Glosário
Ña̱ káꞌa̱n xa̱'á tu̱ꞌun ña̱ va̱xi nu̱ú tutu yóꞌo
Cananísta “Cananísta” va̱xi‑ña̱ tu̱ꞌun arameo, ra kúni̱ kachi‑ña̱ “na̱ kuiñu”, ra káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá na̱ ñuu Israel na̱ ntakú ini, na̱ ku̱ni̱ sañá ñuu‑na̱ nu̱ú ñuu Roma xa̱ꞌá ña̱ kúni̱ nti̱va̱ꞌa‑na̱ míí ñuu‑na̱.
Cristo “Cristo” kúú tu̱ꞌun griégo, ra “Mesías” kúú tu̱ꞌun hebreo ña̱ kúni̱ kachi “ungido”. Káꞌa̱n na̱ judío “ungido” xíꞌin iin na̱ yuví tá ntáka̱xin Ntióxi̱ na̱ ña̱ ná kuntiso‑na̱ iin chiñu káꞌnu tá ku̱va réy, na̱ sáya̱ꞌa tu̱ꞌun káꞌa̱n Ntióxi̱ nu̱ú na̱ yuví, xíꞌin na̱ su̱tu̱. Ntántiso‑na̱ síti xi̱ní‑na̱.
Tá káꞌa̱n Tu̱ꞌun Ntióxi̱ xa̱ꞌá Jesús ña̱ kúú‑Ña̱ “Cristo”, kúni̱ kachi‑ña̱ “Ña̱ ki̱nto̱o Ntióxi̱ tachíñu‑Ña̱ ná sáka̱ku na̱ ñuu‑Ña̱”.
Decápolis “Decápolis” va̱xi‑ña̱ tu̱ꞌun griégo, ra kúni̱ kachi‑ña̱ “u̱xi̱ ñuu náꞌnu”. Ntáka̱a̱‑ña̱ xi̱tia̱ már Galilea, chí xiyo nu̱ú kána ni̱ka̱ntií. Na̱ Decápolis süvi na̱ ñuu Israel níxikuu‑na̱.
Elías “Elías” xi̱kuu iin ra̱ sa̱ya̱ꞌa tu̱ꞌun káꞌa̱n Ntióxi̱ nu̱ú na̱ yuví, ra̱ ni̱xi̱yo ku̱va kui̱ya̱ u̱na̱ siénto sava tá kúma̱ní ka kixi Cristo, ra köníxi̱ꞌi̱‑ra̱, chi xíꞌin iin karréta ñuꞌu nta̱a‑ra̱ chí ntiví. Kua̱ꞌá na̱ judío ka̱ꞌán‑na̱ ña̱ xina ka ra̱ ikán ntikó nu̱ú ñuꞌú ña̱ ná sákuntúví‑ra̱ na̱ yuví ña̱ ná koo tu̱ꞌva‑na̱ tá xa̱ ná kixa̱a̱ Cristo, Ña̱ tachíñu Ntióxi̱ kixi ná sáka̱ku na̱ yuví (Mal. 4:5‑6). Jesús ni̱ka̱ꞌa̱n‑Ña̱ ña̱ chiñu ki̱xa Juan, ra̱ sákuntiutiá na̱ yuví, kúú ña̱ ni̱ka̱ꞌa̱n Malaquías xa̱ꞌá (Mt. 11:14; 17:12). Ta nta̱tuvi Elías xi̱ní yukú nu̱ú nta̱sa̱ma ku̱va káa Jesús (Mr. 9:4-5), ra saá tu káꞌa̱n ka Tu̱ꞌun Ntióxi̱ xa̱ꞌá‑ra̱ nu̱ú tutu yóꞌo: Lc. 4:25-26; Ro. 11:2-4; Stg. 5:17-18.
Fariséo “Fariséo” káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá sava na̱ judío na̱ kúú na̱ xi̱kua̱ꞌá nu̱ú ñuu Israel, na̱ káchi kíxa tá ku̱va xáꞌntia míí nu̱ú tu̱ꞌun Ntióxi̱ ña̱ nta̱koo‑Ña̱ ntaꞌá Moisés. Suu íyo ka ña̱ꞌa nta̱chinúú mií‑na̱ sa̱tá‑ña̱.
Ntantukún tu tu̱ꞌun “saduséo” va.
Kaꞌntia Ntióxi̱ chiñu “Kaꞌntia Ntióxi̱ chiñu” káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá na̱xa ku̱va ntítáꞌan Ntióxi̱ xíꞌin na̱ ntíku̱n‑Ña̱. Kökáꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá iin nu̱ú ña̱ yúví yóꞌo, saá chi ña̱ káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá kúú ña̱ na̱xa ku̱va xáꞌntia Ntióxi̱ chiñu nu̱ú ntikuíi na̱ yuví na̱ ñúꞌu ntaꞌá‑Ña̱, tá ku̱va iin tia̱a níꞌi iin ñuu: ntiáa‑ra̱‑na̱ ná küma̱ní ña̱ꞌa nu̱ú na̱ ñuu‑ra̱, ínúú‑ra̱ nu̱ú‑na̱, ra chínteé‑ra̱‑na̱ ná kuntee va̱ꞌa‑na̱. Ta ntikuíi na̱ kántíxa ña̱ xáꞌntia Ntióxi̱ ra ntákiꞌin‑na̱ Jesús ku̱va Ña̱ sáka̱ku‑na̱, míí na̱ ikán kúú na̱ níꞌí ña̱ ma̱ní Ntióxi̱.
Kua̱chi “Kua̱chi” káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá míí ña̱ kúú “pecado”. Ra tá va̱xi‑ña̱ nu̱ú Tu̱ꞌun Ntióxi̱, káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá ña̱ kökíxa‑yó ña̱ táꞌan ini Ntióxi̱, köntáa‑yó xa̱ꞌá ña̱ xáꞌntia Ntióxi̱ nu̱ú‑yó kasa‑yó, á tá kíxa‑yó ña̱ ka̱chi‑Ña̱ käsa‑yó. Ta nu̱ú Ntióxi̱ na̱ yuví kua̱chi kúú ntikuíi va‑yó.
Kue̱ꞌe̱ tiáꞌyu iín “Kue̱ꞌe̱ tiáꞌyu iín” káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá kue̱ꞌe̱ naní “lépra”. Tá tiémpo ni̱xi̱yo Jesús, míí na̱ yuví íyo kue̱ꞌe̱ tiáꞌyu iín kúú‑na̱ na̱ yuví ya̱kua̱ nu̱ú Ntióxi̱, ra küvi koo‑na̱ xíꞌin sava ka‑na̱, saá chi tá kúú ntiꞌi‑na̱ ni̱yǔꞌvi‑na̱ nti̱ku̱n míí kue̱ꞌe̱ tiáꞌyu ikán iín‑na̱, ra ntuya̱kua̱ tu na̱ ikán va. Tá sa̱ntuva̱ꞌa Jesús na̱ yuví íyo kue̱ꞌe̱ tiáꞌyu iín, ta̱xi‑Ña̱ ná ntikó ko̱o‑na̱ kuntee tuku‑na̱ xíꞌin iinka na̱ yuví.
Kui̱ꞌi “Kui̱ꞌi” kúú “fruta” tu̱ꞌun sáꞌán. “Kui̱ꞌi” kúú tá kúú ntiꞌi ña̱ꞌa xáxí‑yó ña̱ kúun ntaꞌá itún, tá kúú ti̱kua̱á, mánko, mansána, ntiká, etc.
Levadúra “Levadúra” kúú ta̱tán sánañu xi̱tá va̱ꞌa. Tá káꞌa̱n‑na̱ ña̱ sánañu levadúra xi̱tá va̱ꞌa, kúú‑ña̱ tá ku̱va kíxa ña̱ väꞌa xíꞌin na̱ yuví. Loꞌo míí levadúra xíniñúꞌu‑na̱, ra kua̱ꞌá xi̱tá va̱ꞌa kána xíꞌin‑ña̱. Tá káꞌa̱n Jesús xa̱ꞌá levadúra na̱ fariséo xíꞌin Herodes, káꞌa̱n‑Ña̱ xa̱ꞌá ña̱ kini sánti̱ku̱n‑na̱ ña̱ sána̱ꞌa̱‑na̱ nu̱ú na̱ yuví kua̱ꞌá, tá ku̱va kíxa levadúra sánañu‑ña̱ kua̱ꞌá yuxán.
Tá ni̱ta̱ni̱ na̱ ñuu Israel ñuu Egipto, xa̱ꞌntia Ntióxi̱ chiñu nu̱ú‑na̱ ná këe levadúra xíꞌin xi̱tá va̱ꞌa kuxi‑na̱ vikó Pascua, ná ntaku̱ꞌu̱n ini‑na̱ xa̱ꞌá ña̱ nto̱ꞌo ini‑na̱, ra xíꞌin ña̱ kama ka̱na‑na̱ ñuu Egipto.
Levíta “Na̱ levíta” káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá na̱ judío na̱ va̱xi chi̱chi ra̱ Leví. Na̱ ikán kúú na̱ ni̱ka̱xin Ntióxi̱ ná kasa‑na̱ chiñu nu̱ú‑Ña̱ ini nu̱ú ntákaꞌán na̱ judío Ña̱. Na̱ yóꞌo kúú na̱ chínteé táꞌan xíꞌin na̱ su̱tu̱ judío nta̱a̱ tá nta̱kiꞌin Aarón ña̱ xi̱kuu‑ra̱ su̱tu̱.
Lot “Lot” xi̱kuu sa̱xi̱n Abraham. Tá ka̱na Abraham kua̱ꞌa̱n‑ra̱ ntukún‑ra̱ ñuꞌú ña̱ ki̱nto̱o Ntióxi̱ taxi‑Ña̱ ntaꞌá‑ra̱, nta̱kiꞌin‑ra̱ míí Lot kua̱ꞌa̱n xíꞌin‑ra̱. Ra tá ni̱xa̱a̱‑na̱ míí nu̱ú ñuꞌú ikán, nta̱kiꞌin Lot kua̱ꞌa̱n‑ra̱ koo‑ra̱ ñuu naní Sodoma. Ta na̱ yuví ntée míí ñuu ikán nina ña̱ väꞌa kíxa‑na̱, ña̱ ikán sa̱ntiꞌi xa̱ꞌá Ntióxi̱ ña̱.
Maná “Maná” káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá ña̱ꞌa ña̱ ta̱xi Ntióxi̱ xi̱xi na̱ ñuu Israel nani tá xi̱ka‑na̱ u̱vi̱ xiko kui̱ya̱ nu̱ú yukú íchi, ra káꞌa̱n tu‑na̱ “xi̱tá va̱ꞌa ña̱ nu̱ú chí ntiví” xíꞌin‑ña̱ (Éx. 16:4-36). Ña̱ yaa kúú‑ña̱, vi̱xi̱‑ña̱, ra íin‑ña̱ tá ku̱va ntikín kulánto. Tá va̱xi‑ña̱ nu̱ú Tutu tia̱a Juan (Jn. 6:48-51) káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá Jesús tá ku̱va xi̱tá va̱ꞌa ña̱ nu̱ú chí ntiví.
Na̱ ntákaya xǔꞌun “Na̱ ntákaya xǔꞌun” káꞌa̱n xa̱ꞌá na̱ judío na̱ ka̱chíñu nu̱ú na̱ ñuu Roma. Ntákaya‑na̱ xǔꞌun ña̱ kíꞌin goviérno Roma nu̱ú na̱ ñuu xa̱ꞌá ña̱ꞌa ña̱ íyo nu̱ú‑na̱. Kua̱ꞌá míí na̱ ikán köníkachíñu ntǎku‑na̱, chi kua̱ꞌá ka kíꞌin‑na̱ nu̱ú míí ña̱ xíniñúꞌu kiꞌin‑na̱, ña̱ ná nto̱o loꞌo ntaꞌá mií‑na̱. Ta kua̱ꞌá míí na̱ judío väꞌa xíni xíꞌin‑na̱.
Na̱ Ntíso Chiñu nu̱ú Na̱ Judío Na̱ káꞌa̱n tu “na̱ Sanedrín” va xíꞌin, na̱ yóꞌo kúú na̱ xi̱kua̱ꞌá nu̱ú na̱ ñuu, na̱ sána̱ꞌa̱ léy Ntióxi̱ ña̱ nta̱koo Moisés xíꞌin na̱ su̱tu̱ xi̱kua̱ꞌá, ra kúú‑na̱ u̱ni̱ xi̱ko̱ u̱xi̱ iin na̱ yuví, ta ra̱ su̱tu̱ kúchêe kúú ra̱ kúchêe nu̱ú‑na̱. Kuvi kachi‑na̱ na̱xa ku̱va ntútaꞌan na̱ yuví sáku̱su̱vi‑na̱ léy Ntióxi̱, ra kuvi kuití sákuntúví‑na̱ kua̱chi xíꞌin na̱ ñuu tá ku̱va káchi míí léy‑na̱.
Na̱ sána̱ꞌa̱ léy Ntióxi̱ ña̱ nta̱koo Moisés “Na̱ sána̱ꞌa̱ léy Ntióxi̱ ña̱ nta̱koo Moisés” á “ra̱ sána̱ꞌa̱ léy Ntióxi̱ ña̱ nta̱koo Moisés” káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá míí na̱ kúú “escriba” á “maestros de la ley”. Xi̱kuu‑na̱ na̱ xi̱kua̱ꞌá nu̱ú na̱ ñuu Israel. Chiñu ña̱ kíxa‑na̱ kúú‑ña̱ sána̱ꞌa̱‑na̱, ra ntákani‑na̱ na kúú‑ña̱ kúni̱ káchi tu̱ꞌun xáꞌntia Ntióxi̱. Ntátiaa‑na̱ míí tu̱ꞌun Ntióxi̱ nu̱ú iinka tutu ña̱ ná ntïꞌi xa̱ꞌá‑ña̱.
Ña̱ ntu̱u Se̱ꞌe Na̱ Yuví “Ña̱ ntu̱u Se̱ꞌe Na̱ Yuví” kúú iin ki̱ví Jesús tá káꞌa̱n‑Ña̱ xa̱ꞌá mií‑Ña̱, ra kúni̱ kachi‑ña̱ “iin na̱ yuví ña̱ yúví yóꞌo”. Ta nu̱ú tutu (Dan. 7:3-14) ña̱ yóꞌo kúú ki̱ví ta̱xi Ntióxi̱ ntaꞌá Mesías, Ña̱ nta̱ka̱xin Ntióxi̱ ná sáka̱ku‑Ña̱ na̱ ñuu‑Ña̱.
Pascua “Pascua” kúú iin vikó káꞌnu nti̱va̱ꞌa nu̱ú na̱ ñuu Israel. Sáva̱ꞌa‑na̱ ña̱ꞌa kuxíni‑na̱ ña̱ ntáku̱ꞌu̱n ini‑na̱ na̱xa ku̱va ta̱vá Ntióxi̱‑na̱ chí ñuu Egipto, tá ki̱xa nti̱va̱ꞌa na̱ ñuu ikán xíꞌin‑na̱ tá ni̱xi̱yo Moisés. Tu̱ꞌun “Pascua” va̱xi‑ña̱ tu̱ꞌun hebreo, ña̱ kúni̱ kachi “yáꞌa xiyo”, chi tá ta̱chíñu Ntióxi̱ ángel‑Ña̱ ña̱ ná kaꞌní ntiꞌi‑ña̱ se̱ꞌe nuú na̱ ñuu Egipto, ra tá ni̱ya̱ꞌa‑ña̱ nu̱ú íyo veꞌe na̱ hebreo, ni̱ya̱ꞌa xíka va‑ña̱.
Saduséo “Saduséo” káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá sava na̱ judío na̱ kuíka xíꞌin kúú‑na̱ na̱ kúchêe nu̱ú na̱ ñuu Israel. Káchi‑na̱ ña̱ xíniñúꞌu kantíxa chá ka na̱ yuví léy Ntióxi̱ ña̱ nta̱koo‑Ña̱ ntaꞌá Moisés nu̱ú ka ña̱ sána̱ꞌa̱ iinka na̱ yuví. Ta u̱ꞌu̱n tutu ña̱ va̱xi nuú nu̱ú Tu̱ꞌun Ntióxi̱ va ntíku̱n‑na̱. Kökántíxa‑na̱ ña̱ ná ntatiaku na̱ yuví, nii ña̱ ntée na̱ ángel á ta̱chí u̱ꞌvi̱.
Ntantukún tu tu̱ꞌun “fariséo” va.
Sáto̱ Ki̱í “sáto̱” kúú ki̱í ña̱ xáꞌntia Ntióxi̱ nu̱ú na̱ judío ná ntakiꞌin nteé‑na̱, ra ntakaꞌán‑na̱‑Ña̱.
Seváda “Seváda” kúú ntikín válí tá ku̱va trígo. Xíꞌin míí ntikín válí ikán sáva̱ꞌa‑na̱ xi̱tá va̱ꞌa. Míí xi̱tá va̱ꞌa ña̱ seváda süvi iin nuú kúú‑ña̱ xíꞌin xi̱tá va̱ꞌa ña̱ trígo, ra núu ka ya̱ꞌvi‑ña̱ nu̱ú míí xi̱tá va̱ꞌa ña̱ trígo, ra ña̱ ikán kúú ña̱ xíxi na̱ ntáꞌvi, ra nu̱ú ñuꞌú yáꞌa va íyo‑ña̱, ra kama ka xáꞌnu‑ña̱ nu̱ú míí trígo.
Su̱tu̱ Tá va̱xi tu̱ꞌun “su̱tu̱” nu̱ú Tu̱ꞌun Ntióxi̱, káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá na̱ su̱tu̱ judío na̱ va̱xi chi̱chi Aarón na̱ ni̱ka̱xin Ntióxi̱ ná kuu‑na̱ su̱tu̱, ta chiñu kíxa‑na̱ kúú‑ña̱ káꞌa̱n‑na̱ xa̱ꞌá na̱ yuví nu̱ú Ntióxi̱, ra na̱ yóꞌo xáꞌní‑na̱ kití xa̱ꞌá kua̱chi na̱ yuví, rí níꞌi míí na̱ yuví xáa̱‑na̱ Veꞌe Ñu̱ꞌu Káꞌnu. Xáꞌmi‑na̱ xu̱xa, ra xíka̱ ta̱ꞌví‑na̱ nu̱ú Ntióxi̱. Ntaꞌá na̱ yóꞌo ntáka̱a̱ ña̱ kuvi ka̱ꞌa̱n‑na̱ tá xa̱ ntu̱va̱ꞌa iin na̱ yuví nu̱ú Ntióxi̱.
Tún o̱ko̱ u̱xi̱ “Tún o̱ko̱ u̱xi̱” káꞌa̱n xa̱ꞌá itún ígo.
Tu̱ꞌun va̱ꞌa “Tu̱ꞌun va̱ꞌa” káꞌa̱n xa̱ꞌá tu̱ꞌun sáꞌán “Evangelio” ña̱ va̱xi tu̱ꞌun griégo. Nu̱ú Tu̱ꞌun Ntióxi̱, káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá ña̱ kúntáꞌvi ini Ntióxi̱ yó, ra ta̱chíñu‑Ña̱ Se̱ꞌe‑Ña̱, Jesús, ña̱ ná kuvi̱‑Ña̱ xa̱ꞌá kua̱chi‑yó ña̱ ná kuvi xa̱a̱‑yó kuu‑yó se̱ꞌe Ntióxi̱, ra koo‑yó xíꞌin‑Ña̱ ntiꞌi saá tiémpo.
Veꞌe Ñu̱ꞌu Káꞌnu “Veꞌe Ñu̱ꞌu Káꞌnu” káꞌa̱n xa̱ꞌá Veꞌe Ñu̱ꞌu Káꞌnu ña̱ ni̱xi̱yo Jerusalén nu̱ú nta̱kaꞌán na̱ ñuu Israel Ntióxi̱. Ikán ni̱xi̱yo Ntióxi̱ mǎꞌñu na̱ ñuu‑Ña̱, ta ka̱chíñu na̱ su̱tu̱ judío nu̱ú‑Ña̱, ra xa̱ꞌní‑na̱ kití nu̱ú Ntióxi̱ xa̱ꞌá kua̱chi míí na̱ ñuu Israel.
Veꞌe Ñu̱ꞌu loꞌo Ntióxi̱ ña̱ xi̱ka xíꞌin na̱ ñuu Israel “Veꞌe Ñu̱ꞌu loꞌo Ntióxi̱” káꞌa̱n xa̱ꞌá iin veꞌe i̱í ña̱ xi̱ka xíꞌin na̱ ñuu Israel ña̱ xa̱ꞌntia Ntióxi̱ chiñu nu̱ú‑na̱ ná sáva̱ꞌa‑na̱ tá xi̱ka‑na̱ yukú íchi. Ña̱ itún kúú‑ña̱, ra ikán ta̱kaa‑na̱ iín sa̱tá kití xíꞌin mánta. Ra Ntióxi̱ ni̱xi̱yo‑Ña̱ ini‑ña̱ mǎꞌñu na̱ ñuu Israel. Ra tá kána‑na̱ kua̱ꞌa̱n‑na̱ iinka nu̱ú síín, xáni‑na̱‑ña̱, ra kua̱ꞌa̱n‑ña̱ xíꞌin‑na̱, ra nu̱ú xáa̱‑na̱ ikán sáva̱ꞌa tuku‑na̱‑ña̱. Ki̱xa‑na̱ ña̱ yóꞌo iin saá nta̱a̱ tá sa̱va̱ꞌa réy Salomón Veꞌe Ñu̱ꞌu Káꞌnu chí Jerusalén.
Veꞌe ñu̱ꞌu nu̱ú ntákiꞌin táꞌan na̱ ñuu “Veꞌe ñu̱ꞌu nu̱ú ntákiꞌin táꞌan na̱ ñuu” káꞌa̱n xa̱ꞌá tu̱ꞌun sáꞌán “sinagóga”, ra káꞌa̱n‑ña̱ xa̱ꞌá veꞌe nu̱ú ntákiꞌin táꞌan na̱ judío ki̱í sáto̱, nu̱ú ntákaꞌán‑na̱ Ntióxi̱, káꞌvi‑na̱, ra sákuaꞌa‑na̱ Tu̱ꞌun Ntióxi̱. Ta sava ka ki̱í, ikán kúú nu̱ú sákuaꞌa na̱ válí. Tá iin tá iin ñuu ni̱xi̱yo iin “sinagóga”, ta míí ikán íyo iin ra̱ xáꞌntia chiñu nu̱ú‑na̱, ta xi̱kuu tu‑ña̱ veꞌe nu̱ú ntákiꞌin táꞌan‑na̱ sákuntúví‑na̱ kua̱chi.