Tantiyacunanchipaj
Abraham Abraham unay runa caran. Tayta Diosninchiman sumaj yupachicuran. Warmin Sara wawata mana tarij warmi caran. Ishcanpis chachana caran. Chaypis Abrahamta aunir, Tayta Diosninchi niran: «Wamrayquipita yurijcuna yupaysi mana atipaypaj miranga.» Chaynuy niptin Abraham auquin caycarsi, Tayta Diosninchi aunishan ćharcucänanta yupachicuran. Chaymi aunishannuylla warmin Saraćhu Abrahampa wamran yuriran. Wamranta jutichaparan: «Isaac» nir.
Isaacpa wamrancuna caran Esaúwan Jacob. Jacobpa wamrancunana ćhunca ishcaywan (12) caran. Paycunapa wamrancunapis chay-chicaj caran. Chaynuypa Abrahampita mirajcuna achcayar marcayaran. Paycunata ricsiran: «Israel runacuna» nir. Abrahampita musyayta munar, liguinqui:Génesis 12.1–25.11.
Agripa Ishcaj mandaj «Agripa» jutiyuj runa caran. Paycunapa auquillun caran jatun mandaj Herodes. Chaymi willcan mandaj cayman ćhayaptin, ricsiran: «Herodes Agripa 1» nir. Paypa wamrantana ricsiran: «Herodes Agripa 2» nir.
Mandaj Herodes Agripa 1 Samaria marca runacunatapis, Judea marca runacunatapis maquinćhu purichiran. Payga alli ñawinwan Israel runacunata ricaran. Moiséspa shimin nishantapis ćharcur cawaran. Wañucushanpita riman: Hechos 12.19-23.
Mandaj Agripa 1 wañucuptin, wamrantana alli ñawinwan Roma marca mandaj Claudio ricaran. Chaymi «Calcis» nishan tacsha marcata Agripapa maquinman ćhuraran. Jipataraj waquin Galilea marcacunatapis mandaran. Chaypita Judea marcaćhu mandaj cayman Poncio Festo yaycuptin, mandaj Agripa 2 wamayaj aywaran. Chayćhu Agripatawan waquin auturdäcunata imanuypa Jesucristuta ćhasquicushantapis Pablo willaparan. Mandaj Agripawan mandaj-masin Festo tincushanpita musyayta munar, liguinqui: Hechos 25.13–26.32. Masta musyayta munar, «Herodes» nir isquirbirashantapis liguinqui.
Anjil Griego rimayćhu: «anjil» ninanta: «caćha» nin. Anjilcuna janaj pachaćhu, Tayta Diosninchipa ñaupanćhu cawan. Paypa caćhan car, runacunaman caćhacun shungun yarpashanta musyachinanpaj, munashantapis camacächinanpaj. Chaymi Maríaman juc anjilta caćharan: «Jampita Jesús yuringa» nir musyachinanpaj.
Jesús cay pachaćhu cawaptin, anjilcuna sumaj ricaran. Jesúsman yupachicujcunatapis anjilnincunawan Tayta Diosninchi sumaj rican. Anjilpita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 1.20-25; San Lucas 1.8-38; Hechos 12.6-11.
Artemisa Éfeso marcaćhu runacuna «Artemisa» jutiyuj jircata manchapacärij. «Mamanchi Artemisa munayniyuj» nir, alliman ćhuraj. Wamrata tarinanpäpis, uywan mirananpäpis, murupacushan sumaj wayunanpäpis Artemisa jircata mañacuj. Paypa wasin sumaj alli caran. Alli cayninman waquin jircacunapa wasin mana tincuranchu. Artemisapita musyayta munar, liguinqui: Hechos 19.21-41.
Balaam «Balaam» jutiyuj runa Tayta Diosninchipa willacujnin caran. Chaypis Moab marcapa mandajnin Balac Israel runacunata ićhipuyta munar, Balaamta jillayta jutupuran chapata rurananpaj. Achcanpa jutupayta munaptinsi, Balaam chapata mana ruraranchu. Tayta Diosninchi: «Yapay jayashuptiqui, ayway» niptinraj, Moab mandajcunata aywäshiran. Ćhina bürunta muntacurcur aywaycaptin, anjilninwan Tayta Diosninchi chaparan. Bürutapis rimachiran. Chaymi Balaam quimsa cuti Israel runacunapaj Tayta Diosninchita mañacapuran. Mandaj Balac munashan mana camacaranchu. Balaampita musyayta munar, liguinqui: Números 22.1–24.25; 2 San Pedro 2.15; San Judas 11; Apocalipsis 2.14.
Büti Yacu jananpa aywanpaj runacuna bütita ruran. Jesús cawashan wichan jirupita bütita ruraj. Artïsa-niraj caran. Jiruta chacrarcur bayïta-niraj tulduwan chapaj. Wayraptin, chayllawanna yacu jananpa aywaj. Chaymi runacuna bütiwan purij piscäduta charinanpaj, juclä marcapa aywananpaj, lamarta chimpananpaj. Bütipita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 4.18-22; 8.23-27; San Marcos 1.16-20; San Lucas 5.1-11; San Juan 6.16-21; Hechos 27.1–28.16.
Camïllu Israel quinranćhu jatun-caray «camïllu» nishan uywata runacuna uywan. Camïllucuna chaqui pacha quinranćhu cawan. Llamapis, alpäcapis chay castapitash, ichanga camïllupita mas tacshallash. Camïllu lasaj jipicunata cargapaptinsi, runacuna muntacuptinsi, mana uticanchu. Yacunaytapis sumaj ićhipun. Camïllupa ajchan puchcana. Awaptin, jaćhga. Chayllapitash Ushyachicuj Juanpa müdanan jirash caran.
Canaán marca Canaán marca inti jigaramunan Mediterraneo lamar cantunćhu caycan. Chay marcapa juc-caj jutin caran: «Palestina.» Chay quinranćhu ima murupis sumaj wayun. Uywacunapis sumaj miran. Chay marcaćhu Tayta Diosninchi Abrahamta tiyachiran. Caldea quinran Ur marcaćhu juyaptin, Tayta Diosninchi niran: «Abram, juc ćhacraćhu tiyachishayqui. Chay marcaman llapan castantiqui aywacuy. Chay ćhacra wamrayquicunapaj imaycamansi canga» nir. Jipataraj aunishannuylla Abrahampa willcancuna chay ćhacraćhu, chay marcacunaćhu tiyaran.
Abrahampa willcan Jacobta Tayta Diosninchi jutichaparan: «Israel» nir. Jacobpa wamrancunatana ricsiran: «Israel runacuna» nir. Chaypita canancamanpis chay marcata ricsin: «Israel marca» nir.
Cüra Bibliaćhu ishcay casta «cüra» nishan runacunapita riman. Waquin runacuna jircacunata manchapacuj. Chaymi paycunapa cüran jircata jaran. Israel runacunam ichanga Tayta Diosninchita manchapacuj. Paypa maquinćhu cawaj. Paywan alli ricanacuyta munaj. Chaymi cüracuna marca-masincunapaj Tayta Diosninchita mañacapuj. Cuyachicuynincunatapis, jaraynincunatapis Tayta Diosninchita jaraj runacunapa juchanta jungacächinanpaj.
Israel marcaćhu cüracuna «Leví» nishan castallapita caran. Chaypis quimsa casta cüra caran. Mayur cüra llapan cüra-masincunatapis, Israel marca-masincunatapis maquinćhu purichij. Cüracuna Tayta Diosninchipa wasinćhu aruj. Payta jaraj. Marca-masincunatapis sumaj ricaj. Yanapäcuj cüracunapis caran. Paycunata ricsiran: «Leví» nir. Llapan cüracuna Israel marca-masincunata tantiyachiran Tayta Diosninchipa shungun munashannuy cawananpaj. Chay-jina Jesúspis mayur cüra cayman ćhayar, Tayta Diosninchipa ñaupanćhu mañacapaycämanchi. Cüracunapita musyayta munar, liguinqui: Éxodo 28.1–31.18; Levítico 8.1-36; 21.1–22.33; Números 18.1-32; San Mateo 12.1-8; San Lucas 1.5-25; 3.1-2; Hebreos 7.1-28.
David David Israel runacunapa mandajnin caran. Belén marcaćhu yuriran. Müsu car, taytanpa uyshancunata michij. Chaypis Tayta Diosninchi acracuran mandaj cayman ćhayananpaj. Cargunman yaycuptin, Tayta Diosninchi sumaj yanaparan. Chaypita Israel runacuna mandaj Davidta sumaj alli ricaran. Jipataraj Davidpa willcanpita Jesús yuriran. Mandaj Davidpita musyayta munar, liguinqui: Rut 4.13-22; 1 Samuel; 2 Samuel.
Diyawarda Diyawardata runacuna sumaj rican. Chay junaj jaman. Israel runacuna säbadu junaj jaman: «Tayta Diosninchi cay pachatapis, janaj pachatapis camayta ushyaycur, jamaran. Jamashan-jina nuwanchipis jamananchi» nir. Jipataraj waquin runacuna dumingu junaj jaman: «Taytanchi Jesús dumingu junaj cawarimusha. Chay junaj jamananchi camacan» nir. Diyawardapita musyayta munar, liguinqui: Génesis 2.1-3; Éxodo 16.27-30; 20.8-11; 31.12-17; San Lucas 6.1-11; San Juan 5.1-18; Colosenses 2.16-17.
Espíritu Santu Espíritu Santu quiquin Tayta Diosninchi. Unayga shungun munashanta camacächinanpaj acracushan runacunata charicurcuran. Charicurcuptin, Israel marca-masincunata washaran. Yanaparan. Maquinćhu purichiran. Tayta Diosninchipa shiminta willapar, shungun munashannuy cawananpaj shacyächiran.
Jipataraj Jesús janaj pachaman cutir, Espíritu Santuta caćhamuran irmänucunata yanagänanpaj, maquinćhu purichinanpaj. Payga Tayta Diosninchipa yarpashantapis shungunchiman ćhayachin. Espíritu Santupita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 28.19-20; San Juan 16.12-15; Hechos 2.1-13; Romanos 8.26-27.
Faraón Unay Egipto marcapa mandajnincunata: «Faraón» nir ricsij. Jacobpa wamran Joséta wauguincuna ranticuptin, juc faraónpa maquinćhu cawaran. Jipataraj juc faraón sumaj ñacachiptin, Israel runacunata Tayta Diosninchi washaran. Egipto marcapita, faraónpa maquinpita Moiséswan jishpichiran. Faraónpita musyayta munar, liguinqui: Génesis 12.10-20; 39.1–50.26; Éxodo 1.1–15.19; Hechos 7.9-36; Hebreos 11.23-27.
Fariseu runacuna Israel marcaćhu waquin runacuna Moiséspa shiminta sumaj-sumaj ćharcuyta munaran. Chay-niraj runacunata ricsiran: «Fariseu runacuna» nir. Jipata fariseu runacunawan Jesús tincupänacuj. Chaymi Jesús niran: «Jamcuna Moiséspa shiminta sumaj ćharcuyta munanqui. Moiséspa shimin Tayta Diosninchipa shimin caycaptinsi, shungun munashannuy mana cawanquichu. Mana llapan shunguyquiwanchu manchapacunqui. Runa-masiquicunatapis mana llaquipanquichu» nir. Fariseucunapita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 3.1-12; 9.10-17; San Marcos 7.1-13; San Lucas 7.36-50; 11.37-54; Hechos 23.1-11.
Félix Pablo cawashan wichan Israel-masintin mandaj Félixpa maquinćhu cawaran. Félixga Roma runa cashpan llapan Judea quinranćhu tiyaj runacunata maquinćhu purichiran. Mandaj Félixpita musyayta munar, liguinqui: Hechos 23.23–24.27.
Griego rimay Canancaman «Grecia» nishan marca caycan. Chay marcaćhu tiyaj runacuna «griego» nishan rimayta riman. Jesús yurinanpaj quimsa paćhac quimsa ćhuncawan wata-ima (330) pishiycaptin, Grecia marca murucuncunawan «Alejandro Magno» nishan mandaj runa Israel marcacunaman yaycapuran. Israel runacunata ićhipur, maquinćhu purichiran. Chaypita waquin Israel runacuna griego rimayta yaćhacuran. Waquinna arameo rimayllata rimaran. Chay wichan griego rimayman ticrachir, Antiguo Testamintuta isquirbiran. Jipataraj Mushuj Testamintuta griego rimayćhu isquirbiran. Griego rimaypita musyayta munar, liguinqui: Hechos 6.1; 9.28-29; 21.37-39.
Hebreo rimay Israel runacunapa rimayninta Canaán marcaćhu tiyashanpita ricsiran: «Canaán rimay» nir. Ichanga quiquinpa rimayninćhu pashtachir: «Hebreo rimay» nij. Juc rimaypis chay-niraj captin, ricsij: «Arameo rimay» nir. Jesús cawashan wichan griego rimaytapis, arameo rimaytapis runacuna rimaran.
Herodes Mushuj Testamintuta liguir, ćhuscu casta «Herodes» jutiyuj runata tarinchi. Paycuna taytanpita Herodes castalla caran. Jesús yurishan wichan mandaj Herodesta ricsiran: «Herodes Magno» nir. Payga istrïlla tantiyajcuna: «Juc Israel mandaj yurisha» niptin Jesústa wañuchiyta munar, Belén marcaćhu llapan ullgu iticunata wañurachiran. Paypita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 2.1-20.
Herodes Magno wañucuptin, Herodes Antipasna mandaj cayman yaycuran. Paymi Galilea marcacunatawan Perea marcacunata maquinćhu purichiran. Ushyachicuj Juanpa umantapis ruguchiran. Jesústa wañuchiyta munar, Herodes Antipasmanraj Israel mayur cürapis, cüracunapis, mayur runacunapis Jesústa aparan. Paypita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 14.1-12; San Marcos 6.14-29; San Lucas 23.6-12.
Chaypita punta-caj Herodes Agripa mandaj cayman ćhayaran. Paymi Jesúspa caćhan Santiaguta wañuchiran. Pedrutapis wañuchiyta munar, carsilman wićhgachiran. Mandaj Herodes Agripa aycha curu ushyaypa wañuran. Paypita musyayta munar, liguinqui: Hechos 12.1-23.
Chaypita juc-caj Herodes Agripana mandaj cayman yaycuran. Paymi Roma marcaman Pabluta apachiran. Mana apachiptillan, Jesúspita Pablo sumaj tantiyachiran. Chaypis Jesúspa shiminta ćhasquicuyta mana munaranchu. Herodes Agripapita musyayta munar, liguinqui: Hechos 25.13–26.32. Chaynuypis: «Agripa» nir isquirbirashanta liguinqui.
Imamanpis ricchacuj Waquin runa manchapacujcunata sumaj ricayta munar, imamanpis ricchacujta ruran. «Tayta jirca» nir, juripita, jillaypita, rumipita, jirupita rurariycur, imamanpis ricchacujta manchapacärin. Waquin marcacunaćhu ruran runaman ricchacujta, uywaman ricchacujta, intiman ricchacujta, istrïllaman ricchacujta. Yupachicushan jirca yanapänanta munar, cuyachicuynintapis, jaraynintapis jaran. Taytachacun. Alliman ćhurashpan fiestata rurapun. Chay-niraj runacuna Tayta Diosninchita mana manchapacunchu. Mana yupachicunchu. Castillänućhu imamanpis ricchacuj jircata ricsin: «ídolo» nir. Musyayta munar, liguinqui: Hechos 7.41; 19.23-41; 1 Corintios 8.1-13; 2 Corintios 6.14-16.
Impuistu Runacuna may-chayćhu juyarpis, jucpa maquinćhu cawan. Chaymi auturdänin mañacuptin, jillayta ćhuranan camacan. Chayta castillänućhu ricsin: «impuistu» nir.
Unay Israel runacuna Tayta Diosninchipa maquillanćhu cawayta munar, payllapaj ćhurayta munaran. Roma marca auturdäpaj ćhurayta mana munajchu: «Marcanchiman yaycapusha. Mana paypa mandajninpitachu cawanchi» nir. Chaymi Roma marcapaj impuistuta shuntaj runacunata chiquij. Mateupis Jesústa mana purïshinancaman Israel-masincunapita Romapa marca mandajninpaj jillayta shuntaran. Impuistupita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 9.9-13; 22.15-22; San Lucas 15.1. Tayta Diosninchipaj ćhurashanpita musyayta munar, «Tayta Diosninchipaj raquishan» nir isquirbirashantapis liguinqui.
Insinsu Israel runacuna Tayta Diosninchi tantiyachishannuylla insinsuta ruraran. Ricsish jaćhacunapa wiguinpita, ricsish churupa jarachanpita caćhiwan tallurcachir ruran. Insinsuta rupachiptin, asyaynin bunïtulla asyan. Tayta Diosninchipa shungunmanpis tincun. Chaymi unaypita-pacha Israel cüracuna Tayta Diosninchita jarar, insinsutapis saumachij. Insinsuwan saumachiptin, jushtaynin altupa jatarishan-jina runacuna mañacushanpis Tayta Diosninchiman ćhayan. Canancamanpis waquin inlisyaćhu insinsuta saumachin. Insinsupita musyayta munar, liguinqui: Éxodo 30.34-38; Levítico 16.11-14; San Lucas 1.8-12; Hebreos 9.1-5; Apocalipsis 5.6-8; 8.3-4.
Israel runacuna Israel runacuna Abrahampa willcan Jacobpita yurijcuna caycan. Jacobta Tayta Diosninchi jutichaparan: «Israel» nir. Jacobpa ullgu wamrancuna ćhunca ishcaywan caran. Wamrancunapita yurijcuna llapan Israel runacuna caycan. Ćhunca ishcaywan castaman raquiraycan. Paycunapa jutincuna apuntaraycan Apocalipsis 7.5-8. Canancamanpis Israel runacuna nin: «Abrahampa willcan canchi.» Jesúspis Israel runa caran. Israel runacunapita musyayta munar, liguinqui: Génesis 32.2-32; 35.22-26; San Mateo 1.1-17; 3.7-10; San Lucas 3.7-9; San Juan 8.31-47; Hechos 7.1-53.
Jäpa runacuna Israel runacuna castallanpaj yarpar, nin: «Nuwacunalla Tayta Diosninchipa wawan caycä.» Waquin runacunata juyu ñawinwan ricar, nin: «Jäpa runacuna. Tayta Diosninchitapis mana manchapacunchu.» Castillänućhu jäpa runacunata ricsin: «gentiles, paganos» nir.
Jaraćhu jishya Unay Israel runacuna Tayta Diosninchipa ricay ñawinćhüpis, runa-masinpa ricay ñawinćhüpis alli cawayta munaran. Chaymi juchata aparicur: «Juyu ñawinwan ricamanga» nir wanacuj. Tayta Diosninchitapis jaraj juchanta mana yarparänanpaj. Runa-masinwanpis alli ñawinwan ricanacunanpaj ushyacächij. Jaraćhu jishya chariptinpis: «Tayta Diosninchiwan tincunayqui mana camacannachu» nir, marcanpita Israel-masinta cüracuna jargurij yatalla juyänanpaj. Jaraćhu jishya bayïtatapis, jarachatapis, wasipa tapyantapis charij. Castillänućhu chay jishyata ricsin: «lepra» nir, «aypäcuj jishya» nir. Jaraćhu jishyapita musyayta munar, liguinqui: Levítico 13.1-59; 2 Reyes 5.1-14; San Mateo 8.1-4; San Marcos 1.40-45; San Lucas 5.12-16.
Jesucristu «Jesucristu» ninan ishcay rimaypita juc rimayllaman jucllachash caycan. Maríapa wamran mana yuriptillan, anjilninwan Tayta Diosninchi jutinta musyachicuran: «Jutinta ćhurapunqui: ‹Jesús› nir. Payga marca-masincunata jucha aparicuypita washanga.» «Washäcuj» ninanta griego rimayćhu: «Cristu» nin. Hebreo rimayćhüna: «Mesías» nin. Israel marcaćhu «Jesús» jutiyuj runa achcaj caran. Musyayta munar, liguinqui: San Mateo 1.18-25; San Lucas 1.26-38.
Jïrucuy Ćhacraćhu uywancuna ricsicänanta munar, rinrinta, ćhupanta catpin, ¿au? Chay-jina Abrahamta Tayta Diosninchi niran: «Munayniyuj Tayta Diosniqui caycä. Wiyacamanquiman. Shungü munashannuylla cawanquiman. Nuwaga aunishänuyllam sumaj yanapäshayqui. Wamrayquipis, willcayquipis manasi atipaypaj miranga.» Jinarcur llapan ullgu wamrapa ishpacunanpa jarachallanta cuchuparinanpaj tantiyachiran: «Nuwapam canqui. Chaymi wamrayquitapis, willcayquitapis jïrucachinman maquïćhu cawananpaj» nir. Jïrucuypita musyayta munar, liguinqui: Génesis 17.1-14; Josué 5.2-9; San Lucas 1.59; 2.21.
Manä Unay Israel runacuna Egipto marcapita jishpichish car, chaqui pacha quinrallanćhu juyaran. Micunanpaj mana captin, Tayta Diosninchi «manä» nishan micuyta camaripuran. Waran-waran tarichiptin: «Janaj pachapita tantata shicwachimun» nir runacuna shuntaj. Jamay junajmi ichanga mana shicwachimuranchu. Chay micuywan ćhuscu ćhunca watantin Israel runacuna cawaran. Manäpita musyayta munar, liguinqui: Éxodo 16.1-36; Números 11.4-9; San Juan 6.31; Hebreos 9.4.
Mandaj César César Roma marcapa mandajnin caran. Munayniyuj car, Roma marcapita-pacha chay-chica marcacunata maquinćhu purichiran. Jesús yurishan wichan Augusto César mandaycaran. Chaypita Tiberio Césarna mandaj cayman yaycuran. Payga Ushyachicuj Juan willapäcushan wichan mandaran. Tiberio Césarta Calígula César rucaran. Calígula Césarpa rucanna Claudio César yaycuran. Payga Pablo willapäcur purishan wichan mandaran. Chaypita mandaj Claudio Césarpa rucan Nerón Césarna yaycuran. Pay mandaycaptin, Roma marcaćhu Pablo wañuyta tariran. Musyayta munar, liguinqui: San Lucas 2.1; San Juan 19.12; Hechos 11.28; 18.1-2.
Marcanpa nanachicuj Marcanpa nanachicuj runata waquin Bibliaćhu: «Celote» nin. Waquinćhüna: «Cananeo» nin. Chay-niraj runacuna Israel runa cashpan jäpa runacunata sumaj chiquij. Griego runatawan Roma runata ricaytapis mana munaranchu. Chaymi jäpa auturdäcunata ticrapuj. Wañurachij. Simónpis Jesústa mana purïshishancaman marcanpa nanachicuj caran. Musyayta munar, liguinqui: San Mateo 10.4; San Marcos 3.18; San Lucas 6.15; Hechos 1.13.
Moiséspa shimin Unay Israel runacuna Egipto runacunapa maquinćhu cawar, sumaj ñacaran. Chaymi Israel runacunata Moiséswan Tayta Diosninchi jishpichiran. Egipto marcapita jishpichir, «Sinaí» nishan chunyaj pachaman Moisés pushacuran. Chayćhu juyaptin, shiminta Tayta Diosninchi musyachicuran. Alli ricanacunanpaj sumaj tantiyachiran. Alli cawananta munar, niran: «Moisés, marca-masintiqui shimïta wiyacärinquiman. Tantiyachishänuylla cawapäcunquiman. Wiyacuptiqui, jamcunallata alli ñawïwan ricashayqui.» Chaynuy willaptin, llapan Israel-masincunata Moisés tantiyachiran. Shiminta wiyar, juc shimilla runacuna niran: «Tayta Diosninchipa shiminta llap-llapanta ćharcushaj.» Moisés yaćhachishanpita Tayta Diosninchipa shiminta runacuna ricsiran: «Moiséspa shimin» nir. Bibliaćhu pichga libruta ricsin: «Moiséspa shimin» nir, castillänućhüna: «ley de Moisés» nir. Chay librucuna caycan: Génesis, Éxodo, Levítico, Números, Deuteronomio.
Pascua fiesta Pascua fiesta Israel runacunapa jatun fiestan. Unayga Egipto marcaćhu juyar, paycuna sumaj ñacaran. Egipto marca mandajnin mana llaquipaypa aruchiran. Maquillanćhu purichir, caćhariyta mana munaranchu. Chaymi Israel runacuna sumaj mañacuptin, mañacushanta Tayta Diosninchi wiyaran. Moiséswan jishpichimuran. Jishpichimunanpaj llapan Egipto marca jichpa ullgucunatapis, uywancunapa jichpa urguntapis wañuchicuj anjilninwan Tayta Diosninchi ushyaran. Israel jichpa-cajcunatam ichanga washaran. Chaymi canancaman Tayta Diosninchi jishpichimushanta yarpar, watan-watan Israel runacuna Pascua fiestata rurapäcun. Pascua fiestapita musyayta munar, liguinqui: Éxodo 12.1-51; Levítico 23.4-8; Números 9.1-14; Deuteronomio 16.1-8; San Marcos 14.12-25; 1 Corintios 5.6-8.
Pentecostés fiesta Israel runacuna Pentecostés fiestata ricsin: «Micuy shuntay fiesta» nir. Pascua fiesta ushyarcuptin, pichga ćhunca (50) junajpitaraj Pentecostés fiestata rurapäcun. Murupacushan sibäda alli wayushanpita Tayta Diosninchita jarar, fiestatapis rurapäcun. Paycuna llapan shungunwan cushicun Egipto marcapita jishpichimushanpita, micuyta tarichishanpita, juchanta Tayta Diosninchi jungashanpita.
Chay fiestaćhu Jesúsman yupachicushanpita irmänucunata Espíritu Santupis charicurcusha. Chay fiestapita musyayta munar, liguinqui: Éxodo 34.21-24; Levítico 23.15-22; Números 28.26-31; Deuteronomio 16.9-12; Hechos 2.1-4.
Poncio Pilato Jesús cawashan wichan Judea quinran marcacunata Poncio Pilato mandaycaran. Chayćhu Israel runacunatapis, Roma marca murucucunatapis maquinćhu purichiran. Jesústapis wañuchiyta munaptin, mandaj Pilato auniran. Murucuncunawan rusćhu wañuycachiran. Mandaj Pilatupita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 27.1-66; San Marcos 15.1-15; San Lucas 3.1; 23.1-24; San Juan 18.28–19.42.
Purichina jiru ćhaqui capilla Unay Israel runacuna uywapacullar cawaj. Chaymi jiwata ashir, yacuta ashir, uywanta jatipashpan ćhacran-ćhacran, marcan-marcan aywaj. Chaypitam paycuna wasinta mana tapyajchu. Mana pirgajchu. Manchäga purichina jiru ćhaqui wasillaćhu tiyaj. Jucläpa aywar, pascariycur chayllata apacärij. Maymanpis ćhayar, yapay jatarachij. Chaymi paycunata Tayta Diosninchi niran: «Yanagäshayqui. Wasïta rurapamay.» Niptin, purichina jiru ćhaqui wasillata rurapuran. Chay wasillaćhu Tayta Diosninchita jaraj. Castillänućhu purichina jiru ćhaqui capillata ricsin: «Tabernáculo» nir, «Santuario» nir. Jipataraj Canaán marcaćhu tiyaycaptin, Jerusalén marcaćhu Tayta Diosninchipa wasinta pirgaypa jatarachiran. Purichina jiru ćhaqui capillapita musyayta munar, liguinqui: Éxodo 21.1–40.38; Hebreos 8.1-5; 9.1-10.
Purïshijcuna Unay Israel runacuna Moiséspa shiminta sumaj yaćhacuyta munar, yaćhaj runata purïshiran. Purir, yaćhaj rurashanpita, rimashanpita yaćhacuran. Yaćhacuyta munajcunata ricsin: «purïshijcuna» nir. Jesúspis Tayta Diosninchipa shiminta tantiyachicur, waquin runata jayaran: «Purïshimay» nir. Castillänućhu purïshijcunata ricsin: «discípulos» nir. Purïshijcunapita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 4.18-22; 10.1-4; San Marcos 1.16-20; San Lucas 5.1-11, 27-31; 6.12-16; 14.25-33; San Juan 1.35-51.
Roma runacuna «Italia» nishan marcapa jatun marcan caycan Roma. Chay runacunata ricsiran: «Roma runacuna» nir. Roma marca jatun captin, murucuncunawan achca jäpa marcacunaman yaycapuran. Ićhipushan runacunata maquinćhu purichiran. Israel runacunatapis maquinćhu purichiran. Jesús cawashan wichanpis Galilea quinran marcacunata, Judea quinran marcacunata, Jerusalén marcata maquinćhu purichiran. Israel runacuna Roma runacunata chiquij ićhipushanpita, jillayninta shuntachishanpita. Waquin Israel mayur runacunalla Roma mandaj runawan alli ricanacuj. Roma runacunapita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 2.16; 27.1-66; San Marcos 6.14-29; 12.13-17; San Lucas 2.1-5; 23.1-12; San Juan 11.45-53; Hechos 22.22-29; 25.1-12.
Rus Unay runacuna pasaypa juyu runacunallata tushaman läbaycur wañuchij. Jesús cawashan wichan Roma marca mandajcuna juyu runata sumaj ñacachir rusćhu wañuchij. Waquin runa sumaj ñacar, ishcay-quimsa junajtaraj wañuj. Taytanchi Jesústapis rusćhu wañuchiran. Ichanga mana juyu runa cashanpitachu. Payga juchaynaj caran. Musyayta munar, liguinqui: San Mateo 20.17-19; 27.15-56; San Marcos 15.6-41; San Lucas 23.11-49; San Juan 19.1-42.
Saduceu runacuna Israel marcaćhu waquin runacuna Moiséspa shimillanta ćharcuyta munaj. Llapan-yupay cüra caran. Chaypis munayniyuj car, alli-tucushpan marca-masincunata pampaman ćhuraj. Chay-niraj runacunata ricsiran: «Saduceu runacuna» nir. Saduceu runacuna mayur runa caynin-janan Roma mandajcunawan alli ricanacuran. Saduceu cüracunalla watan-watan juc mandaj cürata acracuran sisyunninćhu mandananpaj, Tayta Diosninchita jarar marca-masincunapaj mañacapunanpaj. Saduceucunapita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 3.7-12; 22.23-33; 26.3-5, 57-67; San Marcos 14.53-65; San Juan 18.12-24; Hechos 5.17-42.
Samaria runacuna Moisés wañucuptin, Canaán marcaman Israel-masincunata pushacurcur, Josué yaycapuran. Chay marca jatun marca caran. Chay marcaćhu juyarna, Jacobpa willcancuna cashpan ćhunca ishcaywan marcaman raquicaran. Jipata mayur cüra Samuel jucllacharan. Shacyächiran Tayta Diosninchita manchapacunanpaj, juc shungulla cawananpaj. Chaypita mandaj Saulpis, mandaj Davidpis, mandaj Salomónpis Israel marca-masincunata sumaj ricaran. Maquinćhu purichiran. Marca-masincunata mandaj Salomón alläpa ñacachirmi ichanga, wañucuptin, Israel runacuna ishcay marcaman raquicaran. Janaćhu Israel marca ricacuran; uraćhüna, Judá marca. Jipataraj jäpa murucucuna Israel marcaman yaycapur, Israel runacunata marcanpa apacuran. Jipataraj jinanćhu tiyaj runacunata ricsiran: «Samaria runacuna» nir. Paycuna mana Israel runacuna yaćhacashannuyllachu cawaran. Chaypis Tayta Diosninchita manchapacuran. Ichanga mana Jerusalén marcaćhüchu; manchäga juc pachaćhu. Judá marcaćhu tiyaj Israel runacuna Samaria runacunata ricayta mana munaranchu. Samaria runacunapita musyayta munar, liguinqui: San Lucas 9.51-56; 10.25-37; San Juan 4.1-42; 8.48.
Shuntacäna wasi Israel marcacunaćhu shuntacäna wasicuna mana pishijchu. Jerusalén marcaćhu Tayta Diosninchipa wasin captinsi, achca shuntacäna wasi caran. Chay wasicunaćhu Israel runacuna Tayta Diosninchita manchapacuj. Mañacuj. Shiminta liguir, tantiyachinacuj. Pishipacujcunata yanapänanpaj jillayta ćhuraj. Shuntacäna wasićhu wamracunapis Tayta Diosninchipa shiminta liguiyta yaćhacuj. Mayur runacunapis marca-masincunata sumaj ricananpaj jutucaj. Castillänućhu shuntacäna wasita ricsin: «sinagoga» nir. Shuntacäna wasipita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 9.18-26; 12.9-14; San Marcos 1.21-28; San Lucas 4.16-30; Hechos 13.13-16.
Supay Supaycuna, shapshicucuna mana pishinchu. Bibliaćhüpis paycunapita riman. Castillänućhu mayur supayta ricsin: «Diablu» nir. Griego rimayćhu: «Diablu» ninanta: «tumpacuj, ticrapuj» nin. Hebreo rimayćhüna ricsin: «Satanás» nir. Chaynuypis ricsin: «Beelzebul» nir. Supaycuna Tayta Diosninchita chiquin. Runacunatana pucllacun. Ñacachin. Jishyächin. Juchaman janćhan. Tayta Diosninchipa ñaupanćhüpis irmänucunata tumpan. Supaypita musyayta munar, liguinqui: San Mateo 4.1-11; 9.32-34; 12.22-32; San Marcos 1.12-13; 3.20-30; 7.24-30; San Lucas 10.17-20; 22.1-6; Hechos 5.1-11; 13.10; 1 Corintios 10.14-22; Apocalipsis 18.2.
Tayta Diosninchipa wasin Unay wichan chaqui pacha quinranćhu Israel runacuna juyar, Tayta Diosninchipa wasinta ruraran. Chay wasi purichina jiru ćhaqui capilla caran. Jipataraj marcacunaćhu juyar, Jerusalén marcaćhu Tayta Diosninchipa wasinta pirgaypa jatarachiran. Sumaj cuyayllapaj jatun wasita rurapuran. Chay wasićhu runacuna apamushan cuyachicuynintapis, jaracuynintapis Tayta Diosninchita cüracuna jaraj. Chaynuypis runa-masincunapaj mañacapuj. Castillänućhu Tayta Diosninchipa wasinta ricsin: «templo» nir. Purichina capilla captinsi, jatun wasi captinsi, Israel runacuna sumaj cushicuran: «Wasin captin, Tayta Diosninchi yanagaycämanchi» nir. Tayta Diosninchipa wasinpita musyayta munar, liguinqui: 1 Reyes 5.1–6.38; 1 Crónicas 28.1–29.22; 2 Crónicas 2.1–7.11; Esdras 3.1–6.22; San Mateo 21.12-17; San Lucas 2.22-52; Hechos 3.1-10.
Tayta Diosninchipaj raquishan Israel runacuna Tayta Diosninchipa maquinćhu cawar, murupacushanpa wawanta, uywancunapa mirashanta ćhuncapita jucta-caman Tayta Diosninchipaj raquij. Castillänućhu raquishanta ricsin: «diezmo» nir. Runacuna cuyachicuynintapis, jaraynintapis Tayta Diosninchipaj ćhuraj. Ćhuncapita jucta-caman raquishanta musyayta munar, liguinqui: Génesis 14.20; 28.20-22; Números 18.25-32; Deuteronomio 12.5-19; 2 Crónicas 31.2-8; Nehemías 13.4-14; San Mateo 23.23; San Lucas 18.9-14; Hebreos 7.1-10. Chaynuypis «impuistu» nir isquirbirashanta liguinqui.
Tayta Diosninchita jaranan tullpa Unay runacuna tucuy-niraj tullpata rurariycur uywata pishtaran. Nircur rupachiypa Tayta Diosninchita jararan. Insinsutapis tullpaćhu saumachij. Waquin tullpa caycaran rumi janallanćhu, waquinna rumi pirgashallanćhu. Tacsha tullpatapis, jatun tullpatapis ruraran. Waquinta mitupita, brunsipita, juripita ruraran. Castillänućhu tullpapita rimar: «altar» nin. Tullpacunapita musyayta munar, liguinqui: Génesis 8.20-22; 12.4-9; 13.2-18; 22.1-19; 35.1-15; Éxodo 17.14-16; 20.22-26; 27.1-8; 30.1-10; 37.26–38.7.
Willacujcuna Tayta Diosninchi shungun yarpashanta musyachir, shiminta tantiyachir, willacujnincunawan musyachin. Willacujga warmi carsi, ullgu carsi, Tayta Diosninchipa shimillanta willacun. Chaypis waquin willacujcuna llullacun. Pantachicun. Castillänućhu willacuj runata ricsin: «profeta» nir, willacuj warmita: «profetisa» nir. Paycunapita liguinqui: Jeremías 14.14-16; 23.16-32; Ezequiel 13.1-22; San Mateo 7.15-20; San Marcos 13.21-23; 2 San Pedro 2.1-22; 1 San Juan 4.1-6.
Bibliaćhu achca willacujcuna Tayta Diosninchipa shiminta isquirbiran. Chay librucuna willacujpa jutinta apan. Willacujcunapita musyayta munar, liguinqui: Génesis 20.1-18; Éxodo 7.1-7; 15.19-21; Deuteronomio 18.14-22; 34.10-12; Jueces 4.4-24; 2 Samuel 7.1-17; 1 Reyes 17.1-7.