GLOSARIO
Aarón Aarón Leviyábu macʉ̃ niiyigʉ. Cʉ̃ʉ̃ Moisés sõwʉ̃ niiyigʉ. Cʉ̃ʉ̃rã́ pai niisʉguegʉ niiyigʉ judíoare. Too síropʉre cʉ̃ʉ̃ pãrãmérãrã paiá niinʉnʉseyira.
Abraham Abraham judíoa ñecʉ̃ niisʉguegʉ niiyigʉ. Cʉ̃ʉ̃ nʉmo wãmecʉtiyigo Sara. Cõãmacʉ̃ cʉ̃́ãrẽ bʉtoá niipacari, “põnacʉtíadacu” jĩĩyigʉ. Cʉ̃́ã macʉ̃ sĩcʉ̃ niiyigʉ. Cʉ̃ʉ̃ wãmecʉtiyigʉ Isaac.
Acaya Acaya dita Greciapʉ niirucuyiro.
Ananías Hechos de los Apóstolespũpʉre ĩtĩã́rã niiyira Ananías wãmecʉtira. Sĩcʉ̃ Jerusalén macʉ̃ Safira manʉ niiyigʉ (Hechos 5.1-11). Ãpĩ Damasco macʉ̃ Saulomena wedeserigʉ niiyigʉ (Hechos 9.10-17). Ãpĩ paiaré dutigʉ́ niiyigʉ (Hechos 23.2-5; 24.1).
ángele Ángele griegoayemena “wedecotegʉ” jĩĩrõ tiicú. Ángelea Cõãmacʉ̃ wesa niisodeacua. Cʉ̃́ã cʉ̃ʉ̃ surarabiro niicua; cʉ̃ʉ̃ dutirére tiicúa. Cʉ̃ʉ̃ cʉ̃́ãrẽ tiiyígʉ, atibʉ́reco tiiádari sʉguero. Cõãmacʉ̃ basocáre queti wededʉgagʉ, apetóre cʉ̃́ãrẽ ticodiocoqui. Basocá cʉ̃́ãrẽ ĩñamasĩripacara, Cõãmacʉ̃ cʉ̃́ãrẽ marĩbiro bauári tiimasĩ́qui. Apetó basocá ángelere ĩñarã, “ángele niijĩĩ” jĩĩcua; apetó “basocʉ́ niiqui” jĩĩ wãcũsʉguecua. Cʉ̃ʉ̃ wáaari siro, “ángele niiãyi” jĩĩcua.
azufre Azufre ʉ̃tãperi, ocosusúreperi, ewʉperi tiiróbiro niicu. Teeré sóeri, docoro susucu.
Beelzebú Beelzebú niiĩ Satanás, wãtĩãrẽ dutigʉ́.
bʉtoá dutirá (a) Sicatopʉre bʉtoá dutirá Israelya põna macãrãrẽ dutirá, teero biiri queti beserí basoca niiyira. (b) Jesús niiritore, paiaména judíoare dutirá tiiróbiro niiyira. (c) Too síro Jesuré padeoré põnarĩcõrõ bʉtoá dutirá sõneconoyira. Cʉ̃́ã Jesuré padeoráre bue, teero biiri coteyira. Timoteore jóaripũpʉre cʉ̃́ãrẽna “sʉonírã” jĩĩrira niiwã. Pecasãyemena “obispos” o “obispados” jĩĩcua.
camello Camello wáicʉ basocá pesagʉ́, apeyé õmagʉ̃́, cʉ̃ʉ̃ sucubírore wacua cʉogʉ́ niiqui. Juan basocáre wãmeõtiri basocʉcã camello póamena suti tiiré sãñayigʉ.
cebada Cebada trigobiro niicu. Cebadaperire ãñurõ wãñiã́ri siro, pã tiicúa.
cien surara dutigʉ́ Pecasãyemena “capitán” o “centurión” jĩĩcua.
cornalina Cornalina ʉ̃tãpe wapapacáripe, sõãrípe niicu.
Cõãmacʉ̃ Cõãmacʉ̃ niiqui espíritu, õpʉ̃ʉ̃ cʉohégʉ. Basocá cʉ̃ʉ̃rẽ ĩñaricua. Niinʉcãriyigʉ; petiríqui; niirucujãgʉ̃daqui. Wasoríqui. Niipetirere masĩqui. Niipetire tutuare cʉoquí. Niipetiropʉ niiqui. Ãñugʉ̃́, ãñurõ tiigʉ́, diamacʉ̃́ jĩĩgʉ̃́ niiqui. Ãpĩ cʉ̃ʉ̃biro biigʉ́ maniquí.
Cõãmacʉ̃ dutiré marĩpʉre niiré Jesuré masĩrã́rẽ Cõãmacʉ̃ dutiré cʉ̃́ãpʉre niicu. Basocá dutiré tiiróbiro niiria. Pecasãyemena “Reino de Dios” jĩĩĩya.
Cõãmacʉ̃ pʉto Cõãmacʉ̃ pʉto Cõãmacʉ̃ niirö niicu. Cʉ̃ʉ̃rẽ padeó, cʉ̃ʉ̃ dutirére tiirá jeaadaro niicu. Toopʉ́ niirucujããdacua Cõãmacʉ̃mena, ángeleamena. Ãñurõ ʉsenire bʉaádacua toopʉ́re.
Cõãmacʉ̃wii Cõãmacʉ̃wii Jerusalénpʉ niiyiro. Tiiwiipʉ́ judíoa súubusera jeayira. Toopʉ́ dícʉ wáicʉrare sĩã sóedutiyira. Jesús niiritore niirí wii pʉawií siro cʉ̃́ã tiirí wii niiyiro. Niisʉgueri wiire tiiyígʉ Salomón (David macʉ̃). Yoari niiyiro tiiwií. Too síro Babilonia macãrã tiiwiiré cõãjãyira. Setenta cʉ̃marĩ siro judíoa apewií tiiyíra. Tiiwiicã́ yoari niiyiro. Veinte cʉ̃marĩ Jesús bauáadari sʉguero, Herodes ʉpʉtí Macʉ̃ tiiwiiré ãñurí wii quẽnoyígʉ. Nemorö pairí wii wáayiro. “Pʉawií siro macã wii niiã”, jĩĩyira. Setenta cʉ̃marĩ Jesús bauári siro, romanuã tiiwiiré cõãpetijãyira. Atitóre tiiwiinó manicú. Pecasãyemena “templo” jĩĩĩya.
Cõãmacʉ̃ye queti jóaripũ Pecasãyemena “Antiguo Testamento” jĩĩĩya.
cõnerígʉ yapa macã caseróre widecõã́re Widecõã́re Israelya põna macãrãrẽ ʉpʉtí maquẽ niiyiro. Ateména basocá cʉ̃́ã Cõãmacʉ̃yara niirére ẽñoyíra. Pecasãyemena “circuncisión” jĩĩĩya.
Cristo Cristo griegoayemena “Cõãmacʉ̃ beserigʉ” jĩĩrõ tiicú. Hebreoayemena “Mesías” jĩĩcua.
David David niipetira Israelya põna macãrã õpʉ̃ niiyigʉ. Cʉ̃ʉ̃ õpʉ̃ ãñugʉ̃́ niinetõnʉcãyigʉ (era el mejor rey).
epicúreos Epicúreo griegoayʉ niiyigʉ. Cʉ̃ʉ̃ wãcũrére nʉnʉrí basoca “epicúreos” wãmecʉtiyira. Biiro wãcũyira: “Ʉ̃mʉã́sepʉ niirã́ marĩrẽ wãcũpatiricua. Marĩ diari siro, marĩ ñañarõ tiirére ñañarõ netõrĩ́ tiirícua. Marĩcã cʉ̃́ã tiiróbiro wãcũpatihera niiãda. Ãñurõ ʉsenirã niiãda”, jĩĩ wãcũyira. Too síro tee wãcũrére nʉnʉrã́ noo booró cʉ̃́ã tiidʉgárere tiiyíra.
Elías Elías profeta ʉpʉtí macʉ̃, Israelya põna macʉ̃ niiyigʉ. Novecientos cʉ̃marĩ Jesús bauáadari sʉguero niiyigʉ. Israelya põna macãrãrẽ “mʉ́ã ñañaré tiirére wãcũpati, wasoyá” jĩĩrucumiyigʉ. Yoari siro ãpĩ profeta biiro jĩĩ jóarigʉ niiwĩ: “Elías atinemogʉ̃daqui marĩ Õpʉ̃ sʉguerogã”, jĩĩyigʉ. Teero tiirá, basocá cʉ̃ʉ̃rẽ ĩñacora tiiyíra. Jesús buerá cʉ̃ʉ̃rẽ Elías maquẽrẽ sãĩñárĩ, cʉ̃́ãrẽ yʉʉyigʉ. Cʉ̃ʉ̃ yʉʉriguemena cʉ̃́ã “jã́ã, Juan basocáre wãmeõtiri basocʉ Elías tutuaremena wedesejĩyi” jĩĩ masĩjãyira.
estoicos Estoicos Zenón wãmecʉtigʉ wãcũrére bueyira. Biiro wãcũyira: “Marĩ merẽã boohéra, ʉseniãdacu. Teero tiirá, marĩ niirecʉtiremena ʉseniãda. Ãpẽrãrë bayiró maĩríjããda. Cʉ̃́ãrẽ maĩrípacara, tiiápuada. Marĩ cʉ̃́ãrẽ maĩrã́, bayiró wãcũrecʉtibocu, tee tiiápurigue cʉ̃́ãrẽ ãñurõ tiiápuheri ĩñarã. Marĩ paderé atibʉ́recopʉre ‘ãpẽrãrë tiiápuya’ jĩĩré niiã”, jĩĩ wãcũyira.
Fariseo basoca Fariseo basoca judíoa niiyira. Moisére dutiriguere tiipetídutiyira. Cʉ̃́ã ñecʉ̃sʉ̃mʉã tiimʉ́ãatiriguere tiinʉnʉ́sera niiyira. Basocá diarira masãrére, “ángelea niicua” jĩĩrére padeoyíra. Sĩquẽrã Judíoare Dutirá Peti niiyira.
Gadara Gadara macãrẽ ãpẽrã́ “Gerasa” jĩĩyira.
Genesaret Apetóre Galileatarore teero jĩĩcua. Teero biiri Galileataro wesa niiré ditare teero jĩĩcua.
Getsemaní Getsemaní olivo yucʉ niiröpʉ niicu Ʉ̃tãgʉ̃́ Olivo pʉʉtopʉ. Too Jerusalén díamacʉ̃pʉ niicu.
griegoa Basocá judíoa niihẽrã, Grecia macãrã, griegoaye wedesera griegoa niicua. Jesús niiritore, judíoa niihẽrãrẽ teero jĩĩyira.
griegoaye Griegoayere Jesús niirito, niipetiro macãrãpʉ wedeseyira. Jesuyé maquẽrẽ griegoayemena jóayira.
Herodes Nuevo Testamentopʉ paʉ dutiráre wãme tuure niiã. Teeré wisiríjãrõ booa. (1) Lucas capítulo 1, Mateo capítulo 2 jóaropʉ Herodes wãmecʉtigʉ “Herodes ʉpʉtí Macʉ̃” jĩĩyira. Jerusalén macã wii Cõãmacʉ̃wiire quẽnoyígʉ. Niipetira judíoaye dita niirã́ õpʉ̃ (rey) niiyigʉ: Judea dita, Samaria dita, Galilea dita, Perea dita, Idumea dita macãrã õpʉ̃ niiyigʉ. (2) Herodes Jesús buecãmesãrito niirigʉ Herodes ʉpʉtí Macʉ̃ macʉ̃ niiyigʉ. Herodes Antipas wãmecʉtiyigʉ. Cʉ̃ʉ̃ Galilea dita, Perea dita dutigʉ́ (gobernador) niiyigʉ. (3) Hechos capítulo 12 jóaropʉ Herodes wãmecʉtigʉ Herodes Agripa I niiyigʉ. Herodes ʉpʉtí Macʉ̃ pãrãmi niiyigʉ. Cʉ̃ʉ̃ Judea dita, Samaria dita, Galilea dita, Perea dita, apeyé dita macãrã õpʉ̃ (rey) niiyigʉ. (4) Hechos capítulos 25-26 jóaropʉ Herodes wãmecʉtigʉ Herodes Agripa II niiyigʉ. Cʉ̃ʉ̃ Herodes Agripa I macʉ̃ niiyigʉ. Cʉ̃ʉ̃rẽ Agripa jĩĩyira. Cʉ̃ʉ̃ Galilea dita, Perea dita, Decápolis dita, Iturea dita macãrã õpʉ̃ (rey) niiyigʉ.
higuera Higueragʉ dʉcacʉticu. Tiigʉ́ dʉca “higo” wãmecʉtia. Cʉ̃ma yapa niirĩ, tiigʉ́ pṹũrĩ budupetijõãcu. Púuriro nʉcãrĩ́, pṹũrĩ witiaticu. Tee pṹũrĩmenarã tiigʉ́ dʉca witiaticu. Tiigʉ́ dʉca wĩno wáari, pee bududiacu. Tee metãgã niipacaro yaarépʉ niitoacu. Too síro pacapá witiaticu. Butiro, ãñurõ ipiticu.
Isaías Isaías Israelya põna macʉ̃, profeta niiyigʉ. Ochocientos cʉ̃marĩ Jesús bauáadari sʉguero niiyigʉ. Isaías wãmecʉtiripũrẽ jóarigʉ niiyigʉ. Isaías tiipũpʉre Jesús ñañarõ netõã́darere, cʉ̃ʉ̃ diaadarere, cʉ̃ʉ̃ masãmʉããdarere jóasʉguerigʉ niiwĩ.
Israel Jacob teero wãmecʉtiyigʉ (Génesis 32.28). Isaac macʉ̃, Abraham pãrãmi peti niiyigʉ. Cʉ̃ʉ̃rã́ doce ʉ̃mʉãrẽ põnacʉtíyigʉ.
Israelya põna macãrã Jacob põnarë, niipetira cʉ̃ʉ̃ pãrãmérã niinʉnʉserare teero jĩĩyira.
jaspe Jaspe ʉ̃tãpe, wapapacáripe niicu. Apocalipsis 21.11 jĩĩrõbirora ocosusúripe niiyiro.
Jesucristo Cʉ̃ʉ̃ wãme Jesús niiã. Cristo jĩĩré ayióremena “Jesucristo” jĩĩyira. Cʉ̃ʉ̃ paco wãme tuure Jesús niiyiro. Ángele Maríare “Jesús wãme tuuya cʉ̃ʉ̃rẽ” jĩĩyigʉ. Jesús jĩĩrõ, “netõnégʉ̃” jĩĩrõ tiicú. Cristo jĩĩrõ, “Cõãmacʉ̃ beserigʉ” jĩĩrõ tiicú.
Jesuré padeorí põna macãrã Pecasãyemena “iglesia” jĩĩĩya.
Jesús cʉ̃ʉ̃yere wededutigʉ beserira; Jesús beserira Pecasãyemena cʉ̃́ãrẽ “apóstoles” jĩĩcua.
Jesús buerá Jesús bueráre, cʉ̃ʉ̃rẽ nʉnʉrã́rẽ, cʉ̃ʉ̃ buerére tʉoráre teero jĩĩyira. Paʉ niiyira. Apetóre Nuevo Testamento jóarira cʉ̃ʉ̃yere wededutigʉ beserira dícʉre teero jĩĩyira. Pecasãyemena cʉ̃́ãrẽ “discípulos” jĩĩcua.
Jonás Jonás profeta niiyigʉ. Cõãmacʉ̃ cʉ̃ʉ̃rẽ Nínivepʉ wáadutipacari, aperopʉ́ wáajõãyigʉ. Cʉ̃ʉ̃ dooríwʉmena wáari, wai paigʉ́ cʉ̃ʉ̃rẽ yaajãyigʉ. Itiábʉreco bauríyigʉ. Wai cʉ̃ʉ̃rẽ eowionécoari siro, Cõãmacʉ̃ cʉ̃ʉ̃rẽ “Nínivepʉ wáaya” jĩĩyigʉ sũcã. Cʉ̃ʉ̃ “jáʉ” jĩĩ, wáa, too macãrãrẽ Cõãmacʉ̃ wededutirere wedeyigʉ. Cʉ̃ʉ̃ “mʉ́ã ñañaré tiirére wãcũpati, wasoyá” jĩĩrĩ, teerora tiiyíra.
judíoa Jacob (Israel) doce ʉ̃mʉãrẽ põnacʉtíyigʉ. Sĩcʉ̃ Judá wãmecʉtiyigʉ. Judayá põna macãrã, Judeapʉ niirã́ dícʉre “judíoa” jĩĩsʉgueyira. Jesús niiritore, niipetira Jacob põna niinʉnʉserare “judíoa” jĩĩyira.
Judíoare Dutirá Peti Judíoare Dutirá Peti setenta y uno judíoa niiyira. Cʉ̃́ã niiyira: Cõãmacʉ̃wii coteráre dutigʉ́, sĩquẽrã paiá, sĩquẽrã bʉtoá dutirá, sĩquẽrã fariseo basoca, sĩquẽrã Moisés jóarigue buerá, apetóre sĩquẽrã saduceo basocá niiyira. Cʉ̃́ãrẽ dutigʉ́ paiaré dutigʉ́ niiyigʉ. Ateré tiiyíra: Mama dutiré jóayira; judíoare cʉ̃́ã dutirére tiidutíyira; wedesãrãrẽ beseyira. Jesús niiritore, cʉ̃́ã Judea dita dutigʉ́ dutirémena niiyira. Pecasãyemena “Junta Suprema” o “Consejo” o “concilio supremo judío” jĩĩcua.
judíoa neãrí wii Macãrĩcörõ judíoa niiré macãrĩpʉ judíoa neãrí wiipʉ neãyira, cʉ̃́ã yeerisãri bʉreco niirĩ. Toopʉ́ súubuse, Moisés jóariguere bueyira. Toopʉ́ mamarã́rẽ bueyira. Tiiwiipʉ́re wáicʉrare sóeriyira; Cõãmacʉ̃wii Jerusalén macã wiipʉ dícʉ sóeyira. Pecasãyemena “sinagoga” jĩĩĩya.
judíoa niihẽrã Niipetira Jacob põna pãrãmerã niihẽrãrẽ teero jĩĩyira. Cʉ̃́ã niiyira: griegoa, romanuã, ãpẽrã́ niiyira. Pecasãyemena “gentiles” jĩĩĩya.
judíoa yeerisãri bʉreco Cõãmacʉ̃ atibʉ́recore tiigʉ́, seis bʉ́recorira padeyigʉ. Too síro macã bʉreco yeerisãyigʉ. Moisémena Israelya põna macãrãrẽ dutiré ticogʉ, “yʉʉ yeerisãri bʉreco jearécõrõ yeerisãña” jĩĩyigʉ. Cʉ̃́ã yeerisãri bʉreco niinʉcãcu viernes náĩcũmuatiri. Sábado náĩcũmuatiripʉ pademasĩcua sũcã. Jesuré padeorá marĩ yeerisãri bʉreco (domingo) niirĩ, neãyira. Teeré tiiyíra, Jesús diarigʉpʉ masãriguere wãcũrã. Ate buenoã Hechos de los Apóstoles jóaripũpʉre (Hechos 20.7).
legión Tíatopʉre seis mil surara niirã́rẽ “legión” jĩĩyira. Too síropʉre paʉ basocá niirã́rẽ teero jĩĩyira. (Marcos 5.9).
Leviyábu macãrã Leví Jacob põna doce menamacʉ̃ niiyigʉ. Moisés, cʉ̃ʉ̃ sõwʉ̃ Aarónmena Leví pãrãmena niinʉnʉsera niiyira. Cõãmacʉ̃ Moisémena dutiré ticogʉ, Aarón, teero biiri cʉ̃ʉ̃ pãrãmérã niinʉnʉsera dícʉre paiá sããrére cṹũyigʉ. Ãpẽrã́ Leviyábu macãrãrẽ Cõãmacʉ̃wiire cote, paiaré tiiápurere cṹũyigʉ.
Macedonia Macedonia dita Grecia wesapʉ niiã.
Moisés Moisés Israelya põna macʉ̃, Leví pãrãmi niinʉnʉsegʉ niiyigʉ. Cõãmacʉ̃ cʉ̃ʉ̃mena wedeseyigʉ. Cʉ̃ʉ̃mena cʉ̃ʉ̃ dutirére cṹũyigʉ Israelya põna macãrãrẽ. Teero tiirá, Israelya põna macãrã Moisére ãñurõ padeoyíra.
Moisére dutiré cṹũrigue Cõãmacʉ̃ Moisémena dutiré cṹũpacari, basocá tee dutirére “Moisére dutiré cṹũrigue” jĩĩyira. Pecasãyemena “ley de Moisés” jĩĩĩya.
Moisés jóarigue buerá Moisés jóarigue buerá cʉ̃ʉ̃rẽ dutiré cṹũriguere bayiró bueyira. Moisére dutiré cṹũriguere ãñurõ bese, “biiro jĩĩdʉgaro tiia” jĩĩyira. Tee dutiré jĩĩrõbirora niirecʉtidutiyira judíoare. Pecasãyemena “escribas” o “maestros de la ley” jĩĩcua.
mostaza Mostaza yucʉgʉ niicu. Tiigʉ́ dʉcacʉticu mostazaperigãrẽ. Tiipe guayavapecõrõ niiã. Teeperi metãgã niipacari, tiigʉ́ pairígʉsãñurõ wáacu.
niipetira sõwʉ̃ Jesús cʉ̃ʉ̃ basiro “yʉʉ niipetira sõwʉ̃ niiã” jĩĩyigʉ. “Yʉʉ Cõãmacʉ̃ macʉ̃ niipacʉ, mʉ́ã tiiróbiro basocʉ́ niiã” jĩĩgʉ̃, teero jĩĩyigʉ. Pecasãyemena “hijo del hombre” jĩĩcua.
Nínive Nínive pairí macã, pacawiséri cʉorí macã niiyiro. Asiria dita macãrã õpʉ̃ya macã niiyiro. Cʉ̃ʉ̃ya dita pairí dita niiyiro. Nínive Jonás jeari macã niiyiro.
niyeru wapasébosare Romanuã õpʉ̃ jĩĩrirobirora judíoare niyeru wapatíro niirõ tiiyíro, Jesús niiritore. Niipetira judíoa wapatíyira cʉ̃marĩcörõ. Apeyé ate wapatíyira: Petamarĩ maawára, macãrĩ sããwara wapatíyira. Jerusalénpʉ wiserí cʉorácã cʉ̃marĩcörõ wapatíyira. Judíoa romanuã õpʉ̃rẽ pairó wapatírere tʉsariyira. Pecasãyemena “cobrar impuestos” jĩĩcua.
niyeru wasorá Antiguo Testamentopʉre (Éxodo 30.13-15) ate jĩĩã: Cʉ̃marĩcörõ Israelya põna macãrãcõrõ sicaqui niyeruqui wapatíro niirõ tiiyíro Cõãmacʉ̃rẽ ticora tiiróbiro. Bosebʉreco niirĩ, teeré sãĩyíra, paʉ judíoa Jerusalénpʉ jeari. Judíoa cʉ̃́ãye niyeruquirimena wapatíro niirõ tiiyíro; romanuãye niyeruquirimena wapatíro booríyira. Teero tiirá, basocá wapatíadari sʉguero, romanuãyequirire judíoayequirimena wasoyíra. Cõãmacʉ̃wii sããwaropʉ basocáre teequirire wasoádara duiyira. Jesús niiritore, “niyeru wasorá” judíoayequirire wapapacáro peti wasoyíra. Teero tiigʉ́, Jesús cʉ̃́ã Cõãmacʉ̃wiipʉ niirã́rẽ cõãwionecoyigʉ.
olivo Olivogʉ dʉcacʉticu. Tiigʉ́ dʉca ʉse cʉocú. Tiigʉ́ bʉcʉáro, pea niicu. Yoari niicu. (Ʉ̃tãgʉ̃́ Olivo wesa niiré yucʉre “Jesús niiritopʉ maquẽ niicu” jĩĩ wãcũcua.)
oveja Oveja wáicʉra niiĩya. Cʉ̃́ãye dii, õpẽcó, póa, cʉ̃́ãye caseri ãñuniã. Oveja cʉ̃́ã booró wáajãcua. Teero tiirá, naĩrõ diticua. Apetóre ñaadiara, wʉ̃mʉnʉcãmasĩricua. Teero tiirá, cʉ̃́ãrẽ coterí basoca boocúa. Cõãmacʉ̃ye queti jóaripũpʉre naĩrõ “Cõãmacʉ̃ oveja cotegʉ́ tiiróbiro niiqui basocáre” jĩĩ buenoã.
oveja coterí basocʉ Ovejare ãñurõ cotero booa. Ñamirẽ biarí sãnirõpʉ cãnicúa. Bʉ́recore cʉ̃́ãrẽ coterí basocʉ cã́pũpʉ néewaqui, táa yaa, oco sĩniã́rõ jĩĩgʉ̃. Ñañaré bʉrecorire cʉ̃́ãrẽ cotequi. Yáiwa yaari jĩĩgʉ̃, cotequi. Ditiarirare ãmaãqui. Cãmicʉtirare ʉcotiqui. Cʉ̃́ãrẽ coterí basocʉ manirĩ́, oveja diajõãcua. Pecasãyemena “pastor” jĩĩcua.
õpʉ̃ʉ̃ bóare Tíatopʉre õpʉ̃ʉ̃rĩ bóarere niiyiro. Sĩquẽñe pẽniré niiyiro. Pecasãyemena “lepra” jĩĩcua.
pai Jesús niiritore, paiá Cõãmacʉ̃wii paderá niiyira. Toopʉ́ wáicʉrare sóeyira. Sĩquẽrã bueyira judíoa neãré wiseripʉ. Pecasãyemena “sacerdote” jĩĩcua.
paiaré dutigʉ́ Paiaré dutigʉ́ judíoare dutigʉ́ tiiróbiro niiyigʉ. Judíoare Dutirá Petire dutigʉ́ niiyigʉ. Jesús niiritopʉ, pʉarã́ niiyira: Anás, ãpĩ Caifás. Jesús dieciocho cʉ̃marĩ cʉorí, Caifás paiaré dutigʉ́ niinʉcãyigʉ. Jesús veintiséis cʉ̃marĩ cʉorí, Anás Caifáre wasogʉ́ niiyigʉ. Too síro cʉ̃marĩcörõ Anás cʉ̃ʉ̃ paiaré dutigʉ́ niirére Caifámena wasojĩ́yi. Pecasãyemena cʉ̃ʉ̃rẽ “sumo sacerdote” jĩĩcua.
Pascua Pascua judíoa bosebʉreco ʉpʉtí macã bʉreco niicu. Pascua “netõwáre” jĩĩdʉgaro tiicú. Judíoa ñecʉ̃sʉ̃mʉã cʉ̃́ã niituri ñami Egiptopʉ niirã, corderoaye díimena cʉ̃́ã sopepãmarĩ wesarire tuusĩã́yira. Teero tiigʉ́, ángelepe tee díire ĩñajĩgʉ̃, tiiwií macʉ̃ bauásʉguerigʉre sĩãríyigʉ. Teero tiirá, cʉ̃marĩcörõ teeré wãcũcua.
pã púuri tiiré Pã púuaro jĩĩrã wʉ́ore niiã. Siete bʉrecori Pascua niirĩ, judíoa yaacua pã púuri tiiré wʉ́oya maniré. Pecasãyemena “levadura” jĩĩcua.
pecame Pecame ñañarõ netõrö, basocá ñañarã́rẽ, wãtĩãrẽ cõãdioconoãdaro niicu. Pecasãyemena “infierno” jĩĩcua.
perla Perla wapapacáriga, butiríga, ãñurígagã niicu.
Pilato Poncio Pilato Judea dita dutigʉ́ (gobernador) niiyigʉ. Romanuãyʉ niiyigʉ. Cʉ̃ma 26 niirĩ, dutinʉcãyigʉ; pʉamóquẽñe cʉ̃marĩ dutiyigʉ. Jesuré cʉ̃ʉ̃pʉre wedesãyira; cʉ̃ʉ̃pe “wapa cʉoríi” jĩĩmiyigʉ. Teero jĩĩpacʉ, basocá dutirére tʉogʉ́, Jesuré sĩãdutíyigʉ.
profeta Profeta sĩcʉ̃ Cõãmacʉ̃ cʉ̃ʉ̃rẽ “ateré wedeya” jĩĩriguere wedegʉ́ niiyigʉ. Moisés, Isaías, Elías, Daniel, Juan basocáre wãmeõtiri basocʉ, ãpẽrãcã́ profetas niiyira. Apetóre Cõãmacʉ̃ too síropʉ wáaadarere cʉ̃́ãrẽ wededutiyigʉ. Teero tiirá, paʉ Jesús atiadarere, cʉ̃ʉ̃ diaadarere, cʉ̃ʉ̃ masããdarere wedesʉgueyira.
queoré Apetó basocá cʉ̃́ã wãcũrémena queti wedecua, ãpẽrã́ bueré ãñuré bʉaáro jĩĩrã. Tee quetire “queoré” jĩĩã. Pecasãyemena “parábola” o “comparación” jĩĩĩya.
romanuã Roma macãpʉ bauárira, romanuã põnacã romanuã niiyira. Teero biiri romanuã macãrĩpʉ bauárira romanuã niiyira. Surara, cʉ̃́ã surara niiré witiari siro, romanuã pʉtʉáyira. Ãpẽrã́ niyerumena wapatíyira, romanuã niiãda jĩĩrã. Surara romanuãrẽ páari booríyira. Queti beserí basocʉ cʉ̃́ãrẽ beseari siropʉ dícʉ, peresuwiipʉ sõnecoyira. Jesús niiritore, romanuã dutiré niisesajõãyiro tée Mediterráneo wesa maquẽ macãrĩpʉ.
romanuã õpʉ̃ Romanuã õpʉ̃ niipetira romanuã sotoa macʉ̃, cʉ̃́ãrẽ dutigʉ́ (emperador) niiyigʉ. Romapʉ niiyigʉ. Cʉ̃ʉ̃ doca macãrãcã dutirá niiyira. Teero tiigʉ́, cʉ̃ʉ̃yara surara cãmerĩ́sĩã, wapatáre macãrĩpʉre cʉ̃́ãrẽ “dutiya” jĩĩgʉ̃ cṹũyigʉ. Nuevo Testamentopʉre cʉ̃́ã niiyira romanuã õpãrã́: Augusto (27 a.C.--14 d.C.), Tiberio (14-37 d.C.), Calígula (37-41 d.C.), Claudio (41-54), Nerón (54-68), Vespasiano (69-79), Tito (79-81), Domiciano (81-96). Cʉ̃́ã niipetira “César” wãme tuunoyira.
saduceo basoca Saduceo basocacã judíoara niiyira. Basocá diarira masãrére, “ángelea niicua” jĩĩrére padeoríyira. Fariseope teeré padeoyíra. Teero tiirá, ãpẽrã́ basocá saduceo basoca buerére ãñurõ tʉoyíra. Ãpẽrãpé fariseo basoca buerére nemorö tʉoʉséniyira. Paʉ saduceo basoca paiá niiyira.
Salomón Salomón David macʉ̃ niiyigʉ. David diari siro, Salomón Israelya põna macãrã õpʉ̃ (rey) sããyigʉ. Salomón bayiró masĩgʉ̃́ niiyigʉ Espíritu Santo masĩré ticorémena.
Samaria Samaria dita Israel ditapʉ niiyiro, Jesús niiritopʉ. Judea, Galilea decopʉ pʉtʉáyiro Samaria. Tiidita macãrã ñecʉ̃sʉ̃mʉã wãmosíayira judíoa niihẽrãmena. Teero tiirá, judíoa peti cʉ̃́ãrẽ booríyira.
Satanás Satanás wãtĩãrẽ dutigʉ́ niiqui. Cʉ̃ʉ̃ wãme Satanás “Cõãmacʉ̃rẽ wãpãgʉ̃”, “cãmotágʉ” jĩĩdʉgaro tiicú. Jesuré padeoráre Cõãmacʉ̃ dutiré tiidʉgári, “tiiríjãña” jĩĩ cãmotáqui. Cõãmacʉ̃ bauanérigʉ niiyigʉ. Too síro cʉ̃ʉ̃rẽ netõnʉcã́yigʉ. Teero tiigʉ́, Cõãmacʉ̃ cʉ̃ʉ̃ pʉto niiãrigʉre cõãjãyigʉ. Atibʉ́reco petirí, pecamepʉ cõãnogʉ̃daqui.
Siloé Wii Siloé Wii ʉ̃mʉã́ri wii niiyiro Jerusalénpʉ. Siloé cope oco witirí cope pʉtopʉ niijĩyu. Tiiwií Jerusalén wesa ʉ̃tãquirimena tiirí sãnirõpʉra niijĩyu.
Sodoma Sodoma, Gomorra macãrĩ niiyiro, Abraham niiritopʉre. Teemacãrĩpʉre basocá bayiró ñañaré tiirá niiyira. Abraham bai macʉ̃ Lot dícʉ ãñugʉ̃́ niiyigʉ Sodoma macãpʉre. Ángelea pʉarã́ Lot, cʉ̃ʉ̃ya wederamena néewitiwari sirogã, teemacãrĩrẽ teero biiri basocá teemacãrĩpʉ niirã́rẽ Cõãmacʉ̃ sóepetijãyigʉ. Nitĩ dícʉ pʉtʉáyiro.
sóeditiore Wáicʉrare pecamemena sóerere “sóeditiore” jĩĩcua. Jerusalén macã wii Cõãmacʉ̃wiipʉre bʉ́recoricõrõ pʉarĩ́ sóeyira sĩcʉ̃ bóeri, ãpĩ ñamica. Judíoare sóeditiore bayiró cʉ̃́ã padeoré niiyiro. Sĩcʉ̃ Cõãmacʉ̃rẽ wáicʉre ticodʉgagʉ, pairé néewa sóeditiodutiyigʉ. Pecasãyemena “holocausto” jĩĩcua.
surara Jesús niiritopʉ, niipetira surara romanuã dícʉ niiyira. Romanuã õpʉ̃ cʉ̃ʉ̃ye ditare cʉ̃́ãrẽ ãñurõ cotebosadutiyigʉ. Judíoa surara niiré sããrã wáariyira.
surara dutigʉ́ Surara dutigʉ́ seiscientore dutiyigʉ. Cʉ̃́ãrẽ dutirácãrẽ dutiyigʉ. Pecasãyemena cʉ̃ʉ̃rẽ “comandante” jĩĩcua.
tiiëñore Cõãmacʉ̃, teero biiri Satanás tiiëñomasĩcua. Basocápe cʉ̃́ã tutuaremena tiiëñomasĩricua. Jesús pee tiiëñoyigʉ, “yʉʉ Cõãmacʉ̃ macʉ̃ niiã” jĩĩ ẽñogʉ̃́. Pecasãyemena “milagro” jĩĩcua.
trigo Trigo arusu tiiróbiro bauré niicu. Teeperire wãñiã́rĩ, harina wáacu. Tee harinamena pã tiicúa.
wãmeõtire Juan wãmeõtiri basocʉ niiritore, basocá Cõãmacʉ̃ cʉ̃́ã ñañaré tiirére acabóri boorá, cʉ̃́ã ñañaré tiirére wãcũpati, wasoyíra Juan dutirirobirora. Cʉ̃́ãrẽ Juan ocoména wãmeõtiyigʉ. Jesús dia masãri siro, cʉ̃ʉ̃rẽ padeorá wãmeõtidutinoyira. Teeména cʉ̃́ã Jesuré padeorére ẽñoyíra. Teero biiri, atitócãrẽ teerora tiinóã. Teeré pecasãyemena “bautismo” jĩĩĩya.