Iti konan sitin libro ket madumog a peteg nin Saritaꞌ nan Dios para sa sarban tawo. Natao yayti nin libro sa Uꞌnan Tistaminto tan Baꞌyon Tistaminto. Si Dios binyan nasara nin inspirasyon a abaw nin tawo ta pigaw nin naisurat ti nin libro sa irgo ran diri. Si Biblia a pinablin kasuratan a manꞌalilbien ran masantos nin saray sarba ran tutawon mampagmatalek konan Dios tan mamper kona ni Catawan a Jesu-Cristo. Siti a sangkagsenan sa sarba nin magwaꞌ nin tepren no maipaꞌkaꞌ sa byay nin Cristiano, sa pammemper tan sa pakaisalba. Mintras nin mambasawen tan manꞌadalen moyoy Saritaꞌ nan Dios, imatleken moyo kumon, rumiriket kamo, tan usaren moyo sa byay moyo tan magꞌin kumon nin puon nin pakauman nin pitatawo moyo.

Banaꞌ ta kai ya et nin naipataros a Uꞌnan Tistaminto sa irgon Bolinao, nadisisyunan nin pikalamuen saray Baꞌyon Tistaminto nin naipataros sa Bolinao tan si Uꞌnan Tistaminto nin Tagalog, ket sayti sawanin a linaman nan sitin libro a si Biblia.

Sapa kumon ta say karabayan nan Dios ket matukid konran tutawo nin Bolinao yupaꞌ sa Saritaꞌ na (Isaias 55:10-11) sa irgo nin Bolinao. Si Dios a marayo!

Si Dios a syay mannurat ket tininreg nasara nin binyan nin inspirasyon a masurok aꞌpat a puloꞌ nin tutawo ta pigaw nin isurat ra a nibaritaꞌ na sa luob nin masurok a 1,500 taon. Konran sarayti ket main nin adiꞌ, prupita, duktor, maniningir nin buis, mangangwaꞌ nin turda, maistro, maninilay tan mammastor. Main nin lulibron naisurat nin naibaritaꞌ no siꞌno a nanurat tan main anamaet nin kai naibaritaꞌ. Mataman nin si Biblia ket nisurat ya sa luob nin abaw a taon tan saray nanurat ket nangibwat sara sa saka-sakalakon kapapaꞌsar nin byay, kasa gapo nin nisurat ra nin mikuntra banaꞌ ta si Dios a nangibwatan nin kukaisipan ra (2 Timoteo 3:16).

Si Biblia ket kadinepan ya nin aꞌnem a puloꞌ tan aꞌnem nin lulibro. Sa luob nin yasut-yasot a taon mayadiꞌ ya nin nuliꞌ sa langit si Jesus, pinikakalamoꞌ ti ta pigaw nin nagꞌin tanan sayay libro. Main nin rwa ray impurtantin nikatao nan Biblia: si Uꞌnan Tistaminto tan si Baꞌyon Tistaminto.

Say nakasurat sa Uꞌnan Tistaminto ket maipaꞌkaꞌ sa nipamarsa nan Dios sa langit tan sa lutaꞌ tan sa sarban iti sa sayti; say nikanaboꞌ nin tawo sa kasalanan; say uisturya maipaꞌkaꞌ kona ni Abraham, kona ni Moises tan konran raruman pupuon sa pammemper; say nipami nin Gugan-gan nan Dios, say pakitarato nan Dios konran tutawo sa Israel a saray puri na ni Abraham; tan say sarban nangyadiꞌ konran pupuon ran Israelita mangibwat sin saytaw sin piniliꞌ nasara nin Dios nin magꞌin nin tutawo na sin panaon nin itaw sarayna sa Canaan mayadiꞌ sara nin linmakwan sa Egipto. Matandaan sa Uꞌnan Tistaminto a masantos tan mapteg yay Dios, no ani a tikapen nan Dios konran tutawo na, tan wanin anamaet, maipadar yay pangakoꞌ nan Dios a mangibakiꞌ yan sayay Mangingisalba.

Si Baꞌyon Tistaminto ket maipaꞌkaꞌ ya kona ni Jesu-Cristo a syay Anak nan Dios tan syay Mangingisalba a nipangakoꞌ nan Dios nin ibakiꞌ na (Juan 3:16-17). Isalaysay et iti a historia nan uꞌnan iglesia, no paꞌno a pagkabyay nan sayay mammemper kona ni Cristo, tan maipaꞌkaꞌ sa mangyadiꞌ liꞌ sa adapen no sumubliꞌ yayna si Jesu-Cristo.

Ginda-gindat, say barang sayan libro sa Biblia ket nisurat nin gamet tan kai nin pinipasaya nin sayay libro a bilang sa maꞌkit tamo sawanin. Say urihinal nin katat o papil nin nakaisuratan ket kasayna sawanin, baleꞌ main nin tutawo sin nuꞌnan panaon nin inasirta ray nanurat nin abaw a kupya nin nuꞌnan kukasuratan ta pigaw nin say Saritaꞌ nan Dios ket kai nin maꞌmet, tan saytin nuꞌnan kupya ket sayti a nangipatukduan nin sarban birsyon tan nipangipataros sawanin. Sa raruman puparti, sayti nin nuꞌnan kukasuratan ket kai nin mipada. Kanyaꞌ nin sa raruman saytin puparti, main nin nilamoꞌ nin footnote (mako sa footnote sa partin suyot iti) sa nibaritaꞌ sa Kasuratan, nin manꞌibaritaꞌ nan si footnote a sakalakon nipamaritaꞌ o birsikulo nin maꞌkit sa raruman nuꞌnan kukasuratan, amboꞌ baleꞌ nin sa sarba.

Pwira sa umnoy kukapitulo nin nisurat sa Aramaic, si Uꞌnan Tistaminto ket naisurat ya sa irgon Hebreo sin panaon a mag‑1446 B.C. anggan mag‑432 B.C. Siti si Hebreo syay irgo ran Israelita. Si Baꞌyon Tistaminto ket nisurat ya sin panaon a mag‑45 A.D. anggan 90-100 A.D. Parihon naisurat a Uꞌna tan Baꞌyon Tistaminto sa uirgon manꞌusaren ran tutawo sa pagꞌiirgo ra sa inawru-awro sin saytaw.

Si naisurat sa mantawagen nin Masoretic syay manꞌikwintan kusto sa sarba nin nikaisurat nan Uꞌnan Tistaminto sa Hebreo ket siti a nangipatukduan nin nipangipataros sa Tagalog kona nin Uꞌnan Tistaminto. No amboꞌ nin mapalaway a nibaritaꞌ sa bubirsikulo a main sa Masoretic, tiningkap a peteg nin katarusan sa raruman nuꞌnan kukasuratan a bilang sa Septuagint (LXX), Syriac, tan Latin Vulgate. Main et anggan sawanin nin abaw nin nuꞌnan kupya nin puparti nan Baꞌyon Tistaminto. Sa raruman kupya, umnoy bubirsikulo tana a main baleꞌ say raruma ket mas anununro, nin sayti nin kupya ket masurok nin 5,000 kaabaw. Si ikaꞌpat nin Revised Edition nan Griego nin Baꞌyon Tistaminto nan United Bible Societies a syay mapya nin birsyon nin manꞌusaren ran mangingipataros konan Biblia sa intiron mundo, syay namatukduan nin nipangipataros sa Bolinao konan Baꞌyon Tistaminto.

Main nin 39 ray lulibro a laman nan Uꞌnan Tistaminto. Say primiron limay lulibro (Pentateuch), Genesis anggan Deuteronomio, mantawagen nin Libro nin Gugan-gan na ni Moises o Torah sa Hebreo.

Say sumunor nin 12 lulibro, Josue anggan Ester, lulibron historia nin maipaꞌkaꞌ konran pupangulo tan uadiꞌ ran Israelita mangibwat sin rinmateꞌ sara sa Canaan. Mabasa sa sayti a maipaꞌkaꞌ kona ni Adiꞌ David tan saray prupita nan Dios. Mabasa sa sayti nin lamang a nikaisyay nan Israel sa Juda, say maipaꞌkaꞌ konran saray nangibwat sa Asiria tan sa Babilonia nin nakatalo konran Israelita, nin dinakep tan niꞌras sara sa raruman nunasyon tan sa amboꞌ nin naꞌteng a nisusubliꞌ ra sa nasyon ran diri.

Main et nin aꞌnem ray lulibro nin mantawagen nin Lulibro nin Kadunungan. Sayti ket si libron Job, kukanta ran Judio (Kanta), si libron bubibilin tan balitok a susaritaꞌ (Proberbio), Eclesiastes, Kanta na ni Solomon, tan Abet-abet. Say libron Job tan Abet-abet ket manꞌikwintan lamang nin lulibron poesya.

Say susuyot nin lulibro ket say konran puprupita (Lulibro nin Pupadles). Say uꞌnan aꞌpat nin lulibro ket mas anununro dyan say raruma kanyaꞌ nin mantawagen ti nin Major Prophets. Say susuyot nin 12 ra ket anenented kanyaꞌ nin mansabtan tin Minor Prophets.

Say nakasurat sa Uꞌnan Tistaminto ket pirmi nin itambay sa Baꞌyon Tistaminto.

Main nin 27 nin lulibro sa Baꞌyon Tistaminto. Syam sara o masurok et dyan sarayti a nanurat konan Baꞌyon Tistaminto sa luob nin 50 a taon. Si sangkaimpurtantiwan nin laman na nibaritaꞌ iti ket si no paꞌno na nin pinaꞌget nin Dios a pakaisalba tamo yupaꞌ sa pammemper kona ni Jesu-Cristo nin nipangakoꞌ na sin nuꞌnan panaon.

Say uꞌnan aꞌpat nin lulibro, Mateo anggan Juan, ket pakatandaan konan si Mabistan Patandaꞌ. Manꞌibaritaꞌ iti sa sayti a maipaꞌkaꞌ sa nirarateꞌ na ni Jesus iti sa mundo, say kabibyay nadti, no ani a niyakay na, say makapakaꞌngap nin ginwa-ginwaꞌ na, say patiti na tan say nisusubliꞌ na nin mabyay.

Si sumunor nin libro, say Ginwa-ginwaꞌ ran Apostoles, manꞌibaritaꞌ iti a maipaꞌkaꞌ sa ginwa-ginwaꞌ ran apostoles sin nipatandaꞌ rayay Mabistan Patandaꞌ maipaꞌkaꞌ kona ni Jesus sa abaw nin bubabali tan say maipaꞌkaꞌ sa niyabaw ran mammemper kona ni Catawan a Jesu-Cristo mayadiꞌ ya nin nuliꞌ sa langit. Manꞌibaritaꞌ et iti no paꞌno nin inmarunsa a nikaitayak nan Mabistan Patandaꞌ mangibwat sa Jerusalem anggan sa lulugar a sakop nin pagꞌurayan nan Impirador nin Roma.

Anamaet, main nin 21 nin susurat (Epistolo) a nisurat ran saka-sakalakon apostoles (labintulo nin surat saray nangibwat kona ni Pablo tan tumumbok saray walon surat nangibwat konran lima ra et nin apostoles) a nipaꞌwit nin surat konan sayay tawo o sa dudupong ran mammemper sa nagsikabarang nin lugar. Sinurat ti ta pigaw nin say pammemper ran tutawo nan Dios ket mapagsen, ta pigaw nin matandaan ra no paꞌno ran risulbawen a prublima nin adapen ra, tan ta pigaw nin matandaan ra a kuston akay tan dalan nin kabibyay a matkap ran tumbuken.

Si sangkasuyutan nin libro, Say Nipadar, ket naiduma ya sa raruman lulibro. Saya yan libro nin pupadles a nipadar na ni Jesu-Cristo kona ni Juan yupaꞌ sa sayay taynep no ani a mampangyadiꞌ konan sitaw nin kapresan nin panaon tan no ani liꞌ a mangyadiꞌ sa adapen no sumubliꞌ yayna.

Say gagara ran saray nangipataros konan Baꞌyon Tistaminto sa irgon Bolinao ket, a say katarusan nin Saritaꞌ nan Dios nin naisurat sa irgon Griego ket matumbok nin maong tan say nipangibaritaꞌ sa Bolinao ket kusto, natural a nipamulꞌis nin susaritaꞌ tan mainumꞌay nin matarusan. Say nipangipataros ket amboꞌ nin saritaꞌ por saritaꞌ (literal) no kai katarusan para sa katarusan (idiomatic). Banaꞌ ta si irgon Bolinao ket naiduma yan adayoꞌ sa irgon Griego, main nin bubirsikulo nin say nipamaritaꞌ sa Bolinao ket naiduma sa Griego, baleꞌ say katarusan ket parihon lamang sa Griego.

Saray nangipataros ket inadal ray urihinal nin nibaritaꞌ sa irgon Griego nin niyimprinta nan United Bible Society, English translations, Bible commentaries, tan nagsikabarang nin resources nin makatulong sa kuston paniniskubri nin peteg nin katarusan (exegesis). Say klasi nin irgon Griego a nakaisuratan nan Baꞌyon Tistaminto ket say manꞌusaren ran urdinaryon tawon Griego sin saytaw nin panaon nin mainumꞌay nin matarusan nin sarba. Anamaet, sa nipangipataros sa Bolinao, pinalꞌisan a nangusar nin susaritaꞌ a matalag nin usaren tan say inusar ran matutuntawo ta pigaw nin mataros nin sarba.

Kaꞌbawan a say matarusan sa Griego sin nisurat yay Biblia ket magwaꞌ nin ibaritaꞌ nin mapalaway sa Bolinao. Wanin man, banaꞌ sa alakin pidumawan nin kaugalian ran Hebreo tan Griego sa kaugalian ran tutawo sa Pilipinas tan sa eteng ana nin linmabas nin panaon nangibwat sin nisurat yay Biblia, tagapiꞌsa nin main taw say susaritaꞌ sa Masanton Kasuratan nin maidap nin matarusan sawanin mataman nin mainumꞌay ran natarusan nin saray tutawo sin saytaw a panaon. Sa wanti nin prublima, nangilamoꞌ nin footnotes (basawen a maipaꞌkaꞌ sa footnotes sa partin yupaꞌ iti) nin mangipapalaway nin katarusan.

Mataman no kasan numiro nin kukapitulo tan bubirsikulo sa urihinal nin manuskrito nin Masanton Kasuratan, kinwan anayti ta pigaw nin makatulong konran saray mamasa. Say numiro nin kukapitulo tan bubirsikulo konan sitin Biblia ket kapadan lamang nin say main sa kaꞌbawan nin nipataros bilang sa Tagalog tan Inglis. Wanin man, main nin bubirsikulo nin pinikalamoꞌ sa nipangipataros sa Bolinao. Ginwaꞌ ti sa gagara nin gawꞌen nin mapalaway tan matarusan a susaritaꞌ sa puparti nin say nipamaritaꞌ ket amboꞌ nin mapalaway.

Ta pigaw nin mapadaras ana a pangingipataros konan Baꞌyon Tistaminto sa Bolinao, sayay grupo nin tulo ray mangingipataros nin nagꞌadal nin linggwistika tan nin gawaꞌ nin pangipataros konan Biblia a nangigagara nin tyimpo ra konan sitin gawaꞌ a nitaranaꞌ sin 1977. Barang sayay libron nayadiꞌ nin nipataros, rinipaso ya et para exegetical accuracy nin consultants nin inasaꞌ para konan sitin gawaꞌ. Saya et, bilang parti nan prusiso, rinipaso nan lamang nin Iglesia Romano Catolico a saꞌsa-saꞌsa nin libro para sa pakakalap nin Imprimatur. Ta pigaw nin masigurado a mapalaway tan natural nin Bolinao a nipangipataros rinipaso ra anamaet lamang nin saray myimbro nan Review Committee a nangilalaman nin dudupong ran mammemper sa Bolinao, local government units tan Department of Education. Ket sin taon 2011, nipabasa sa Read‑Through sa aꞌnem a puloꞌ nin saka-sakalakon tutawo sa saka-sakalakon kapapaꞌsar sa byay tan sa saka-sakalakon lulugar sa babali nin Bolinao tan Anda.

Si alpabito nin inusar tan say ispiling nin tinumbok ket inaprubawan nan committee ran tutawon Bolinao tan nisadyaꞌ nin magꞌin nin mainumꞌay nin basawen para konran mamasa nin nakaadal anan mamasa sa Filipino. Say nakaidumawan tamoꞌ sa Filipino ket sa tunoy nan glottal stop ket inusar yay markan “-” tan si naiduman tumutumnoy (vowel) sa Bolinao ket nisurat yan “e”.

Sisasalamat sara konan Dios a nangipataros sa tulong, karigsawan, tan ririket a nibi na konra ta pigaw nin nayadiꞌ rayaytin gawaꞌ. Manꞌidasal ra nin mauman a byay ran tutawo yupaꞌ sa pammasa ran Saritaꞌ na nin Dios (Roma 12:2; 2 Corinto 5:17).

Sa taranaꞌ nan barang sayay libro, baꞌyo kapitulo 1, main nin parti nin pinaanted nin nipamaritaꞌ nin linaman nan libro. Nibaritaꞌ iti konan sitin pauꞌnan saritaꞌ no siꞌno a nanurat, no siꞌno a mansuratan, no kaꞌno ya nin nisurat, say gagara tan impurtantin tima nan surat, tan impurmasyon maipaꞌkaꞌ sa kultura awaꞌ lamang nin makatulong sa pananaros ra nin mamasa.

Si listawan nin linaman nan libro sumunor ya konan pauꞌnan saritaꞌ sa barang sayay libro. Misusunor nin nailista a impurtanti nin tupiko sa libro wanin et a ripirinsya nin barang sayay tupiko.

Ibi nin sayti a tima a rabay nan iparateꞌ nin nanurat sa bubirsikulo nin nisusunor sa sirong nin paulo.

Main nin susalaysay iti sa Biblia nin mabasa o nibaritaꞌ sa amboꞌ tamoꞌ nin sayay lugar. Si listawan nin pupartin pakabasawan et a mamaritaꞌ konan mamasa no adti et nin mabasaytin susalaysay sa raruman libro sa Biblia. Saytin ruripirinsya sa Biblia ket madumog sa sirong nin paulo nin mikakalamoꞌ nin bubirsikulo.

Si saya nin makatulong konran mamasa sa pananaros ket say pangungusar nin papalaway sa yupaꞌ nan pahina a mantawagen nin footnote sa Inglis. Siti si simbulo nin baraꞌmon bituen * ket ikwa ya sa sayay parti nan sayay birsikulo ta pigaw nin isinyal na a main nin footnote nin mangipapalaway sa yupaꞌ. Abaw a usar nin footnote. Sayti ket ta pigaw nin: ipaꞌkit a ibwatan nan birsikulo o quote sa Uꞌnan Tistaminto a manꞌibaritaꞌ sa Baꞌyon Tistaminto; ta pigaw nin ipapalaway ya a sayay saritaꞌ o kaugalian ran tutawo sa Biblia nin magwaꞌ a kai ra nin matarusan nin tutawo sawanin a panaon; kalamoꞌ a ruripirinsya sa Glusaryo (mabasa a maipaꞌkaꞌ sa Glusaryo nin tumumbok konan siti); ipaꞌkit no adti main nin pipariho sa raruman birsikulo; mami nin ruripirinsya maipaꞌkaꞌ sa linmabas nin panaon; mamin raruman katarusan o nipanaros sa susaritaꞌ sa Hebreo tan Griego; tan mangipaꞌkit nin piduduma sa nuꞌnan kukasuratan.

Si glusaryo ket makatulong ya konan mamasa sa pananaros nin susaritaꞌ sa Masanton Kasuratan nin amboꞌ nin pirmin mabasa tan magwaꞌ a maidap nin matarusan, tan kaꞌbawan a main nin nilista nin ruripirinsya no adti nin madumog tin impurtantin susaritaꞌ. Say iti sa listawan sa Glusaryo ket ngungaran nin tawo, lulugar, pupista, tan raruma et nin nagsikabarang nin bubagay. No miꞌsa si footnote ket itudoꞌ nayay Glusaryo konran mamasa, baleꞌ amboꞌ nin sarban susaritaꞌ sa Glusaryo ket maꞌkit sa footnote. No wadiꞌ a si sayay saritaꞌ ket kai yan tuloy nin matarusan ket kasan footnote, si sayay mamasa ket magwaꞌ nan kikiten a katarusan na o papalaway kona sa Glusaryo.

Adti nin Mako sa Biblia no …: Listawan yayti nin nagsikabarang nin kapapaꞌsar (bilang wadiꞌ: No maliꞌmo ka, No main nin mampanguntra komo, tan raruma et) nin main nin kalamoꞌ nin ruripirinsya sa Biblia nin mamaritaꞌ konan mamasa nin say manꞌibaritaꞌ nan Biblia maipaꞌkaꞌ sa barang sayay saytin kapapaꞌsar.

Piuugaliꞌ a Gawꞌen nin Giya sa Kabibyay: Listawan yayti nin nagsikabarang nin pigagawaꞌ (bilang wadiꞌ: pangangadoꞌ konan Dios, kamaungan, pangngibaritaꞌ nin tutuo, tan raruma et) kalamoꞌ a ruripirinsya sa Biblia nin mamaritaꞌ konan mamasa nin say manꞌibaritaꞌ nan Biblia maipaꞌkaꞌ sa barang sayay saytin pigagawaꞌ.

Nangikwa nin ruritrato ta pigaw nin makatulong konran mamasa nin kumalaway a pakataros ra sa bubagay a magwaꞌ nin maidap nin mauraꞌram no basawen ra tamoꞌ. Amboꞌ tin peteg nin ritrato no kai nidruwing ra tamoꞌ nin saray ikspirto.

Nangilamoꞌ nin mumapa ta pigaw nin maꞌkit ran mamasa a kamiꞌnan nin lulugar a naibaritaꞌ sa Biblia. Main nin umno ray mumapa nin nikalamoꞌ sa pakabasawan nin ngaran nin lulugar sa Uꞌnan Tistaminto. Maꞌkit anamaet sa anggawan nan sitin Biblia a mumapa nan Israel sin panaon na ni Catawan a Jesus tan say lulugar a kinaꞌ-kinaꞌ na ni Pablo sa nipangibakiꞌ kona.