Yá re-nti nka ngbe kya mbe hé
Alfa: (RYoh 1:8; 21:6; 22:13). Alfa nyi riti izhweng wie cwuo ce̱ucwung na nka Heleni. Kundu ne e he Jesu nyi Alfa, mahu á he nyi ngu ngu nyi ce̱ucwu ko nda.
Á bra yé Jesu he Omega wa, omega nyi riti izhweng wie cwuo na merinng a nka nné Heleni. We shi ne Jesu nyi ce̱ucwu ko nda, a bra nyi ngu ngu nyi krruci ko nda wa.
Alu: (Yoh 19:39). Alu a nyi ya zhwe remie bi shwe̱ rina ne e nyí ne rishi ya ekwe. Nné Yahudi e̱ á cí a trro ne mbe ning gyé̱ kwe nne a zhe ne mbe shi nyie̱ng.
Arritemi: (RNné 19:24-35). Arritemi nyi lo ya kpanshwu mbrru ne nné piriri a mbè ngwie̱ Asia mbe i ki ye mbè.
Arruna: (Luk 1:5; RNné 7:40; Ibr 5:4; 7:11; 9:4). Arruna i nyi nne a nzhwe Levi, ne ngu nyi ya a tsi rewe Yakubu, kowe Ishaku, kowe Ibrrahin. Nyi ngu ngu i nyi prristi ce̱ucwung. Be̱ne̱ i ngwa nka he á ri ma kyie re-prristi we a nzhwe Arruna, a nyi mbe mbe nyi nné teede Be̱ne̱.
Arruna i nyi ho Musa, á nyi re-gimbe. Á i we bî a zhe ne nné Isrreela mbe i nyi ꞌhwié a ngwie̱ Masarr. Arruna i nyi nne she Musang a zhe ne mbe i wrru ne nné Isrreela a ngwie̱ Masarr.
Baali: (Rro 11:4). Baali nyi lo ya kpanshwu. Gbangba tiya ne nné Be̱ne̱ mbe rishi ya srra a ngwie̱ ne e ki ye he Isrreela a zhe ne ne̱, nné ne mbe i srra a ngwie̱ nna á i ye kpanshwu Baali mbè. A zhe ne nné Isrreela mbe i ya ne̱ ne srra a ngwie̱ nna ma, a ya zhe á srra wé̱ we ni ye Be̱ne̱ mbè á ne̱ ne ye kpanshwu nna mbè. Ko Be̱ne̱ i ho shwi mbe we̱ aha ni.
Babila: Babila nyi ya brra ngwie̱ tiya. Nggwe̱ ngwie̱ nna i kwe̱ cwe ngbe re-ngwie̱ piriri, aa we ye, ga ngbe nné Isrreela. He̱rri á ko nné Isrreela á ya hwie̱ ꞌhwié mbe. Nné Isrreela i srra a ngwie̱ Babila he̱rri re-rie nshwa natsie̱. (Mat 1:11-12, 17; RNné 7:43).
A yarri krre̱de̱ Revi Yohana 14:8; 17:5; 18 ngbe 1 Pita 5:13, á ning nyi cwuo ne lo Babila nwie ning mwa yi ne ngwie̱ ne nné nna mbe dzie̱ Be̱ne̱, me̱di kabeya cwu ngwie̱ ne e ning he nka a he ne̱ nyi ngwie̱ Rroma, ka nné nzhwe ngwie̱ ne mbe nyi riywe̱ e̱kpe̱e̱ Be̱ne̱.
Balamu: (2Pit 2:15; Yah 11; RYoh 2:14). Balamu i nyi ya nne ti re̱se̱ng ne nggwe̱ nné Mowa ne e ki ye Balaki ngu i ki ci he re mwo ngbe nné Isrreela ré ci shweni, aha ngbe ngu we ye a cwe. Balaki e̱ i to owu nné Isrreela, a zhe nna Isrreela i shi ka srra a mbè ngwie̱ Mowa. Ngu Balamu we rici ngu i to owu cwi nné Be̱ne̱. Koo bra i ce̱ ywa a Mowa we̱, me̱di a zhe ne ngu ya pie rê re nzhi, ne ngu tó a zete nze̱e̱kyi, njeli Be̱ne̱ ki kpo rê a ya ꞌyhwi. Ko Balamu ri njeli nna we̱, me̱di nze̱e̱kyi ri njeli nna ngu a hwie̱ yo, a ra ne̱ ko ngbe ne cwe ne Balamu ki cwé. He̱rri nze̱e̱kyi e̱ cwo we ni bra nka, aa ki ti ne ren. Balamu a ning brru we̱sa ne ya dzio nné Be̱ne̱, ngbe Be̱ne̱ e̱ mwo nné Isrreela rina. A yarri krre̱de̱ ꞌJee Hwi, á wie he nyi kya ne Balamu ngu i ci riyii ncwe̱, kya a nyi ngwiee ngu shî he ngu dzio nné Be̱ne̱. (HNné 22–24).
Bale: (Yoh 6:9, 13). Bale nyi ya cwe nkya ne ngu shi shi alikama. Á ning nyí brredi mi. Brredi bale ko bi rina shi shi na ne e nyi ne alikama we̱. Ko bra bi ncwe̱ shi na alikama we̱.
Barraki: (Ibr 11:32). Barraki i nyi ya a tsi nnencwueé nné Isrreela. A i we kwa a zhe cwe he̱rri á ya ye rwinkó mbe. (NNNk 4–5).
Batisma: Batisma nyi tala rishi aha ré ti he nne ne e ki nying nna ci wiri a nyyi Be̱ne̱. Á wie a yarri Bebrru he Yohana Nyi Batisma i tarra nné rishi we yang a Brra Riywi Urrdu. A he ne mbe he ré si ywe̱ ré we ni nyi re-e̱ngwie̱ mbe ngbe ré we nyi batisma. A i nyi ni aha ngu ci nneywí ré srrante, ré te be Jesu.
Kundu nneywi ngu se̱ nka Jesu Krristi, we̱ ngwa rici ngu, ngbe wé̱ ki nyi batisma aha re ti he ngu hwie̱ nne ce̱ nka.
Batisma ti he ngu nne ne e ki nying nna a se̱ ywe̱ aa we ni nyi re-e̱ngwie̱ ne ngu i srra re nying. Aa sa rie a Jesu Krristi ne ngu sa ꞌjee he ngu shi we nné ne mbe sa rie a ngu re-e̱ngwie̱ ne mbe nyi. Nne ne e ki nyi batisma nyi nne ne ngu ce̱ zhwe Jesu nwie nyi konda ne ngu he re nyi ye̱ye̱rri.
Beelzebu: (Mat 10:25; 12:24, 27; Mar 3:22; Luk 11:15, 18-19). Beelzebu nyi lo nggwe̱ rewienci. Lo nna wru a Baal-zebu, ne ngu i nyi ya rewienci ne nné nzhwe ngwie̱ dudu ne nné Isrreela mbe i ki ye mbè. Ya lo nggwe̱ rewienci nyi Shetani. Ri Shetani.
Benjemi: (RNné 13:21; Rro 11:1; Fil 3:5). Benjemi i nyi nyrru iishing a tsi rewe Yakubu — Yakubu ne ngu i nyi ewe Ishaku ne e ki ye he Isrreela.
Bilatu: Bilatu i nyi nne Rroma ne ringgwe̱ Rroma i ki ci ngu hwie̱ goona Yahudi. A nyi a zhe nna ne Jesu ngu i shi grra re mie̱ nka a miimi. A zhe ne nnencwueé nné Yahudi mbe kre rê mbe ning ci Jesu a gasankwe, Bilatu we we ré ki nyi kya ne mbe ce̱.
Biya: (RYoh 13:2). Biya nyi ya brra nnyie̱ yi ne ngu srra a ngbrá ngbe re-re̱ngwie̱ a yá re-ngwie̱. Biya nyi nnyie̱ ne ngu hung yhwe̱ nne. Ri foto nna a nkla 404.
Briing nyi teede: (Ibr 9:4; 13:10; Yak 2:21; RYoh 9:13). Nné Yahudi e̱ i shi nyi Be̱ne̱ teede. Á i shi cie̱ ya kya rehwe shi shi canve, ka ve, ka nzhimi wé̱ ning nyi teede a brii ne mbe ki no ne rahwan. A ce̱ucwung ne Ibrrahin i shi ciee ngbe nnenva ngu, a i no e̱we̱e̱ re-briing nyi teede ne rahwan. A zhe ne e ya no Brranyi mbe ne̱ ne nong brii nna ne zinarriya. (Ri foto briing nyi teede a yarri Krre̱de̱ Revi Yohana 9).
Kya ne ngu i ce̱ a zhe Musa, a nyi we re-prristi mbe i shi nyi teede a Ndu Be̱ne̱, re be merin mbe e̱ ya ne̱ ne nying a Brranyi. Briing nyi teede na Brranyi e̱ i shi terere shi ya tebrru na kprincwe̱ shwo. Me̱di a i bi yá re-briing nyi teede nna mbe ree shi tsie̱nzhwu ne e fú ne zinarriya, ne re-prristi mbe ning shwi turraren.
Brra nne: A yarri ꞌJee Hwi, á nyi cwuo ne lo ne̱ a rewie wetsie̱:
1. A yarri re-krre̱de̱ Nka Rina, a he nka ne ekpri brrá nné teede Yahudi.
2. A yarri krre̱de̱ Re-cwuo Nnenté 11–21 ngbe a yarri re-krre̱de̱ ne e wie re nzhi nwie rekpri nné ce̱ nka, a he nka ne nné mbe ne i we kyie ré hwie̱ nnencwueé a yarri rekpri nné ce̱ nka nna. Nka aha kyie nné ekpri brrá nné shi yarri RNné 14:23; 1Tim 4:14; 5:17-22; Tit 1:5-9; Yak 5:14; 1Pit 5:1-4.
3. A yarri RYoh 4–5, a bi brrá nné nshwa wehwie ne otu ꞌweni ne e we ri mbe yé Be̱ne̱ mbè a zinye̱. Mbe ana á yo a nu rotsu nné Be̱ne̱ ne mbe yé Be̱ne̱ mbè.
Brranyi/Zonggru Be̱ne̱: Brranyi nné Yahudi i shi a Urrushelima, brra ngwie̱ na Isrreela. Solomo i ke̱she no Brranyi na ce̱ucwung wire ngu a ko re-ankya wiri na mbe i shi yarri Ndu Be̱ne̱ ya sa a yarring. Gannyi zheng ana, Brranyi hwie̱ ewie ne nné Yahudi mbe ning nyi Be̱ne̱ teede. Aha nii, nné Yahudi e̱ i shi cwo a Urrushelima nwie nyi re-para ngbe re-teede a nyyi Be̱ne̱. Ri Solomo.
Á srra a ya zhe, rwinkó nné Isrreela á ya kwe̱ ne nné Urrushelima á we ye. Á gu Brranyi nna, á ko nné Yahudi shi shi nné gyiaa re nzhi Babila. Ya ꞌzhe he ngu ya grra, á we nné Yahudi ré ning brru ré be ri a ngwie̱ mbe Urrushelima, wire mbe e̱ ya cinga no Brranyi nna te̱nte̱. Á srra ya zhe ne yá re-rie mbe wara, Nggwe̱ Hirridu bi Grime̱ no yaka Brranyi a nu rening nna. Nyi ngu Brranyi ne̱ ne ngu i ning shi a zheng bî Jesu.
A bi brra agrraa ne e no aha kpi Nné Nzhwe Ngwie̱ ré hu ning ngwie. Nyi miimi ne Jesu ngu i ning yu nné rie̱ re-ankya a yarri Brranyi. A yarring, a bi ya ewie ne se we nne Yahudi re hu ning ngwie; a yarri nke e̱ wa, a bi ya ewie ne se we nné nto Yahudi ré hu ning ngwie. A ngrangrang, a bi ya ewie a zonggru nna ne se we re-prristi re hu ning ngwie, a miimi á ning sá re-ankyang nyi teede. Runo na Brranyi yo a yarri agrraa ne̱. Á ki kye re-zonggru wehwie: Ewie Wiri ngbe Ewie Wiri Kaka. Te̱nte̱ ncwu wiri ne e ning nyi cwuó a zheng ye Be̱ne̱ mbè shi a Nwie Wiri nna. Kpaati Be̱ne̱ shi a Nwie Wiri Kaka. Nse̱ grime̱ Be̱ne̱ si a miimi. Nyi we Brra Prrisiti ne e ki we re ngwie a Nwie Wiri Kaka ce ꞌzrru a nrie. A bi brra trro ne e ning kpo gbundu nna. Me̱di zhe ne Jesu ngu i hu, trro gbundu Brranyi nna hla nke̱rrrr a nsa wehwie a zeteng re be be (Mat 27:51; Mar 15:38; Luk 23:45). Aha nii, Be̱ne̱ kla ga nneywí zhwozhwo rêng she ngwie a nyyi ngu, kundu ne mbe se̱ Jesu Krristi.
Ca ikpe rwe̱ ntó: Cie̱ ikpe rwe̱ ntó a nyi ya teede nné Yahudi. Á cie̱ e̱we̱we ikpe rwe̱ ntó a zhe ne ngu cwu rotu klanva ne ki bî. Á nyí ni aha ne Be̱ne̱ i he ne Ibrrahin he á ri ma nyi ni (Ce̱u 17:9-14). Cie̱ ikpe rwe̱ ntó a nyi sheede he nne ne e ki cie̱ng nna nyi nne Yahudi.
A zhe ne i ce̱ brro nka Jesu Krristi, yá nné Yahudi e̱ i he kundu Nne Nzhwe Ngwie̱ ce̱ hwie̱ nne ce̱ nka, se ré ke̱she ki cie̱ ikpe rwe̱ ntó wire, aha re zhwe teede Nti Nka Musa. Me̱di a yarri krre̱de̱ re nzhi nwie nné Galati ngbe yá kpi re-krre̱de̱, Bulu a he ko shi ye̱ye̱rri we̱. A he kya zunzrru nne re nyi re ning she kyia a nyi we sa rie a Jesu Krristi.
Denarri: Denarri nyi cwe ncwe̱ ne i ning nyi cwuo a re-ngwie̱ ne nné Rroma mbe i ye ringgwe̱ mbe. Á i ning nyi cwuo mi a Isrreela a zhe Jesu Krristi. A zhe ana á trra cwuong yeri kaa to zrru denarri zunzrru.
Domu: (Luk 3:38; Rro 5:12-15; 1Kor 15:22, 45-47; 1Tim 2:13-14; Yah 14). Domu a i nyi nne ce̱ucwung ne Be̱ne̱ ngu i nyi. Be̱ne̱ i ki nyi ne ruvu mbè, wire ngu a nyi Hawa. Ri Hawa
A nyi ngu Domu ngbe mbrru ngu Hawa mbe i ke̱she nyi Be̱ne̱ e̱ngwie̱. Ngbe kya ngu pie a zhe ana, nneywi e̱ hwie̱ nne e̱ngwie̱.
A yarri 1Kor 15:45, á ye Jesu Krristi ne “Domu na merin.” Domu na ce̱ucwung nna nyi ngu ngu nyi brra yo nneywí zhwozhwo, ko nye̱ she ce nang srra be ngwie̱ ne̱ nwie ngu. Me̱di Jesu Krristi ne ngu nyi Domu na ꞌhwie e̱ ngwá ko nye̱ ne ngu sa rie a ngu ce he̱rri tiya.
Dooda: Dooda i nyi brrabrrang a tsi nggwé̱ nné Isrreela. A nyi ngu ngu nyi nyrru iishing a tsi rewe ꞌbe̱ ngu, Jesse. A zhe ne e rishi ki ci ringgwe̱, aa i srra re cwo canvé ꞌbe̱ ngu. Tu ne ngu nyi we e̱we̱we, aa kwe̱ ngbe ya ngba nne he̱rri aa ki yhwe̱.
Dooda ce̱ Be̱ne̱ we yang. Aa wie re-veng de Be̱ne̱ we yang.
Á bî Jesu a nzhwe Dooda, me̱di mbe nné Yahudi e̱ á zhwé nzhwe a re-ꞌbe̱, ko nyi a mbrrú we̱ (Rro 1:3; RYoh 22:16). A re-rie we yang ne e rishi bî Jesu, nné ti re̱se̱ng i wie he Krristi ne ngu nyi Nnenkyia ne Be̱ne̱ shi te mi shi wru a nzhwe Dooda.
Elisha: (Luk 4:27). Ri Naama.
Emerra: (RYoh 4:3; 21:19). Emerra nyi ngbaatsie bi rina ne koó zhwo ki she we̱. Ri Zunkya.
E̱ngwie̱: Ko zohu zhe ne ya nne ngu hle̱ ya riti nka Be̱ne̱ maahu aa nyi e̱ngwie̱. Ka re nyi brrabrrang ka iishing a nyyi nneywí, a nwie Be̱ne̱ a nyi we e̱ngwie̱ (Rro 3:9-20; 6:23).
Farisi: Nné Farisi e̱ i nyi ya ekpri nné ne e we hu a Yahudi a zhe Jesu. Á yaa srra shwe̱ ngbe nné mie̱ Nti Nka Musa. Mbe nné Farisi e̱ á bi hu re̱se̱ng Nti Nka Musa we yang, á bra sa rici nwie zhweng ye̱ye̱rri. Á bra i zhwe re-teede ngbe kpi re-ankya ne mbe ning brang a Nti Nka Musa zhwozhwo, he̱rri á cwe zewe he mbe bi raywrra re ne̱ nneywí zhwozhwo. Nné Farisi we yang á tiyi shi mbe bi he̱li rina, me̱di koó shi te̱rr we̱. Á i mwe va ngbe nné mie̱ Nti Nka Musa ngbe nggwé̱ re-prristi á rwe nka aha mbe yhwe̱ Jesu. Ri Nné Sadukyi.
Frrahona: (RNné 7:10, 13, 21; Rro 9:17; Ibr 11:24). Frrahona nyi lo ne e ye ko zohu brra nggwe̱ nné Masarr.
Gasankwe: A teede nné Rroma, kundu mbe ce̱ ngwa nne e̱ngwie̱ cinci, wé̱ ki ci gasankwe. Cinci ne̱ nyi na zhwe nné ne mbe yhwí nné, ngbe nné nca ngbe nné nywrra nné rê.
Ngu gasankwe nna nyi ya klankwe ne e fo ya wé̱ ning danang ngbe we̱ ci gasa. Nyi ngwiee ne e ci nne e̱ngwie̱ re fo gasankwe nna re hwrra re nzhi nwie ne e cwo a ki yhwe̱. Kundu ne e ya cwu nwie nna, re-shezhi wé̱ ki rwe ne ndu a gasankwe nna, ka ré ki cwe gyé̱ a rwe̱ re mwe ngbe gasankwe nna. Wire wé̱ fo gasankwe nna ze wé̱ ki ci re yo yo, ngu nne ne e ning riang nna we̱ hu we sheng we sheng. Ko nye̱ ne e ki ci gasankwe he ni ne̱, we̱ shwe ge̱zhe̱ we yang wire we̱ hu. A nyi brra kya nshwu ngbe ré ci nne a gasankwe.
Jesu he ko nye̱ ne ngu ce̱ hwie̱ nne ki zhwe ngu se re we ce̱ rici ngu, re fo gasankwe ngbe re ki zhwe (Mat 10:38; 16:24; Mar 8:34; Luk 9:23; 14:27). Mahu aa mwa ye̱ye̱rri nné zhwe Jesu ré yaa rwe, ka re nyi yarri cinci ka re bra nyi hu.
Gidiyo: (Ibr 11:32). Gidiyo i nyi ya nnencwueé nné Isrreela. A i sa rie a Be̱ne̱ we yang, ngu a ku Be̱ne̱ he re ki sheng. A zhe ne ngu i kwa re-shezhi re nzhi kwe̱ cwe, ko ngbe ne ko re-shezhi ngu a koó i ning bing we̱, gbengbe ni á ya ye rwinkó mbe aha Be̱ne̱ we sheng.
Gomorra: Ri Sodo.
Habila: (Mat 23:35; Luk 11:51; Ibr 11:4; 12:24). Habila i nyi iishi Kayinu. Á i nyi rewe Domu ngbe Hawa. Ri Kayinu ngbe Hawa.
Hajarra: (Gal 4:21-31). Hajarra i nyi ewena ꞌhwie ne ngu srra ngbe Sarra, mbrru Ibrrahin. A zhe ne ko Sarra i bî ewe we̱, a i he ne nto ngu Ibrrahin he re nywe̱ ngbe ne Hajarra aha ngbe mbe ning she ewe. Aha ni Hajarra bî ewe, á a ki ci lo he Ismaila. Me̱di ko nyi Ismaila ngu nyi ewe ne Be̱ne̱ i ning sa Ibrrahin ꞌjee we̱, aha ni ko nzhwe Ismaila i she kya ne Be̱ne̱ ngu sa ꞌjee he ngu shi ngwa Ibrrahin we̱. Re be merin, Sarra ya bî Ibrrahin ewe, á ki ci lo he Ishaku. A nyi ngu ne Be̱ne̱ i ning sa ꞌjee e̱.
A zhe ne Sarra ya bî Ishaku, ngu a dzio ehwie ne Hajarra, ngu a ki yu. Hajarra ne̱ ya srra dudu ne brra ngbra Sine. A nyi a ngbra ana ne Be̱ne̱ i ning he nka ne Musa, ngu a ki ngwa Nti Nkang Mie̱ Nka.
Haleluya: (RYoh 19:1, 3-4, 6). A zhe ne nné Yahudi mbe ce̱ de Be̱ne̱ wé̱ he “Haleluya.” Riti nka ne̱ a zhe Ibrrani he “De Yawe” (woto he “De Brrabe̱”).
Hawa: (2Kor 11:3; 1Tim 2:13-14). Hawa i nyi mbrru Domu. A zhe ne Be̱ne̱ i nyi ebe ngwie̱, a i ke̱she nyi Domu, wire ngu a ti ya ku igyee ngu, ngu a ning nyi Hawa. Re be merin, Shetani be ya cwua Hawa, aa ki ci aa ye gbre ekwe ne Be̱ne̱ he de̱ ré ye we̱. He̱rri aa ngwa Domu ma, Domu ye. Aha ni gannyi zhe ana ne Domu ngbe Hawa i ra ho Be̱ne̱ nka, nneywí e̱ ne̱ ne srra re nyi e̱ngwie̱. Kayinu, ngbe Habila, ngbe Seti á i nyi rewe Domu ngbe Hawa.
Heleni, Nka Heleni: Ngwie̱ Atina ngbe Korrinti i nyi ngbá re-ngwie̱ a ngwie̱ Heleni. A bi foto ngwie̱ Heleni a kla 207. Nné Heleni e̱ i bi hu re̱se̱ng we yang, nneywí bra i we ngwa grime̱ aha zentsi mbe. Ga nné bi hu re̱se̱ng he̱rri ngbe a re-ngwie̱ ze̱nze̱ ne re-shezhi Heleni mbe i we ye a cwe á i he nka Heleni, ko nyi we nné Heleni nna we̱. Nné ne mbe wie re-krre̱de̱ ꞌJee Hwi á i wie a zhe Heleni.
Ibrrahin: Ibrrahin nyi brra yo na ce̱ucwung na nné Isrreela ne Be̱ne̱ we kyie. A nyi mbe ne i we ye he nné Ibrrani, ne e bra ya ne̱ ne we ye he nné Yahudi. Gbangba tiya, Be̱ne̱ i ti Ibrrahin he ngu shi ki ngwa ya ngwie̱ hwi ne ngu cwo a ning srra ngbe nnenvá ngu. Ngwie̱ nna cwo a hwie̱ na mbe. Be̱ne̱ i he ne ngu he re we ngwie̱ ne ngu ning shi ngbe re ya kre ngwie̱ hwi nna. Ibrrahin ngu a shî. Ngu a nyi brra ciee re nzhi gbong, he̱rri aa ya she ngwie̱ nna. Nyi ngwie̱ nna ne e ki ye he Isrreela a cwu ne̱. Be̱ne̱ sa Ibrrahin ꞌjee he ngu ngbe nnenvá ngu, á shi hwie̱ nné na ngu ne ngu we kyie. Be̱ne̱ he ngu shi we cwo, kundu ne mbe ki zhwe ye̱ye̱rri. Di ꞌJee.
Ibrrahin i bi mbrru ne e ki ye Sarra. Koó re she ewe we̱, he̱rri á ma ya kwe. Wire Be̱ne̱ we nyi kyang hwie̱ nga onu, he̱rri Sarra bî ewe. Á ki ci lo he Ishaku.
A zhe ne Ishaku ci brrang, aa fo mbrru. Á ye mbrru ngu he Rrebeka. Rrebeka i bî reyhwii, á ye ya he Isuwa, á ye na ꞌhwie he Yakubu. Me̱di, á srra ya zhe, Be̱ne̱ ci Yakubu lo he Isrreela. A nyi nnenvá ngu zhwozhwo mbe ya ci nné ngwie̱ Isrreela. Yakubu i ko mbrrú wehwie ne mbe nyi re-gimbe ga ngbe ꞌhwié mbe zhwozhwo. Á ki bî rewe shwa ne otu wehwie. A nyi mbe ne mbe bî rewe piriri he̱rri mbe ya ci brra ngwie̱. ꞌBe̱ mbe zhwozhwo nyi Ibrrahin.
Igye̱ ankya: Kundu nné Yahudi mbe shi riywe̱ ngbe rehwie dzio, á ci re-igye̱ ankya, wé̱ srra a rugu nto aha rehwie dzio. Á bra nyi ni a zhe ne mbe se̱ ywe̱ aha rehwie dzio ne e̱ngwie̱ ne mbe nyi.
Iliya: (Mar 9:4; Rro 11:2-5; Yak 5:17 ngbe kpi). Iliya i nyi ya brra nne ti re̱se̱ng ne ngu i yhwire ya nggwe̱ we gbeng ngbe ga nné Isrreela ne mbe i ye kpanshwu mbè. Nné Yahudi piriri i hwie he a shi bra be te̱nte̱ wa, aha ngbe re ya ci nneywí ré srrante nwie te be Krristi. Yohana Nyi Batisma i shi shi Iliya a zhwe srra ne ngu i srra (Mat 11:14; Luk 1:17).
Isrreela: Be̱ne̱ i ci Yakubu, ne ngu nyi ya a tsi rewe Ishaku wehwie, lo he Isrreela. Isrreela i bi rewe shwa ne otu wehwie ne mbe ya hwie̱ re-yo na re-nkla rewe Isrreela shwa ne otu wehwie zhwozhwo.
Á ye rewe Isrreela ne re-lo kanka kanka. Á i ke̱she we ye he “Nné Isrreela.” Re be merin, á ya ne̱ ne we ye he “Nné Yahudi.” Di Nné Yahudi. Nné a yá re-ngwie̱ we ye he “Nné Ibrrani” (Wru 1:16; 2:6), a nyi lo ne̱ ngu ya hwie̱ lo ne e ning ye nka mbe he “Nka Ibrrani.”
Isuwa: (Rro 9:10-13; Ibr 11:20; 12:16-17). Ishaku, ewe Ibrrahin, e̱ i bî reyhwii. Á i ye ya he Isuwa, á a ye ya he Yakubu, ne ya lo ngu nyi Isrreela. Isuwa i nyi ꞌhong, me̱di a ya zhe ne ngu i ho nzhwo, aa rie̱ iishi ngu de̱me̱ ngu na ruho. Aa shî he Yakubu re se̱ re-mwo rina ngu ne ngu bi aha ne ngu nyi ꞌhong a nu enjie. Aha ni nzhwe Yakubu a hwie̱ nné ne Be̱ne̱ ngu kyie ré hwie̱ na ngu, a nu nné nzhwe Isuwa. Ri Ibrrahin.
Jesu: Maana lo Jesu nyi “Nnenkyia” ka “Be̱ne̱ nzhi nyi Nnenkyia nzhi.” Be̱ne̱ i ci Kowe ne Merri bî lo ne̱ aha a cwo a kyia nneywí a yarri re-e̱ngwie̱ mbe (Mat 1:21). Yá re-lo ne i ning ye Jesu a nyi Jesu Krristi, ngbe Kowe Be̱ne̱, ngbe Kowe Nneywi ngbe Kowe Dooda.
ꞌJee: (ꞌJee Reni: Luk 1:72; RNné 3:25; 7:8; Gal 3:17; Ibr 9:1. ꞌJee Hwi: Mat 26:28; Mar 14:24; Luk 22:20; Rro 11:27; 1Kor 11:25; 2Kor 3:14; Ibr 7:22; 8:6-13; 9:15; 10:16, 29; 12:24; 13:20) Kundu ya nne ngbe ya, ka ya ekpri nné ngbe ya, ka ya nne ngbe ya ekpri nné mbe rwe nka he mbe shi yaa nyi yankya, á yaa sa ꞌjee. Ya sa yaka ꞌjee, ngbe ko we̱ bi de̱me̱ ngbe ya a zetsi mbe re kpo kya ne mbe rwe e̱ we̱. A yarri ꞌJee na Be̱ne̱ ngu sa, aa rwe he ngu shi hwie̱ ꞌBe̱ ngbe Brrabe̱ na nné ngu; mbe nné nna ma wé̱ hwie̱ nné ki ho nka ne mbe ning nyi cwuo ye̱ye̱rri.
Be̱ne̱ nyi re-ꞌjee wehwie ngbe nné ngu. A bi ꞌJee Reni ngbe ꞌJee Hwi. ꞌJee Reni nyi na ne Be̱ne̱ ngu i nyi a Brra Ngbra Sine̱. Be̱ne̱ i sa ꞌjee ne nné Isrreela he á shi hwie̱ nné ngu, kundu ne mbe zhwe Nti Nka ngu ne ngu i ngwa Musa. Me̱di ko bi ko nne zunzrru ne ngu hung zhwe Nti Nka Be̱ne̱ zhwozhwo ye̱ye̱rri we̱. Aha nii, ko bi ko nne zunzrru ne ngu nyi nne redziee a nyyi Be̱ne̱ shi kya ne ꞌJee Reni ngu he we̱.
ꞌJee Hwi nyi na ne Be̱ne̱ ngu sa he kundu nneywí mbe ce̱ nka Jesu Krristi, ngu a we ko ré hwie̱ nné redziee, aha a zhe ne Jesu Krristi ngu i hu, a i shwe ge̱zhe̱ na ngu ye nné e̱ngwie̱ ra shwe. Aha nii, nné ce̱ nka Jesu Krristi á hwie̱ nné redziee shi shi de̱ mbe sa nyi e̱ngwie̱ we̱.
Kaana: (Mat 15:22; RNné 7:11; 13:19). Kaana nyi ngwie̱ ne Be̱ne̱ ngu i sa ꞌjee he ngu shi ngwa nné Isrreela re hwie̱ na mbe. A zhe ne ne̱ á ye ngwie̱ nna he Isrreela, ka Palesti.
Kaneliya: (RYoh 4:3; 21:20). Kaneliya nyi ya ngbaatsie rina ne ko zhwo ki she wie̱ we̱. A nyi zunkya.
Kayinu: (Ibr 11:4; 1Yoh 3:12; Yah 11). Kayinu nyi ce̱ucwu ewe Domu. A i bi ehwie shwo ne iishi ngu Habila, aha ne Be̱ne̱ ngu i se̱ teede ne Habila ngu nyi ne canve, ngu ra na ngu ne ngu nyi ne cwe nkya. Aha ni Kayinu yhwe̱ Habila, ngbe Be̱ne̱ ngu a he Kayinu shi hwie̱ nne gre re-gre shweni a be ngwie̱, ko nye̱ bra shi ki ra.
Kotung Srra Cwu: Kotu ne̱ nyi otu ne i sa aha srra cwu. Á wie he Be̱ne̱ fo rotu rritsie̱ nwie nyi ebe ngwie̱, wire a otu na natsie̱ng aa srra cwu, aha re-cwuo nna yhwe̱. Be̱ne̱ he nneywí re nyi re-cwuo mbe a rotu rritsie̱, wire a otu na natsie̱ wé̱ srra cwu nwie ye Be̱ne̱ mbè.
Nné Yahudi e̱ bi re-ankya ne Musa i we mie̱ng we yang aha Kotung Srra Cwu. Á he koo mwa ye̱ye̱rri ya nne re nyi cwuo a Tung Srra Cwu we̱. Aha ni, kundu ya nne hle̱ nka ne̱, wé̱ dzio rehwie. Kya a nyi nke ne mbe srra re bi rimwi ne Jesu aha ngu kyia nne a Tung Srra Cwu, ngbe zhe ne nné zhwe Jesu mbe i kpi nci alikama mbe ne̱ ne hwiling re te̱ a Tung Srra Cwu. Á he he á nyi cwuo.
Kowe Nneywi: Re-rie piriri ne e rishi bî Jesu Krristi, Be̱ne̱ i ti Daniye nne ti re̱se̱ng yankya ne ngu cwo a ci a ncwuee. Daniye ri ya nne ne ngu wru a yarri inyie̱ ne igbe̱ ngbe grime̱ (Dan 7:13-14). Aa be a nyyi Be̱ne̱, Be̱ne̱ ki ngwa de̱me̱ a zete ga re-ngwie̱ zhwozhwo ngbe nneywí aha re ye ringgwe̱ a mbe he̱rri tiya. Daniye wie he ko ngbe ne ngu wru Zinye̱, a shi shi “Kowe Nneywi,” aha a cwo a shi shi nneywi.
A yarri ꞌJee Hwi, Jesu kre we yaa ye he “Kowe Nneywi.” A ni e̱ a tí he nyi Jesu ne Daniye i ning he nka gbangba tiya.
Kpaati ꞌJee: (Ibr 9:4; RYoh 11:19). Á i nyi Kpaati nna ne klankwe ne e ki nyrru ne zinarriya. Á ning sá rahwan baara wehwie ne i ning wie Nti Nka Be̱ne̱ komo ꞌshwa. Nné Isrreela á i ko Kpaati ꞌJee a zhe ne mbe shi ciee, me̱di zhe ne ko mbe shi ciee we̱, wé̱ sa a Ndu Be̱ne̱. Kpaati nna ngbe ko nda ne ngu i shi yarring nyi ankya wiri, aha á i nyi sheede ꞌjee Be̱ne̱ ngbe ne nné Isrreela. A zhe ne i no Brranyi, á a sa Kpaati nna a Nwie Wiri Kaka ko bra bi ré wru mi wa we̱.
Krristi: Riti nka ne e he “Krristi” e̱ wru a nka Heleni. A nyi nne ne e ki mia ne remie. A nka Ibrrani, woto nka nné Yahudi ne e we ye he rewe Isrreela, “Masiha” nyi nne ne e ki mia ne remie ma. Tu zhe gbangba, kundu ne Be̱ne̱ kyié nggwe̱, ngbe prristi we̱ ki mia ne remie ngbe re hwie̱ sheede he Be̱ne̱ kyie nne nna re hwie̱ nggwe̱. A zhe ne Be̱ne̱ i sa ꞌjee he ngu shi te mi ne ya Nnenkyia ngbe re ya kyia nné ngu, re bra be mi ne ringgwe̱ Be̱ne̱ a be ngwie̱, aa ye Nnenkyia nna he “Masiha” ka “Krristi” aha re hwie̱ sheede a nwie nneywí he nyi Be̱ne̱ ngu ki kyie, ngu bra ki te.
Kumi: (Mat 23:23). Kumi nyi cwe ya ekwe, nné Yahudi ning cing a yâ aha re ci yâ nna re shi shwing. Koó ning cing piriri we̱, aha a bi shwe̱ we yang. A shi shi korri.
Lendo kye̱: (Luk 17:29; RYoh 9:17-18; 14:10; 19:20; 20:10; 21:8). A nyi ntsi yankya ne ngu ye ro kye̱ zhanzhanzhaa, a nushwe̱ we yang. A nyi ngu ne e ning nyí nto brrunggwe̱. Wé̱ hung ki ye he “rahwan ro.”
Levi: (Ibr 7:5, 9-10; RYoh 7:7). Levi nyi ya a tsi rewe Yakubu shwa ne otu wehwie. Yakubu ne ngu nyi ꞌbe̱ rewe Isrreela zhwozhwo. Á i kyie nzhwe Levi ré hwie̱ nné nyi cwuo Be̱ne̱ a Brranyi Be̱ne̱ (Nné Yahudi á hwie nzhwe a re-ꞌbe̱.) Á bra i shi kyie re-prristi a nzhwe Arruna ne mbe nyi nzhwe Levi.
A bi ya a tsi nné zhwe Jesu shwa ne otu wehwie ne e ki ye he Levi. Á i ye ya lo ngu he Mata (Mat 9:9; Mar 2:14; Luk 5:27-29). A nyi ngu ngu wie Nka Rina na Mata.
Libanu: (Mat 2:11; RYoh 18:13). Libanu nyi remie ya ekwe ne ngu cí a ngwie̱ Arrabiya. Kundu ne e ki shwí, we̱ wru mi ne shwe̱ rina. Tu ne nné Yahudi e̱ i wru mi gbong yaka ngwie̱, mahu a i bi ncwé̱ we yang.
Lotu: (Luk 17:28-32; 2Pit 2:7). Lotu i nyi ewe Harra, ne ngu nyi iishi Ibrrahin. Di Ibrrahin. A zhe ne Ibrrahin ngu i ywa kre ngwie̱ ne Be̱ne̱ i sa ꞌjee he ngu shi ki ngwa, Lotu i shi ngbe ngu. A zhe ne mbe ngwie a ngwie̱ nna, Lotu a ne̱ ya srra a Sodo. Aha nné Sodo a nyi re-e̱ngwie̱ we yang, Be̱ne̱ te ya njeli ngu re ya he Lotu re wru re we ngwie̱ nna. Zhe ne Lotu ngbe nnenvá ngu mbe we ngwie̱ nna, Be̱ne̱ ci ro ye ngwie̱ nna kpe nto. Njeli he ne Lotu he shi de̱ ya mbe re bra re di emerin we̱, me̱di mbrru ngu bra, we zhe zunzrru ngu a ci rugu ncwua.
Masiha: Ri Krristi.
Melkyizede: (Ibr 5:6-10; 6:20; 7:1-17). E̱we̱ kya ne nzhi hu a rici Melkyizede e̱ á wie yarri krre̱de̱ Nné Ibrrani ngbe krre̱de̱ Ce̱ucwung 14:17-20, a nwie ne e wie he nyi prristi ne Be̱ne̱ ngu kyie. A i bi zhe ne rwinkó mbe i pie Lotu, ewe gimbe Ibrrahin, mbe ko nné nva ngu, mbe bra si ga re-ankya ngu zhwozhwo ne̱ mi. Nyi ngwiee Ibrrahin e̱ we zhwe, aa ya kwe̱ ne mbe, he̱rri aa se̱ Lotu ngbe ko nda ngu zhwozhwo. A zhe ne Ibrrahin ngu ya ning brru, ngu a ya cigerri ne ne Melkyizede a rê. Ibrrahin e̱ ngwa Melkyizede zunzrru a tsi shwa na ko nda ne ngu she a nwie cwe. Re-rie piriri re be merin, kya ne Ibrrahin ngu nyi e̱ ya hwie̱ ya teede nné Isrreela, ne mbe ngwa re-prristi ko zohu zunzrru a tsi shwa na ko nda ne mbe bi, ka re nyi yâ ka ncwe̱.
Merri: A bi mbrrú piriri ne e we ye he Merri, ne á ta re-lo mbe a yarri Bebrru.
1. Merri ne ngu nyi de̱ Jesu.
2. Merri Madali. Jesu i trru re-rije natsie̱ yarri ngu, ngu a hwie̱ ya a tsi nné zhwe Jesu (Mat 27:55-56; Mar 16:9; Luk 8:2; Yoh 20:1-2, 11-18).
3. Merri a Betani, ne ngu nyi gimbe Marrta ngbe Lie̱zurru. A i srra dudu ne Jesu nwie ho nka ne ngu mié̱ (Luk 10:38-42; Yoh 11:1-5; 12:1-7).
4. Merri ne ngu nyi de̱ Yakubu ngbe Usufu. Kabeya nyi ngu ne̱ ngu nyi mbrru Kleyopa, me̱di ko shi nzhi hu tsantsa we̱ (Mat 27:56; Mar 15:40; 16:1; Luk 24:10).
5. Merri ne ngu nyi de̱ Yohana Marrku. Ngu a i bi eri a Urushelima ne nné zhwe Jesu mbe cwo ning mwe (RNné 12:12).
Murru: (Mat 2:11; Mar 15:23; Yoh 19:39; RYoh 18:13). Murru a nyi yankya bi shwe̱ rina ngu bi ncwé̱ we yang ne e nyi ne reyii ya ekwe. Nné Yahudi e̱ á ning nyi rikye̱ mi; a cí nneng ngbe re ne̱ ndzie ngbe he̱rri ko we̱ ho wie yankya we̱. Á bra ci a kwe nne ne e shi nyie̱ng.
Musa: Musa i nyi ya brra nnencwuee nné Isrreela, a i nyi nne ti re̱se̱ng. A zhe ne nne Isrreela mbe i nyi ꞌhwié a Masarr, Be̱ne̱ kyie Musa he re we trru ci a ngwie̱ Masarr ré ning brru re nzhi a ngwie̱ ne ngu we ngwa. Be̱ne̱ i nyi ne Musa a ya rê ne ko ngu sa nyi ne ngu we̱. Musa ri gbe̱e̱ ekwe ne ngu ye ro, me̱di ko ro shwi ekwe nna we̱. Musa a hu he Be̱ne̱ shi miimi. Wire Be̱ne̱ he nka ne ngu he re kwa nné ngu ré ning brru re nzhi ngwie̱ mbe.
Be̱ne̱ i nyi ngbá re-ankyang hwie̱ nga onu ne Musa. A zhe ne re-shezhi Masarr mbe i shi yu nné Isrreela, á ya wre̱ a Brra Nzhwo Shwo. Be̱ne̱ ci ya wu bi igbe̱ re yhwa brra nzhwo rishi nna, nzhwo ne ngu shi cwuncwuu we yang. Wu yhwa, he̱rri aa ki kye, aa ya yo ci re-zibe̱ ngu a we ebe hwerri nneywí ré ning cwo. Zhe ne mbe tsa zhwozhwo mbe, re-shezhi Masarr á ya ning ngwie ma he mbe shi zhwe rewe Isrreela. We zhe ne mbe ya cwu a zetsi, rishi nna ning brru ngu a ya we ku miimi, zhwozhwo mbe á ci shweni.
Nyi Musa ne Be̱ne̱ ngu i ki ngwa Nti Nka ngu ngbe re mie̱ nné ngung, nné Isrreela. A zhe ne mbe tsa Brra Nzhwo Shwo, á cwo á ya wre̱ a Ngbra Sine. Musa ngra a ngbra nna aha ngu ya ku Be̱ne̱. Be̱ne̱ he nka ne Musa aha Nti Nka ngu. Be̱ne̱ wie ngbá Nti Nka ngu komo shwa a re-baara ngbatsieng wie cwuo wehwie. A zhe ne Musa ya she ne rewe Isrreela mbe shi ye kpanshwu mbe, aa zi ngbatsie nna a be aha ehwie dzio, he̱rri á hwin. Be̱ne̱ ki ci ca yaka ngbatsie, wire ngu ning wie Nti Nka nna te̱nte̱. Aa fo re-rie we yang ne e sa ngbatsie nna a Kpaati ꞌJee a yarri Ewie Wiri a Ndu Be̱ne̱.
A zhe ne Musa i cwucwu a zete Ngbra Sine̱, ngu a wie Nti Nka Be̱ne̱ zhwozhwo. Aa wie a yarri re-krre̱de̱ wecwuoo na ce̱ucwung a ꞌJee Reni na Bebrru ne we ye he re-krre̱de̱ Musa (a bi: Ce̱ucwung, Wruci, Livitiku, Hwie Nné, ngbe Nti Nkang Mie̱ Nka). Ri Nti Nkang Nyi Nka.
Musta: (Mat 13:31-32; 17:20; Mar 4:31-32; Luk 13:19; 17:6). Musta nyi ya zhwe ekwe. Ncwe musta á shi cwrretete, me̱di kundu ne e ki tsi we̱ ya ci ekwe.
Naama: (Luk 4:27). Naama nne Sirriya i nyi ya brra nggwe̱ re-shezhi, ko i nyi nne Yahudi we̱. A i bi ruhunzhwe̱. Aha ni a zhe ne ngu i ho he bi ya nne ti re̱se̱ng ne e ki ye he Elisha a Isrreela, ngu a ywa nwie ngu aha ngbe re ki kyia. Elisha a he ne ngu he re ywa a Brra Riywi Urrdu re ya ngwie rishi ce natsie̱. A zhe ne Naama ngu ya nyi ni, ngu a ci gbingbi.
Narrdi: (Mar 14:3; Yoh 12:3). Narrdi nyi ya remie bi shwe̱ rina ne ya mbrru ngu i be mi, ngu ya kro Jesung a nta. Á nyi remie nna ne rishi gbre ya ekwe ne e ki ye he ze̱kye̱ narrdi.
Ndu Be̱ne̱: A ti tiya ne rewe Isrreela i gye̱ tsi yi, Be̱ne̱ i he ne Musa he re ki nyi ya ndu. Aa ki ti tsantsa zhwe ndu ne ngu shi nying, he re nyi ne trro ngbe kpe ankya rehwe. Á i shi hung bi Ndu nna wé̱ ko ankya nna wé̱ ne̱ mi re nzhi ko zohu ewie ne mbe cwo a ning srra, wire wé̱ nyi ndu nna te̱nte̱.
Á i shi sa Kpaati ꞌJee a Nwie Wiri Kaka a yarri Ndu nna. Á bra i shi sa baara rahwan ne Be̱ne̱ i ning wie Nti Nkang Mie̱ Nka ngu ngbe kpi re-ankya a yarri Kpaati ꞌJee nna. Ri Kpaati ꞌJee.
Nné Yahudi tiya i shi ye Be̱ne̱ mbè a yarri Ndu nna nwie nyi re-teede he̱rri zhe ne Solomo i ya no Brranyi Be̱ne̱.
Ngbra Arresa: (RNné 17:19, 34). Ngbra Arresa nyi ewie Rotsu Brrá Nné ngwie̱ Atina a mbè ngwie̱ nné Heleni. Á yé mwe nna he Rotsu Ngbra Arresa.
Ngbra Sine: A nyi ngbra ne Musa i ning ngra ngu ya he nka ne Be̱ne̱ a zhe ne Be̱ne̱ i ki ngwa Nti Nkang Mie̱ Nka shwa. Ri foto ngwie̱ nna a fotó re-ngwie̱.
Nhwie̱n Rina: (Luk 23:43; 2Kor 12:3; RYoh 2:7). Riti nka ne̱ a zhe Heleni nyi “Parradis.” A ya zhe, nhwie̱n rina a nyi nhwie̱n Edene ne Be̱ne̱ i ning sa Domu ngbe Hawa a ce̱ucwu ebe ngwie̱. A yarri ꞌJee Hwi, Nhwie̱n Rina nna nyi zinye̱, ewie rina ne nné ce̱ nka Jesu Krristi mbe ning ywá a zhe ne mbe hu.
Nineva: (Mat 12:41; Luk 11:30, 32). Nyi lo ngwie̱ ne Be̱ne̱ ngu i te Jona nne ti re̱se̱ng he re ya we brro nka ngu. Be̱ne̱ i te he re ya we ting he ngu shi ci ngwie̱ mbe re ci shweni aha re-e̱ngwie̱ mbe. Zhe ne mbe ho nka Be̱ne̱ a nu Jona á ku rana á si ywe̱. Aha nii, Be̱ne̱ we we re-e̱ngwie̱ mbe, koo bra we ci á ci shweni we̱. Ri Jona.
Njeli: Re-njeli e̱ á nyi nnenté Be̱ne̱, me̱di koó bi rwe̱ shi shi nneywí we̱. Á srrá a nyyi Be̱ne̱ ko zohu zhe. Ko bi nne re hung we ri we̱, se we nne ne mbe ya wre̱ nwie ngu. Be̱ne̱ we té ne mbe ki nyi cwuo. Nyi mbe ne mbe cwo nneywí (Di RNné 12:6-11; Ibr 1:14). A ya zhe, Be̱ne̱ we te ngbe ré ya ti ya ngba yankya ne ngu shi ci.
Á ye brrang a tsi mbe he Mikayilu (Yah 9). Á ye ya brrang nna he Jibrreelu (Luk 1:19-26).
Nné Epikurriya: (RNné 17:18). Nné Epikurriya nyi ya ekpri ne mbe i zhwe mie̱ nka ya ꞌshwa zentsi ne i ki ye he Epikurru. Epikurru a i mie̱ nka he nneywí ré kre we kya ne ngu shi we ngwa ehwie kla a srra mbe, he ré to ze̱nze̱ ne kya ngu shi we be ne ruhu, rwe̱ wie ngbe ne owu.
Nné Ibrrani: A nyi nné Ibrrani e̱ mbe nyi nné Yahudi. Nné Yahudi, ka nné Ibrrani e̱ ho, á nyi nzhwe Ibrrahin. Lo “Ibrrani” e̱ wru a lo ya brra yo mbe ne i ki ye he Eberr. Ri Nné Yahudi.
A nyi Nka Ibrrani ne nné Yahudi mbe i he. Á bra wie jie̱ re-krre̱de̱ ꞌJee Reni a zhe Ibrrani.
Nné mie̱ Nti Nka Musa: Nné mie̱ Nti Nka Musa i nyi nné ne mbe i srra re wie Nti Nka ne Be̱ne̱ ngu i ngwa Musa re mie̱ nnéng. Ri Nti Nkang Mie̱ Nka ngbe Musa.
Nné Sadukyi: Á nyi ya ekpri brrá nné ne mbe bi va a tsi nné Yahudi. Á he he nneywí ré zhwe Nti Nka Be̱ne̱ ne Musa i we mie̱ng ye̱ye̱rri we̱sa ne yá re-ankya ngbe re-teede na mbe ne mbe ning brang a merin. A nyi aha ni ne mbe kre we srra nwie yaa kwa be ngbe nné Farisi. Á bra bi kpi re-ankya ne mbe mie̱ ne mbe shi ka. Nné Farisi e̱ á he he kundu nneywi hu, a bra bi deze a nhu wa, me̱di nné Sadukyi e̱ koó shî he shi ni we̱. Ri Nné Farisi.
Nné si gondu: A zhe Jesu, nné si gondu á i shi nyi nné Rroma cwuo a zhe ne nné Rroma mbe ye nné Yahudi a cwe, mbe shi ye ringgwe̱ a zete mbe ne igbe̱. Mbe nné si gondu a á i nyi nné Yahudi we nci mbe, me̱di á she nné Rromang nwie si gondu a nva re-gimbe mbe nné Yahudi ne ce, aha re-shezhi Rroma. Gbengbe ni, nné si gondu a i ning bra na mbe aha mbe trru re sa a rujuhu mbe. Aha nii, nné Yahudi e̱ á we ce̱trri.
Nné Sitoki: (RNné 17:18). Nné Sitoki e̱ á nyi ya ekpri ne mbe i zhwe mie̱ nka ya ꞌshwa zentsi ne i ki ye he Zeno. A i mie̱ he nneywí ré srra srra mbe ne zentsing hu Kwili ngwie̱ zhwozhwo. A he nneywi we̱ bi ehwie kla kaka re ne̱ kundu ngu zhwe ko nda we shi kya ne ngu ning shi, we̱sa ne bē aha nka srrang ho shwing ka riywe̱ng.
Nné ti re̱se̱ng: Nne ti re̱se̱ng nyi nne ne ngu ti nneywí re̱se̱ re-ankya ne Be̱ne̱ ki ting. A ngwá nneywí re-nka Be̱ne̱.
A zhe ne i wie re-krre̱de̱ ꞌJee Reni, Be̱ne̱ i te nné ti re̱se̱ng shi mbe Samela, ngbe Ishaya ngbe Irimiya, ngbe ne kpi mbe. A nyi mbe ne Be̱ne̱ i we ti re-ankya ne mbe cwo a ci a ncwuee. Nné ti re̱se̱ng á wie re-nka mbe shi ne nzhi hwie a yarri re-krre̱de̱ ꞌJee Reni shi mbe Ishaya ngbe Irimiya, ngbe kpi mbe. Á ti re̱se̱ nkang bî Jesu Krristi aa ci re-rie we yang wire ne e ki bî. Á ti re-ankya we yang ne Jesu ri nyi ngbe re-ankya ne mbe ri ki she. Á bra trru re-ankya we yang ne mbe ri ci a rotu ne ebe ngwie̱ rikpa yhwe̱, a rotu ne Jesu Krristi ri be re ya nyi ngwie̱ nka.
A ya rewie a yarri ꞌJee Hwi, shi a krre̱de̱ Yohana 1:21, á he nka aha ya “Nne ti re̱se̱ng.” A nyi ngu ne i ning he nka a krre̱de̱ Nti Nkang Mie̱ Nka 18:15-18 he nyi ya brra nne ti re̱se̱ng ne Be̱ne̱ ngu sa ꞌjee he ngu ri ki te.
A yarri ꞌJee Hwi, nné ne mbe he nka a yarri igbe̱ Nshe Wiri, á we ye he nné ti re̱se̱ng ma. Á ngwa re-nka mbe ne mbe wru a nwie Be̱ne̱.
Nné Yahudi: Á i ye nnenvá Ibrrahin, ngbe Ishaku, ngbe Yakubu a ce̱ucwung he nné Isrreela, ka ngwie̱ Isrreela. A ce̱ucwung, a i nyi we nzhwe Yahuda ne e we ye he nné Yahudi. Yahuda nyi ya a tsi rewe Isrreela shwa ne otu wehwie. Me̱di, re be a merin, a zhe ne nné Isrreela mbe ya ning brru srra srra na ꞌhwié a Babila, á ne̱ ne we ye zhwozhwo mbe he “Nné Yahudi.” Ri Isrreela.
A yarri rewie, shi krre̱de̱ Nka Rina ne Yohana ngu wie, nnencwueé a ncwuo ringgwe̱ Yahudi ne mbe i cwe zewe aha mbe nyi nné ngwie̱ Yahudi, á i we ye we he “Nné Yahudi.” Jie̱ mbe i ra Jesu. Kpi nné bra i ye Jesu he “Nggwe̱ nné Yahudi.”
Nné zhwe Jesu: Nné zhwe Jesu á nyi nné ne mbe sa rie a ngu. Á ho nka ngu re ning nyi cwuo. A yarri krre̱de̱ Re-cwuo Nnenté, á we ye ne yaká re-lo he “Nné ce̱ nka” ka “re-gimbe.”
A yarri re-krre̱de̱ Nka Rina Mata, ngbe Marrku, ngbe Luka ngbe Yohana, a bi nné zhwe Jesu shwa ne otu wehwie ne e ta re-lo mbe. A nyi mbe ne̱ ne Jesu i we kyie ne mbe srra ngbe ngu. Á we ye he “nnenté” (Mat 10:1-4). Di Nnenté.
Nnenté: Jesu i kyie nné shwa ne otu wehwie a tsi nné ki zhwe ngu ngbe ré hwie̱ nnenté ngu (Mat 10:1-4; Mar 3:13-19; Luk 6:12-16). Á srra ngbe ne ngu, ne ngu we mie̱ nka. Á i di ne nyyi mbe ne Jesu ngu hu, ngu bra deze. Aa we te nwie nneywí ré ya ti kya ne mbe di, ré bra brro nka rina ngu. Á hwie̱ nnencwueé nné ce̱ nka Jesu a ce̱ucwung.
Re be merin, Jesu ya wre̱ nwie Bulu, ngu a ki ci re hwie̱ nnente. A bi Barrnaba ngbe yá kpi nné ne i we ye he nnenté ma.
Nnyie̱ shi brra ca: (RYoh 12:3; 13:4; 16:13; 20:2). A nyi ya brra nnyie̱ ne ngu shi shi nyi brra ca. A yarri Krre̱de̱ Revi Yohana, ngu nnyie̱ ne̱ yo a nu Shetani, nggwe̱ rewienci. Re-krre̱de̱ tiya tiya i he nka ne zhwe nnyie̱ ne̱. A nyi miimi ne lo nnyie̱ ne̱ ngu ning wru, me̱di koó sa she zhwe nnyie̱ nna a be ngwie̱ we̱.
Nshe Wiri: Nshe Wiri nyi Nshe Be̱ne̱. A nyi Be̱ne̱ we rici ngu, we shi ne ꞌBe̱ nyi Be̱ne̱, Jesu Krristi nyi Be̱ne̱. Wetsie̱ mbe nyi Be̱ne̱ zunzrru (Mat 28:19). Nshe Wiri ngwié a yarri nne ce̱ nka Jesu Krristi ngbe we̱ srra ngbe ne ngu.
A cí nneywi re hu raywrra (Yoh 16:13; 1Kor 2:10-13). A kú Be̱ne̱ aha nné ce̱ nka Jesu Krristi (Rro 8:26-27). A cí nneywí re hu rê Be̱ne̱ (RNné 13:2; 16:6-7). A ngwá nneywí igbe̱ aha ré ning brro nka, ré bra ning nyi cwuo Be̱ne̱ (1Kor 2:4-5). A ngwá nneywí re-beewang nyi re-cwuo ne ngu ci ekpri nné ce̱ nka re ci igbe̱ (1Kor 12:4-11).
Nti Nkang Mie̱ Nka: Á i wie Nti Nkang Mie̱ Nka Be̱ne̱ a yarri re-krre̱de̱ wecwuoo na ce̱ucwung a Bebrru. A ning bi Nti Nka ne Be̱ne̱ ngu i ngwa Musa aha nné ngu, a bra ning bi re-nka tiya na re-ze̱ nneywí ngbe na nné Isrreela. Di Musa.
Nuhu: (Mat 24:37-38; Luk 3:36; 17:26-27; Ibr 11:7; 1Pit 3:20; 2Pit 2:5). Nuhu i srra gbangba tiya. Kya ne ngu ce̱ a Domu, nne ce̱ucwung, Nuhu nyi ze̱ na krruvaya. A rotu ngu, nneywí nyi re-e̱ngwie̱ we yang. A nyi aha ni ne Be̱ne̱ ngu i ci ga nné zhwozhwo ngbe konda ci shweni a brra nze ne ngu i fo rotu nshwa ꞌweni nwie wie totu ne te̱ne̱. Be̱ne̱ i ci Nuhu re nyi ya brra jirigi rishi aha re ning ngwie ngbe mbrru ngu, ngbe rewe ngu wetsie̱ ngbe mbrrú mbe, ngbe re-ankya rehwe, ngbe re̱mie̱ ngbe iizhí zhwozhwo.
Omega: (RYoh 1:18; 21:6; 22:13). Ri Alfa.
Para Paska: (Mat 26:2, 5, 18-19; ngbe kpi.) Lo “Paska” shi zhe Heleni. A zhe Teede Paska, nné Yahudi e̱ nyi ya brra para. Maana ngu a zhe Rigwe e̱ nyi “Wara.” A zhe Para Paska, nné Yahudi e̱ á lu ne zhe gbangba tiya ne Be̱ne̱ i we kyia a nva nné Masarr ne mbe i nyi hwié mbe. A zhe ana Be̱ne̱ i ti nné Isrreela he ngu shi te njeli ngu ngbe re be re ya yhwi rewerento a ko zohu eri a ngwie̱ Masarr. Me̱di a he ne nné Isrreela he ré ca canvé wé̱ kprre̱ roshwong a re-gbundu mbe; aha kundu njeli ri be ngu shi cie̱ ngu ri roshwo nna, we̱ wara eri nna. Ko we̱ yhwe̱ ho ewerento a ri nna we̱. Ko zembe eri nné Isrreela ne mbe shî, mbe nyi ye̱ye̱rri ne kya ne e we heng, njeli be ya wara reri na mbe. Aha ni, a ko zohu zhe Para Paska, ko zohu eri nné Yahudi á cie̱ canve wé̱ shwi. Wire wé̱ ye ré lu zhe ana (Luk 22:7-8).
Para: Nné Yahudi bi ngba re-para ne mbe nyi ko zohu rie aha mbe lu ne re-ankya rina ne Be̱ne̱ ngu we nying a re-zhe ne mbe wara.
Para Penteko: (RNné 2:1; 20:16; 1Kor 16:8). Maana Penteko nyi “nshwa wecwuoo.” Nné Yahudi e̱ i shi nyi Para Paska wé̱ ci rotu nshwa wecwuoo wire wé̱ ya nyi Para Penteko a bikying ca alikama tsantsa zhe ne yhwe̱ Mayu nyia re nzhi yhwe̱. A nyi otu Para Penteko ne Nshe Wiri i be a nné ce̱ nka Jesu Krristi (RNné 2:1-4).
Para Re-ndu: (Yoh 7:2). A nyi Para Re-ndu ne nné Yahudi mbe ning nyí rekwi aha ne mbe ca nyya mbe yhwe̱. A zhe ana á nyí re-ndu, ngbe wé̱ srra yarring he̱rri se̱ti zunzrru, aha ngbe mbe lu ne nné tiya mbe ne mbe i srra yarri re-ndu a zhe ne mbe i gye̱ a tsi yi he̱rri re-rie nshwa ꞌweni wire mbe ngwie a ngwie̱ ne Be̱ne̱ ngu we sa ꞌjee.
Parang ye brredi we̱sa yisi: (Mat 26:17; Mar 14:1, 12; Luk 22:1, 7). Á nyí teedeng ye brredi we̱sa yisi a zhe ne e fro teede Paska. Nné Isrreela fo rotu natsie̱ nwie ye ya ne koó ning ci yisi we̱. Á nyi ni aha mbe lu ne zhe ne nné Isrreela mbe i to hwrihwri he̱rri ne ko mbe i bi zhe mbe ning ci yisi a ntsi felewa he̱rri mbe tsio re hru wire mbe ning nyi brredi we̱.
Paska: Ri Para Paska.
Re shi ni: (Rro 1:25; 9:5; 1Kor 14:16; 2Kor 1:20; ngbe kpi rewie) A nka nné Yahudi, maana riti nka he “amen” nyi “nde re shi ni”, ka “a nyi cence.” Kundu ne e ku Be̱ne̱, ngbe ga nné zhwozhwo wé̱ shî he, “Amen”, woto he “Nde re shi ni.” A yarri Krre̱de̱ Revi Yohana 3:14, á ye Jesu he Amen, aha nyi ngu ngu nyi raywrra.
Re-ve Dooda: Nyi ya krre̱de̱ a yarri ꞌJee Reni ne ngu ning bi re-veng de Be̱ne̱. Nyi Dooda ngu i wie jie̱ re-ve nna.
Rihwie̱n: (Rro 11:17, 24; Yak 3:12; RYoh 11:4). Rihwie̱n ne e ning he nka a yarri Bebrru a shi ka ne na nzhi a ngwie̱ nzhi he. Nné Yahudi e̱ á ning nyi yâ ne remie nna, á ning nyi remie kwe, á bra ning nyi re-ankya kanka kanka ne remie nna wa. A bi ya rugu a Urrushelima ne rekwe nna mbe ning ci we yang, á ki ye he Rugu Rekwe Rihwie̱n.
Rije: Re-rije nyi nnencwuó Shetani. Á ci nneywí ruhu, ka ré ci nneywí ré nyi e̱ngwie̱, ré we rê Be̱ne̱ ngbe ré zhwe Shetani. Kundu nneywi shi rê Shetani nwie nyi e̱ngwie̱, ya zhe a nyi re-rije mbe srra yarri ngu. A nka Heleni á ye rije he “nshe le̱le̱” ka “nshe e̱ngwie̱.”
Ringgwe̱ Be̱ne̱: Ringgwe̱ Be̱ne̱ nyi srra srra Be̱ne̱ ngbe nné ngu. Nggwe̱ ye ringgwe̱ a zete nné ngu. Be̱ne̱ nyi nggwe̱ aha ne ngu cwo nné ngu, ngu bra we ngwa ko nda ne mbe ce̱. A wé kwa re we ti kya ngu ce̱ he re nyi. Nné ne mbe shi Ringgwe̱ Be̱ne̱ á nyi nné ne mbe sa rie a ngu ne mbe bra shî nka ngu. A zhe ne Jesu Krristi i be a be ngwie̱, Ringgwe̱ Be̱ne̱ be aha Jesu Krristi kla nneywí rê ngbe ré ning srra yaka srra ne ngu nyi hwing ngbe Be̱ne̱.
Ringgwe̱ Be̱ne̱ shi ko he ne ngu ning bi nné ne mbe we Be̱ne̱ re hwie̱ nggwe̱ mbe. Kundu Jesu ri ya ning brru, wire Ringgwe̱ Be̱ne̱ we̱ be zhwozhwo.
Rotsu Brrá Nné: (Mat 26:59; Mar 14:55; 15:1; Luk 22:66; Yoh 11:47; RNné 4:15; 5:21; 6:12; 22:30; 23:1; 24:20). Rotsu Brrá Nné e̱ i nyi ekpri nné nyi nka nné Yahudi ne mbe i cwu nné nshwa natsie̱ ne otu zunzrru ka ré hle ho. Nyi mbe ne mbe i shi cwue̱ re-nka teede nné Yahudi. A zhe ne i ywa ne Jesu nyyi mbe, á ki nyi nka hu. Me̱di a i nyi we ringgwe̱ Rroma ngu bi de̱me̱ng nyi ya nne nka hu. Aha ni mbe e̱ ki lu re nzhi nwie goona Bilatu ne ngu i nyi nne Rroma.
Rrabbi: Nné Yahudi e̱ á ye brra ꞌshwa zentsi he “Rrabbi”, woto “nne mie̱ nka.” A nyi lo grime̱. Wé̱ bra hung ki ye he “Rrabboni.”
Rraha: (Ibr 11:31; Yak 2:25). A i nyi ntsie̱wente, me̱di aa la rewe Isrreela ne Joshwua ngu we te ranranng ré ya gye̱ ngwie̱ ne mbe cwo a se̱ng ne cwe. A i nyi aha ne ngu sa rie a Be̱ne̱, ngu bra sa rie he nyi kya ce̱ Be̱ne̱ ngbe rewe Isrreela ré se̱ ngwie̱ nna. Aha ni Be̱ne̱ ki mwo rina, a zhe ne nné Isrreela mbe i ya ye ngwie̱ nna a cwe, á ki we ngu a aha ne ngu she nné Be̱ne̱ng. Nyi ngu ne e tsie lo ngu a Mata 1:5 a nhwie̱ ne e ning bî Jesu.
Rrahila: (Mat 2:18). Rrahila i nyi mbrru ce̱ a tsi mbrrú Yakubu, ewe Ishaku. Nyi ngu ngu nyi de̱ Usufu ngbe Benjemi. A yarri Mata 2:18, á ning nyi cwuo ne lo ngu a nu dé̱ rewe Isrreela zhwozhwo.
Rrebeka: (Rro 9:10-13). Rrebeka i nyi mbrru Ishaku, ewe Ibrrahin. A i bî reyhwii, Isuwa ngbe Yakubu. Ri Ibrrahin, Isuwa, ngbe Yakubu.
Rwe onu: A nyi ya teede nné Yahudi ne mbe srra we̱sa ye yâ a ya zhe. Á ki ye he rwe onu. A nwie nné Yahudi, rwe onu a nyi sheede se̱ ywe̱, ngbe ehwie dzio, ngbe nywe̱ rici a nyyi Be̱ne̱.
Samariya: A i shi a nva arewa na ngwie̱ Yahudi, a zetsi Yahudi ngbe re-nkla Galili. A zhe Jesu, a i bi re-ankya ne mbe mwe nné Samariya ngbe nné Yahudi. Brra yo mbe shi zunzrru, ne ngu nyi Ibrrahin, me̱di á shi kanka a nka ewieng ye mbè. Mbe nné Samariya á he aa mwa ye̱ye̱rri re ye Be̱ne̱ mbè a Rugu Gerrizi ko nyi a Urushelima we̱. (Hwie Yoh 4:19, 20). Nné Yahudi e̱ á ce̱trri nné Samariya. Ri Nné Yahudi.
Samela: (RNné 3:24; 13:20; Ibr 11:32). Samela i nyi ya brra nne ti re̱se̱ng. A nyi ngu ngu i mia Dooda re hwie̱ nggwe̱ nné Isrreela. Ngu Samela i nyi ya brra nnencwuee nné Isrreela.
Sarra: (Rro 4:19; 9:9; Ibr 11:11; 1Pit 3:6). Sarra nyi mbrru Ibrrahin. A i srra we̱sa ne she ehwie, me̱di aa ya bî Ishaku a zhe ne ngu kwe. Ri Ibrrahin.
Se̱ ywe̱: Se̱ ywe̱ nyi nke he nneywi re hu he ngu nyi e̱ngwie̱, ngbe we̱ we ni nyi e̱ngwie̱, wire we̱ ne̱ ne nyi kya ne Be̱ne̱ ce̱. Aha ni, we̱ he Be̱ne̱ re ki we re-e̱ngwie̱ ne ngu nyi; he kya ngu pie a zheng ana he̱rri srra nce ngu zhwozhwo, ko ngu bra bi ning brru ne emerin wa we̱.
Setuwaji ka LXX: A nyi Bebrru Ibrrani ne e wie zhe Heleni. A zhe ne i ko nné Isrreela re nzhi srra srra ꞌhwié a yaka ngwie̱ a zhe ne e we ye a cwe, á i yaa se̱ a re-ngwie̱ kanka kanka. Ngbe jie̱ rewe mbe e̱ ya ne̱ ne he we nka Heleni, koó hung he nka Ibrrani we̱. Aha ni á we bra Bebrru zhe Ibrrani re be nka Heleni ne jie̱ nné re-ngwie̱ a zhe nna mbe i he. Á i ye krre̱de̱ nna he “Setuwaji” nyi nke he “Nné nshwa natsie̱” aha nyi nné nshwa natsie̱ mbe i bra. Nné wie re-krre̱de̱ ꞌJee Hwi á ko ya re-nka mbe a yarri LXX ne̱. Kya a nyi ngwiee ne yá re-nka mbe e̱ á re shi ka ne na ꞌJee Reni a zhe Ibrrani.
Shetani: Shetani nyi nggwe̱ re-rije a bra nyi rwinko Be̱ne̱. A brra nneywí aha ngu we ci re nyi e̱ngwie̱. A srra re ci nné ne mbe se̱ Jesu re srra re hwie re-ankya e̱ngwie̱ ne mbe i nyi aha re ri shi de̱ Be̱ne̱ we we re-e̱ngwie̱ mbe we̱. Á bra ye Shetani he Nne Brra Nné. A bra nyi nggwe̱ ebe ngwie̱ na zhe ne ne̱. Ri Beelzebu.
Sikamo: (Luk 19:4). Nyi zhwe ya ngba ekwe shi shi riyhwietsie ne e tsi a rekyi rê ngbe nvang nna wé̱ yaa kla. Ko bi rwe̱ ré ning ngra we̱. Rekwe nna i brri we brri a Isrreela he̱rri á ning nyí ro, á bra hu ning nyi ncwúng srra mi.
Sinamo: (RYoh 18:13). Sinamo nyi ntsi yankya ne e nyi ne uhwrro ya ekwe. A bi shwe̱ rina, a bra i bi ncwé̱ we yang. Á ki kré ngbe ne ya remie, nyi ngwiee ne e ning miá nné. A ya zhe á kwe a kwe nne.
Siyona: (Mat 21:5; Yoh 12:15; Rro 9:33; 11:26; 1Pit 2:6). Siyona nyi ya rugu a tsi re-rugu a ngwie̱ Urrushelima. A ya zhe lo Siyona he nka ne ngwie̱ Urrushelima, a ya zhe á he nka ne ngwie̱ zinye̱, a nwie ne Be̱ne̱ ngu ning shi (Ibr 12:22; RYoh 14:1).
Sodo: (Mat 10:15; 11:23-24; Luk 17:29; RYoh 11:8; ngbe kpi). Sodo nyi ngwie̱ ne Lotu ngu i ning srra ngbe nnenva ngu. A i shi dudu ne ya ngwie̱ ne e ki ye he Gomorra. Nné re-ngwie̱ wehwie ne̱ á i nyi re-e̱ngwie̱ we yang, aha ni Be̱ne̱ shwi re-ngwie̱ mbe ne ro. Ri Lotu.
Solomo: (Mat 1:6-7; 6:29; 12:42; Luk 11:31; 12:27; RNné 7:47). Solomo i nyi ya ewe Dooda. A i hwie̱ brra nggwe̱ nné Isrreela. A ya zhe, Be̱ne̱ i be nwie Solomo a yarri revi a ki rinng he re ti kya ngu ce̱ Be̱ne̱ re ki ngwa, Solomo a kyie he Be̱ne̱ re ki ngwa zentsi ngbe ngu ning bro nné ngu rina rina. Solomo a hwie̱ nne bi zentsi re ne̱ ko nye̱. Be̱ne̱ bra ki ngwa dukyie̱e̱ we yang. Nyi ngu Solomo ne ngu i ke̱she no Brranyi Be̱ne̱ na ce̱ucwung a nu Ndu Be̱ne̱ ne nné Yahudi mbe i shi ning ye Be̱ne̱ mbè. Á no Brranyi Solomo ne rahwan, ngbe ngbatsie bi grime̱, ngbe re-ankya bi ncwé̱ we yang, Brranyi nna bi rina kpe̱kpe̱.
Usufu: A bi nné piriri ne i we ye he Usufu a Bebrru:
1. A bi Usufu ne ngu nyi ya a tsi rewe Yakubu shwa ne otu wehwie. Yakubu ne ngu nyi be̱ rewe Isrreela zhwozhwo. Usufu i nyi gimbe Benjemi. Di (RNné 7:9-14; Yoh 4:5; Ibr 11:21-22; RYoh 7:8).
2. A bi Usufu ne ngu i nyi nto Merri, Merri ne ngu bî Jesu Krristi. Di (Mat 1:16, 18-20, 24; 2:13, 19; Luk 1:27; 2:4, 16, 33, 43; 4:22; Yoh 1:45; 6:42).
3. A bi Usufu ne ngu nyi ya gimbe Jesu. Di (Mat 13:55; Mar 6:3).
4. A bi Usufu ne ngu nyi gimbe Yakubu iishing. Di (Mat 27:56; Mar 15:40, 47).
5. A bi Usufu ne ngu nyi nne Arimatiya. A i nyi nne bi va, aa bra i shi a ekpri brrá nné Yahudi. A i nyi te̱nte̱ nne ne ngu zhwe Jesu Krristi. Di (Mat 27:57-60; Mar 15:42-46; Luk 23:50-53; Yoh 19:38-42).
Yohana: A bi nné piriri ne i we ye he Yohana ne e ta re-lo mbe a yarri re-krre̱de̱ ꞌJee Hwi. Re-na ne mbe nyi cwuo we yang ne e we hu a nyi Yohana Nyi Batisma ngbe Yohana ne ngu i nyi nnente.
1. Yohana Nyi Batisma i nyi nne ti re̱se̱ng ne ngu nyi rê aha Jesu. A i nyi nne ti re̱se̱ng shi shi Iliya. A i brro nneywí nka he ré si ywe̱, ré ning brru re be nwie Be̱ne̱ shi Iliya ngu i brro. Di (Mat 3:1-15; 11:2-19; 14:1-12; 17:13; 21:24-32; Mar 1:4-11; 6:14-29; 11:29-33; Luk 1:13-17, 57-63, 76-80; 3:2-20; 7:18-33; Yoh 1:6-8, 15, 19-36; 3:22-30).
2. Yohana nnente e̱ i nyi ewe Zebedi. Á ye gimbe ngu he Yakubu. A i nyi ya a tsi nnenté Jesu shwa ne otu wehwie. A i wie re-krre̱de̱ wecwuoo: Nka Rina ne Yohana ngu wie, ngbe Yohana na ꞌzrru, ngbe Yohana na ꞌhwie, ngbe Yohana na ꞌtsie̱ ngbe Revi Yohana. Di (Mat 4:21-22; 10:2; 17:1-13; Mar 1:29; 3:17; 5:37; 9:1-13, 38; 13:3; Luk 8:51; 9:28-36, 49, 54; 22:8; RNné 3:1-11; 4:13, 19-20; 8:14-17; Gal 2:9; RYoh 1:1, 4, 9; 22:2, 8).
Jona: (Mat 12:39-41; 16:4; Luk 11:29-32). Jona i nyi nne ti re̱se̱ng. A ya zhe Be̱ne̱ i ki te re nzhi ngwie̱ Nineva ngbe re ya brro nka a miimi. Me̱di Jona ce̱ ra, ngu a ngwie a jirigi rishi re nzhi yaka ngwie̱. A zhe ne mbe shi ciee a yarri jirigi rishi nna, Be̱ne̱ te ne ya ngba ncwu re ya gbe̱ jirigi nna. Nné ne mbe shi yarri jirigi nna á cwo á ya hu he Be̱ne̱ bi rimwi ngbe Jona, kya nke ngu ci ne ngu we te mi ne ngba ncwu ana. Aha ni á ki fo zhwu yarri brra nzhwo ana ngbe mbe ya kyia. Ya ngba hwen be ya ngwrra Jona, he̱rri aa ci rotu wetsie̱ wire ngu ya ki kwi a rekyi ci. Wire Jona deze ngu a nyi kya ne Be̱ne̱ he re nyi, aa ya brro nka Be̱ne̱ a Nineva.
Yunoki: (Mat 19:12; RNné 8:27-39). Yunoki nyi nne nto ne e ki ti shwuu. Nné Nzhwe Ngwie̱ i shi nyi ni ne ꞌhwié ka yá nné ne mbe shi we mie̱ yá re-cwuo na ringgwe̱. Ko nné Yahudi i bi zhwe teede ne̱ we̱ aha Be̱ne̱ i we mie̱ng he shi de̱ ré nyi ni we̱.
Zinye̱: (Luk 23:43; 2Kor 12:3; RYoh 2:7). Zinye̱ yo a nu nti nka Heleni wehwie. Na ꞌzrru nyi “Nhwie̱n Rina” shi shi nhwie̱n bi rina ne e ki ye he Edene ne Be̱ne̱ ngu i ning sa Domu ngbe Hawa a ce̱ucwu ebe ngwie̱. A ꞌJee Hwi, a nyi ewieng ho shwing, ne nné ce̱ nka Jesu Krristi mbe ri ning ywa a zhe ne mbe kwi.
Ziyu: (RNné 14:12). Ziyu nyi lo ya kpanshwu nné Heleni. A ya zhe á ki ye he Jupita. A i bi yaka kpanshwu rewienci ne i he nyi nnente Ziyu nna, á ki ye he Heme.
Zonggrung Mwe: Nné Yahudi e̱ i bi brra zonggru ne mbe ning mwe a Tung Srra Cwu. Ko zohu kla a Yahudi á bi zhwe zonggrung mwe mbe. Nyi zonggru nna ne e cwo ning hwie krre̱de̱ Be̱ne̱ ne e bra ning mie̱ Nti Nka Be̱ne̱ ngbe re-ankya ne ngu he re nyi. Nyi miimi ne nneywí mbe cwo ning mwo rumwo re ye Be̱ne̱ mbè wa. A yá re-zhe á nyí nneywí nka a miimi. A ce̱ucwung, riti nka “Zonggrung mwe” ne̱, ko i nyi we runo we̱, me̱di a nyi ekpri nné ne mbe cwo mwe rici.
Zunkya: (Mat 7:6; 13:45-46; 1Tim 2:9; RYoh 17:4; 18:12, 16; 21:21). Zunkya ne e ning he nka a Krre̱de̱ Be̱ne̱ e̱ nyi ya zahwan bi rina ne ngu bi ncwé̱ we yang. A bi rina ri, a nyi kye̱kye̱ng a bra si. Á ning nyi re-iinywa ngbe yá re-ankyang nyi risa.