: Cau mǝnana à bangŋi ko à gilǝì, mǝnana nǝ̀ tsǝk ɓwa ɓǝ̀ pak gir ka. Cau mǝnana à ci ɓǝ̀ ɓwa ɓǝ̀ kǝa yali wi raka. Anzongcau lum ngga à ndaka mǝnana Ɓakuli pe amǝ Isǝrayila nǝ bu Musa ka.

Paɓamuru: Ak cau nǝ ɓabum kat. Ear nǝ ɓwa, ko earnǝ cau. Guli arǝ ɓwa. Pa ɓamuru aban ɓwa aɓa koya gir. Pa yilǝmio andǝ yal doɓabangŋo mo a bu ɓwa. Pa ɓabum arǝ gir ko aban ɓwa. Ɗwanyi tuti mala ɓabum arǝ gir ko ɓwa. Paɓamuru aban Ɓakuli ka nda guli arǝ Ɓakuli andǝ earnǝi ama cau mǝnana na ka mǝsǝcau na, sǝ ɗǝm ngga nǝ̀ pè kǝla mǝnana ne ka. Guli arǝ Ɓakuli ka nda makɓalǝu ama kàngkàng Ɓakuli ka ndakam, sǝ pà nǝ̀ meo ɗang.

Panzǝban: Puri ɓa nggur. Kum ɓamuru. Nying bu a rǝǔ. Panzǝ ɓwa aɓa kurban, mana lǝmndǝ ama à nyingŋǝna bu a rǝì, kumǝna ɓamuri, pa a ɓata rǝcandǝa mala kǝgir ɗǝm raka, Ɓakuli amsǝni.

Paradayis: Mǝnia ka nda la do banɓoarna mala Ɓakuli (Luk 23:43; 2Kor 12:3.)

Pentikos: Mǝnia ka nda lullǝu mana amǝ Gǝrik tunǝna lamsan mala amǝ Isǝrayila mana à kǝ pe ace pakiɗire pwan gir ɓaban malea ka. Tǝr lullǝui nda “lumi-tongnoia,” ace mǝnana à kǝ pe a lumi-tongnoia pwari anzǝm Lamsan Yalimuru. Lamsan mala Pentikos nǝ kún Ibǝru ka à tunǝia ama, “Shavut.” (Ɓalli aɓa Pǝris 23:15-21; Nggur 16:9-12; Aturo 2:1).

Pǝris: Ɓwa mǝnana kǝ cam a dǝmbǝ aɓwana ace gingnǝia aban peri aɓa Taragula mala peri ko Ndàmǝgule mala Ɓakuli ka. Apǝris mana à ndanǝ bancame mǝgule ka à tunǝia ama “agbani pǝris”, sǝ ɓwamǝgule malea kat ka à tunǝi ama “pǝris mǝgule.” Apǝris ɗǝm ngga aɓwana na à tària ace pa gir'nkila a ɓadǝm Ɓakuli ace aɓwana mala amǝ Isǝrayila. Twalban malea yia apǝris ka nda ata amǝ ɓala mala Haruna, sǝ ace mani ka, yia kat à pur a tau mala Lawi. Pǝris Mǝgule, andǝ acilia agbani pǝris, andǝ aɓea aɓwana mǝgule mala amǝ ɓala mala apǝris ka, à nda ka amǝkurcau mala amǝ Isǝrayila, sǝ à nda gbal à kǝ ɓashi amur acau malea ka. À nda ka aɓwana mana Yesu cam a ɓadǝmbǝia sǝ à pakki wi ɓashi ka.

Pǝris Mǝgule: Mǝnia ka nda murǝm amur apǝris mala amǝ Yahudi andǝ ɓwamǝgule mala amǝ kurcau malea. Kusǝ mwashat a koya pǝlǝa (a Pwari mala Twalban cauɓikea) ka kǝ kutio aɓa Ban Nggea Mǝfele aɓa Ndàmǝgule mala Ɓakuli sǝ nǝ̀ pà gir'nkila ace amale yi acauɓikea, sǝ ace acauɓikea mala aɓwana mala amǝ Isǝrayila.

Sabbat: Mǝnia ka nda tongno-nong-ɓaria pwari tite a pwari Ladi. A pwari Sabbat sǝ amǝ Isǝrayila kǝ peri, sǝ a ɓalǝi gbal sǝ à kǝ usǝlǝo arǝ aturo malea. (Ɓalli aɓa Pur 20:8-11; 23:10-12).

Sǝrtis: Mǝnia ka ɓe ban na a mealmur mǝtangŋe mana nong akun gwanyi nǝ njarnza mala nzaligula Afǝrika (aban mana nzali Libiya pak kam yalung ngga). Ban nì ka duk gir ɓangciu kǝrkǝr aban amǝgya aɓa nggeamur aɓa waru-bǝsa, acemǝnana a tamur nì ka sala na sǝ tukio na, awaru kǝ gbāli kam. Sǝ ɓǝ̀ waru kuti kam ngga nǝ̀ ko kam a tukio puro pa kàm ɗang. À tunǝ ban nì a pwaryan ama ɓembe mala amǝgya aɓa nggeamur.

Shetan: Murǝm mala abangŋo mǝɓane. Yì nda mǝdǝmbǝa mala amǝturonjar mana à mgbiki Ɓakuli cau, sǝ Ɓakuli pǝria, ramtea à sukki a ɓanza ka. Yì nda ɓibura mǝgule mala Ɓakuli andǝ mala aɓwana mala Ɓakuli. Nda mǝswarki ɓanza ɓǝa ginǝki Ɓakuli andǝ amǝkpata Ɓakuli, sǝ ɓǝa kya ate a lu-bǝsa. Aɓa Kurcau Mǝbǝshe ka à kani rǝì ama yì nda “mǝ'tsǝki aɓwana cau a rǝia”, mana kǝ yinǝ acauɓashi amur aɓwana ka (Ɓalli aɓa Sǝn 12:10-12). À tunǝi ɗǝm ama Mǝɓealɓikea, sǝ Baalzabul, yì murǝm mala akukwar (Ɓalli aɓa Mat 5:37; 6:15; 13:19, 38; 12:24; Yoh 17:15; Afi 6:16; 2Tas 3:3; 1Yoh 2:13, 14; Sǝn 20:1-2). Kǝ swarki aɓwana sǝ kǝ cia ɓǝa pak gir mǝɓike. Yì nda murǝm amur abangŋo mana à ginggi nǝ ɓanza mana à sǝnggiyi raka, sǝ bangŋo male na kǝ pak turo aɓalǝ aɓwana mǝnana à kǝ oki Ɓakuli raka (Ɓalli aɓa Afi 2:2).

Taragula mala Nakun: Mǝnia ka nda tara mana amǝ Isǝrayila kǝ ram nggam ace peri aban Ɓakuli sǝ à yì ɓak Ndàmǝgule ka. A kuncau malea ka, à tunǝi ama “Taragula.” (Ɓalli aɓa Pur 26). Yì Taragula ka nda lǝmndǝ ama Ɓakuli ka nda aɓalǝ aɓwana male; nda nakun ama Ɓakuli ka nda atea ka.

Tuli-lú: Ban mana ayilǝmi aɓwana kǝ o à kǝ ueo kam ɓǝa wuna ka. Akano ka à nda aɓata domurǝm mala lú.

Tuli-tàtǝkǝtè: Mǝnia ka ban na aɓa tǝta nzali. Akàm sǝ à kǝ kasǝkun akukwar ɓǝa ueo kam aɓa kurban she ɓǝ̀ pwari mala masǝlǝata ɓashi malea karǝna ka.

Yis: Muku gir na mǝnana à kǝ pe nǝ ɓǝlamur ko nswanvwa, mǝnana ɓǝa ci bǝti aɓa dyar muku pak bǝredi ka, nǝ̀ ci ɓǝ̀ vwali.

Yisǝfu: Aɓwana nakam ɗàngɗáng ɗǝkǝm à tunǝia ama Yisǝfu mana à bang cau malea aɓa Malǝmce Mǝgule ka: 1. Yisǝfu, ɓe muna ata amuna-burana mala Yakupu, mana à yì duk akáu mala amǝ Isǝrayila ka. Ndá a nggeau malea mwashat andǝ Benjami. (Ɓalli aɓa Aturo 7:9-14; Yoh 4:5; Ib 11:21-22; Sǝn 7:8). 2. Yisǝfu, bura Maryamu, mana nda nggea Yesu Kǝrǝsti ka. (Ɓalli aɓa Mat 1:16, 18-20, 24; 2:13, 19; Luk 1:27; 2:4, 16, 33, 43; 3:23; 4:22; Yoh 1:45; 6:42). 3. Yisǝfu, mwashat ata amǝ'eam Yesu. (Ɓalli aɓa Mat 13:55; Mar 6:3). 4. Yisǝfu, mǝ'eam Jemis mǝkyauwe. (Ɓalli aɓa Mat 27:56; Mar 15:40, 47). 5. Yisǝfu, ɓwa Arimatiya, ɓe mǝkume mana nda mwashat ata aɓwana mǝgule amǝkurcau mala amǝ Yahudi ka. Yì ka, ɓwa mǝɓoarne na sǝ mǝkpata Yesu Kǝrǝsti na. (Ɓalli aɓa Mat 27:57-60; Mar 15:42-46; Luk 23:50-53; Yoh 19:38-42).

Yis mala amǝ Farisi andǝ amǝ Saduki: Mǝnia ka nda kanigir malea mala swarkiban ko ɓǝmbǝri aɓwana.

Zǝnariya: Mǝnia ka ɓe bolo mǝdǝmbǝre na. Muri na kǝla mur sala mǝbangŋe, kǝ linzama kǝ ta gǝraɗau ɓǝ̀ tǎlaban kpa a rǝì ka. Gir mana kat à pe nǝi ko à tullì nǝi ka bǝsa kǝ kiɗiki ɗang sǝ kǝ kpa swaswa ɗang. Kúrè pa bǝti ɗang.