Akldé migajienaldiamak
Abaldahám “Abraham” Eñki Jateja izhgakuxane, ek zhinik panane Jatetshi kuíbuldu juldiú saná naldapanaldiamak (Gn 12.1-3; 17.3-8). Akna juldiúkuetshi abama kasaklde, akzé ajañguxa (Jñ 8.33, 53). Aldéñki Jate alduna ishixa nane nakna, mieldeki Duwe Jesú ipanatshak eñki abamaga akuaka (Alm 4.1-25; Ga 3.29; Eb 11.8-19).
abaldaxájañ agatsé “hisopo” Axaldaki abaldaxájañ agatsé, ajumshíki abutshi we juma izhuka kuaune ni agaldaka. Aiga na Jateja Ejiptuxa zhinik ají kuíbuldu kakzʉxaitshaldixa ldiuwañ zalguéñ jubeju kauwitsaldí shuanetshi abi kauwijúk iyabexaldiamak jiba agabene (Ex 12.21-24). (Sal 51.7; Jñ 19.29; Eb 9.19).
abuák nauwa abeñguakue “circuncisión” Juldiú sanákueki Jateja ají kezhgakuxane ishkualdi aldoxaldiamak, sigí sukue kukaldinik ábigua ldiuwi zegatshake takánkukui asʉxak nauwa iyabeñgua akuxa. Aiki nauwibama Abaldahám zhinik ekí atshá kakbenane (Gn 17.1-14,22-27). Guñgueni nauwibama Mueséja ekíga atshakue guakldane (Lv 12.1-3). (Jñ 7.22; Alm 2.25-29)
Adáñ, Eba “Adán, Eva” Kasak Jateja káguba gauwatshak sigí Adáñ gauwanane. Guñgueni agapakualdaldixa munzhi gauwatshak, eñki Eba gauwanane. Eñkañkuañ zhinik na kaiga saldiñga káguba nalda naldapanane. Jateja kasak káguba gauwatshake janshizhegaba gauwanane. Nalgué ekue kasak sha atshapanguéñ zhinik na káguba sha atshixagaba, shuixa nitshigapanane. (Gn 1.26-27; 2.7,21-24; 3.1-24; Lk 3.38; Alm 5.12)
ajuba ikalduni “lepra” Aiki ezua mulbatága. Ekí akzekakueki akzaldaldék guanekue, mija axautshi ibuñguaka ajañgui na, káguba kenañ izhoxa kakiyawatí guxa. Alde migatsexaki Jatetshi múldigabaja sha atshá na izhguajaxa. (Lv 13.1-46; 14.1-32; Lk 17.12)
akldé akzekue sanekakuegaba “consejo” (“concilio”, “junta suprema”, “sanedrín”) Ekueki juldiú sanekakuegaba 70 izhajuizhaldeka. Aikueja na ezua guiyaba tuakue agatsé azhi agatsaldakí ne axezhakakue. (Mt 5.22; 26.59; Mlk 15.1; Ajsh 4.5; 5.21; 23.1, 6)
Aldebí ldaxe (Aldebíkue) “levitas” Aldebíki Jakóptshi asukuá 12 nekue nañga agatsé. Nauwibama Muesé, atuwé Aldóñ na Aldebí ldaxekuega. Guñgueni Jateja nauwibama Muesék guiyaba zʉñkabajatshak, Aldóñ shizhá agatsekue za na aldéñ múldigaba agaskaitshixakue naldaldixa ketenekue. Guatshake azhinik Aldebí ldaxekueki juwí aldéñ axazakuagaldi numañ agatuwi, axazauwi, aldéñ múldigaba agaskaitshixakue agaunexaldixa ketenekue. (Gn 35.23; Nm 1.50; 3.6-8; 18.1-7,21-24; Lk 10.32; Jñ 1.19; Eb 7.5)
Aldóñ “Aarón” Eñki Aldebí ldaxe, Muesétshi atuwé, Isayélkue Ejiptuxa guiyaba tuwi ashekualguéñ Paldahóñ nugeñka kakzukuashi Muesé agaunegatone. Exa zhinik agazaxaitiñgueni zʉk zaldi aldeyatoguéñ, Jatejañga juwí aldéñ axazakuaxaldixa uldendana agatsé gauwakue kakbeyatshak, Aldóñ kasaklde Jatek múldigaba agaskaitshixa akldé akzé iyaté. (Ex 6.26-27; 28.1; Lv 8.1-36; Nm 17.1-11; Eb 7.11; 9.4)
Alduma “Roma” Duwe Jesú kagik izhogué baxañki kuíbuldu Aldumaja saldiñga kagi atshak atuwauxaki agubiyane nuka nane. Exa zhinik na san san kagi aguabiyaneñka sáñkalda sanexaldixa izhaka (Lk 2.1-2). Ekí atshiji na, Pildatu Juldeya baxe aksanexaldixa Duwe izhogué baxañ izhone (Mt 27.2; Lk 3.1). Kuíbuldu Aldumaki kagi Italdiaxa nuka. Exa zalda suldáukue kagi aguabiyanauxa axaxane ashekuane.
Alduma zalda nalda “ciudadano romano” Duwe Jesú kagik izhogué baxañ Alduma zalda nalda akzé ajañguxa. Aikueki ezua agatsaldi azhi agatsaldakí ne tuñkaja tuagáñga guiyaba tuñshasé guiyaba kaxaldé. Ai naldagáldekue zʉnake sakí kakundana naldiake amak kakuxa. Akna Alduma zalda naldexañki jatekue zhinik azhi Aldumatshi kuíbulduxa kukamaldéñ zhinik, azhi paldatak izhgajabimaldéñ zhinik negakue nane. (Ajsh 16.36-39; 22.25-29)
Alduma zalda sáñkalda akldé akzé “César” Eñki saldiñga Aldumaja agubiyanauxa sáñkalda itenekuetshi sáñkalda izhuka. E sáñkaldaga na “César” akuaka. Aikuega Duwe Jesú baxañ, ezuañki Agustu (Lk 2.1), Tibeldiu (Lk 3.1), Kaldaudiu (Ajsh 11.28; 18.2), Neldúñ axezhukakue ashekuane. (Jñ 19.12, 15; Ajsh 25.10-12) Anuñka aikuega na Saldiñga netshi Jate janañga akldé kakzukuakue axazhaltene. Nalgué Duwe ipananekueki amak atshakí nalgué shalda na matshuwi sha kakuí, anuñkakueki kakuaxanane (Aux 2.13).
asúpalde “azufre” Eñki jagiga puldane zuldatshake zʉxaita tatshuakze. Jatetshi múldigabaja zʉxaita guiyaba tuwa na izhguajaxa. (Aux 9.17; 14.10; 21.8)
Babildonia “Babilonia” Kuíbuldu Babildoniaki kuíbuldutema nina Éhupaldate xezhaxa ze. Aiga na ebeldeyuke Babél axezhuka. Ai kuíbuldujañki juldiúkue aguldiji na, kamañ naldi kauwikuibulduxá kauldenane (2Cr 36.11-21). Ega na saldiñga kutám mikldexa, Saldiñga netshi Jate aguáñ izhbashi mual atshá, Jate naldakí jiaga auxabé izhoxa mikldexa guashi naldaka (Aux 14.8). Ai mikldexa Babélka (Gn 11.1-9) zhinikga nagapanane.
Dabí “David” Eñki sáñkalda akldé akzé kuíbuldu Isayéltshi izhonane (2S 5.1-5). E shizhaga na Jateja ezua zʉnekualdal gaxaldixa guakldane naxaldixa guaklde (2S 7.8-16; Sal 132.11; Jer 23.5-6). Nalgué, Duwe Jesú amak jai kagik káguba naldi kukatshake etshi atukuaga kuká guane. (Mt 1.1-17; Lk 18.38-39; 20.41-44; Ajsh 2.29-36; Alm 1.3; Aux 22.16) Juldiúkuejañki kauwibama akzé ajañguxa.
Duwe ipananekue ajuizhaldeka “iglesia” Eñki Duwe ipananekuegaba izhajuizhaldexa. Ega juwí nuxa naldazhé. (Mt 16.18; Ep 5.23-32; Kls 1.18, 24; Aux 19.7-8)
Duwe ipananekue aksaneka “anciano”, “obispo” Ekueki aldunaxa guildék guanekue Duwe ipananekue aksanexaldiamak iyaldaka. (Ajsh 14.23; 20.28; 1Tm 3.1-7; 5.17; Tit 1.5-9)
Duwe ipananekue axazauwi gauneka “diácono” Ekueki aldunaxa guildék guanekue Duwe ipananekue kagaunexaldiamak iyaldaka. (Ajsh 6.1-6; 1Tm 3.8-13)
Duwe ipananekue numañ katuwi kaksaneka “pastor” Eñki aldunaxa guildék guane nak, Duwe ipananekue numañ katuwi, jian kaksaneshi, Jatetshi múldigabak zhinik aldunaxa kakuiyakshi izhoxaldiamak iyaldaka. Eñki niuwabak ezua jubeju numañ tuñka janshizhe jana naldakue agatsé. (Ep 4.11-13; 1Pe 5.1-4)
Duwe Jesú Zʉnekualka “Jesús”, “Jesucristo”, “Cristo” Eñki Jatega naldatshak, Asukuága. Ega na Jateja ezua zʉnekualdal gaxaldixa guakldalguamak amak kagik kukaji káguba naldi ixagabaldék. (Mt 16.16; Lk 1.30-35; 2.4-20; Jñ 1.1-18; Kls 1.13-20) Ekí káguba naldi izhogatshak jiaga ni mitsák sha atshazhé nalgué, sha katshixa shalda zʉnesabiyaldiamak nauwitsaldí kaldik axaldiya akuaxane (Jñ 11.50-53; Ajsh 2.23; Eb 2.17; 7.27). Shuigueni maiguake Jateja izhgaldakshiñgueni jékaldaxa aldéñ nugeñka mokue ulditshí (Mlk 16.9, 19). Exaga na Ajate ldesañ saneshi na izhók (Ajsh 2.24, 31-36; 3.13-15; Eb 1.1-4). Gualdinik auxaga sanexaldiamak mokue kagik naxaldixaga nakldá (Aux 19.11-16; 22.12-13).
Duwe Jesú 12 shagitixakue “12 discípulos” Ekueki Duweja aldéñ naldi maigua kagi shaxaldiji izhoxaldixa izhgakuxanekue. Aikuega na aldiweki san san ají múldigaba guaxal gaxaldixa izhgakuxanekue na naldá. (Mt 4.18-22; 10.1-4; Lk 6.12-16; Jñ 6.70)
Duwe Jesújañga ají múldigaba guaxal gaxanekue “apóstoles” Ekueki Duwejañga izhgakuxanekue, san san ají múldigaba guaxal gaxanekue. Ekuega na Duweja aldéñ naldi maigua kagi shaxaldiji izhonekue na naldá. (Mt 4.18-22; Ajsh 1.2, 8; Ep 4.11)
éegaba guañ zʉnajañgui “gracia” ( galdieguke “charis”) Aiki galdieguke, zhaldiañ jiaga, nauwa “misericordia” (‘guañ zʉnajañgui’) jana guashi naldatshak, nauwa sha agatsé guaka. “Gracia” (‘éegaba guañ zʉnajañgui’) guagatshak jiñ zhinik guañ zʉnajañguakue naldakí jiaga, Jateja éegaba guañ zʉnajañguéñ zhinik janshizhe zʉñkatshiji, auxaga zʉñgauneka guashi. (Ep 2.5-9; 2Tm 1.9; Tit 3.7; Eb 4.16) Akze, sha katshixa nak jinake Jateja zʉnekualdaldixa naldakí jiaga, éegaba guañ zʉnajañgui zʉnekualka nzha.
Ejiptu “Egipto” Exa kauwijí kagi naldazhéñka Isayélkue matshuwi kagi guiyaba atuwi ashekuane. (Ex 1.1-14; 3.7,16-20; Ajsh 7.9-36)
Eldiya “Elías” Eñki Jatetshi múldigaba naldiñga zʉxaitshixa Isayéltshi akzé nane. Aldéñki Duwe Jesú kukaldixa anuñka 900 kagi zalgué baxañ izhonane. (1R 17–22; 2R 1–2) Ne, Jateja ezua zʉnekualdaldixa guakldane gagagáñga Eldiya mokue kagik gaxaldixa guakldane. (Mal 4.4-6; Lk 9.30-33; Aux 11.3-6) Duwe Jesúja Juañ nik majaukshakueki Eldiya na izhguajane (Mt 11.12-14; 17.10-13).
Eldode “Herodes” Kuíbuldu Aldumaja sáñkalda juldiúkue kaksanexaldixa itenekueki “Eldode” axezhuka izhone. Duwe kagik izhogué baxañ anuñka izhone: Ezuañki Eldode “el Grande”, Duwe Jesú kukanéñ izhone (Mt 2.3-19; Lk 1.5). Ejañki saldiñga Juldeya, Samaldia, Galdildeya, Peldeya, Idumeya baxe aksaneka. Ejañga na Jeldusaldéñka juwí Jate axazakuaka anuñka kagi siyagauwi izhone (Jñ 2.20). E shuigueniki asukuá Eldode Alkeldáu Juldeya baxe aksanexaldixa iyateñgueni anuñka za izhogueni agajieñguane (Mt 2.22). Aldani Eldode Antipaki Galdildeya, Peldeya baxe aksanexaldixa iyatene (Mt 14.1; Mlk 8.15; Lk 3.1; 13.32; 23.6-12). Etshi aldani Eldode Pildipiki Ituldeyaxa, Taldakoniaxa aksanexaldixa iyatene (Mt 14.3-4; Lk 3.1). Exa zhinik akldeñga izhonekueki Eldode Agaldipa 1 (Ajsh 12.1-23), guñgueni asukuá Eldode Agaldipa 2 (Ajsh 25–26).
Eldode na agatsekue “herodianos” Ekueki juldiú sanákuegaba anuñka izhgazhekue. Ekuejañki sáñkalda Eldode jiñgaba kaxazauwaldiamak nuxa izhgaxaunshixa nane. Akna sáñkalda Alduma zaldak akilzabiyakue janshibeñga ajañguxa. (Mt 22.16-18; Mlk 3.6)
ezua kaldi zhenka “higuera” (“higos”) Eñki kaldi duakue, Isayélka pakue. Eñki akldé juldiú saná na izhguajaxa. Ejié kaldi stak na izhgasekui, Jatetshi múldigaba atuñka. (1R 4.25; Jer 24.1-10; Os 9.10; Mi 4.1-5; Jl 1.7; Lk 13.6; Jñ 1.47-48)
ezua kalwé “uva” (“fruta de la vid”, “viña”, “viñedo”) Eñki kalwéga atuxaldixa agasiziñgui siyagaxauxa nane. E jiaga juldiú saná na izhguajaxa nane. (Sal 80.8-16; Is 5.1-7; Jer 2.21; Ez 19.10-14; Mt 20.1-16; 21.33-45; 26.29; Jñ 15.1-8; Aux 14.18-20)
galdiegu “griego” Aiki Galdesia zaldakue zukuaxa. Aldumaja nuk agubiyagá nogueñga Galdesiakueja saldiñga kagi atshak atuwauxaki agubiyane aksaneka nane. Ekí nalguakna Duwe Jesú kagik izhogué baxañ saldiñga nekueja galdiegu zukuaxa shizhatiyane. Akna Duwe Jesú kagik nagueni Jatetshi múldigaba sezhegatshak, saldiñgaja nukaldiamak galdieguk sezhekldane. “Juldiú saná naldagáldekue” akuagexañ atshuake “galdiegukue” jiaga akuaka (Alm 1.16). Ekíga na, atshuake “galdiegukue” guagatshake “kalta shitiyanekue” guashi ekí akuaka (Alm 1.14; 1Kt 1.22).
guañ zʉnajañgui “misericordia” (galdieguke “eleos”) Aiki galdieguke, zhaldiañ jiaga, nauwa “gracia” (‘éegaba guañ zʉnajañgui’) jana guashi naldatshak, nauwa sha agatsé guaka. “Misericordia” (‘guañ zʉnajañgui’) guagatshak, jiñ zhinik guañ zʉnajañguakue naldakí jiaga, Jateja azhi kágubaja zʉñgisaldatuka, azhi kama zʉñsʉ́ñze, azhi guiyaba tuakue zʉñgatsé zʉnatuatshak guañ zʉnajañgui zʉñgauneka guashi. (Tit 3.5; Lk 18.13; Ep 2.4; 1Tm 1.13, 16; Eb 4.16; 1Pe 1.3)
guinue Sinahí “monte Sinaí” Kuíbuldu Isayél Ejiptuxa zhinik zʉk zeñka aldeyatoguéñ, ejié guinuexa na Saldiñga netshi Jateja 10 atsha nexaldixa, guiyaba jian izhoxa nauwibama Muesék ageneñka. (Ex 19–20; Ga 4.24-25; Eb 12.18-21)
guiyaba atsha nexaldixa (guiyaba jian izhoxa) “mandamientos”, “la ley de Moisés” Eñki Jatejañga nauwibama Muesék zhinik zʉñkabajane. Juldiú sanákuejañki e na kauwijí guiyaba zʉxaita akzé ajañguxa. Eja guagamak ashekualdaldiakna Jatek akldunamak izhoxa ajañguxa naldatshak, amak izho kakzegazhé. (Ex 20.1-17; 34.27-28; Dt 5.1–6.25; Mt 5.17; Jñ 1.17; 5.39-40, 45-47; 7.19; Alm 3.20; 6.14-18; Ga 3.23-25; 5.14; Ep 2.15; 1Tm 1.8-9; Eb 7.11-19)
guiyaba shizhixakue “maestro de la ley”, “escriba” Ekueki Jateja nauwibama Muesék guiyaba zʉñkabajanane, ai za atuwi, shizhatiji, kauwisanákuek shaxaldixa. Guiyaba zʉñkabajane akzʉtuwi, ji guashi múldigaba zhiktiñgui ajanashixa. Ekue jiaga sanekakuega nane. (Esd 7.6; Mt 2.4; 5.20; 7.29; 23.1-31; Lk 22.66)
guiyaba tu za nogakueñka “infierno” Exa na saldiñga káguba Duwe ipanazhánekue ashuigatshak guiyaba atuwi mapuldal za nogakueñka. (Mt 5.22; 10.28; Jñ 3.16)
guksé niwaga mayoxá za nogakueñka “lago de fuego” Exaki guksé niwaga zʉxaita tatshuakze mapuldal za nogakueñka. Exaga na aldiweki jisé, ajíkue juizhi, shuixa, Duwe ipanazhánekue guiyaba atuál kakuateyaldieñka. Exa makuateya na mutshuizha shuixa ne. (Aux 19.20; 20.10, 14-15)
Isaiya “Isaías” Eñki Jatetshi múldigaba naldiñga zʉxaitshixa Isayéltshi akzé nane. Aldéñki Duwe Jesú kukaldixa anuñka 800 kagi zalgué baxañ izhonane. Eja na Jatetshi múldigabakga Duwe Jesú sakí guiyaba tualdixa, nauwitsaldí shuixaldixa, mokue izhgaldaxaldixa shalda kalta gauwanane. (Is 1.1; 6.1-8; 53.1-12; Lk 4.16-21; Ajsh 8.28-35)
Isayél (Isayélkue) “Israel”, “israelitas” Kuíbuldu Isayél kaxazhoxaldixaki kauwibama Jakóp zhinik nagapanane. Jakópki Abaldahámtshi atukua. Jateja Jakóp axezhuka nalgué Isayél axetene (Gn 32.28; 35.9-15). E tsukuakueki 12 aldalguéñ zhinik na Isayélkuega 12 ldaxe (“tribus de Israel”) alditshigapanane (Gn 35.22-26; Ex 1.1-10; Nm 2.1-34; 26.1-65; Dt 33.1-29). Ai sanákueki Jatejañga ají kuíbuldu naldaldixa izhgakuxanane (Gn 17.1-8). Aikuega na juldiú sanákue (“judíos”).
izhgasekué ldiuwañ “día de reposo (sábado)” Saldiñga netshi Jateja jika na nahauxa gauwiñga tezhuwake auxa gauwá guñgueni kuguake zhiksekuá. Ai zhinik na kuguake zhiksekuakué ldiuwañ Jateja guiyabak kakbene. (Gn 2.2-3; Ex 20.8-11; Eb 4.3-4) Juldiúkuejañki kuguake sábalduk zeka ajañguxa. Duwe Jesú kagik izhogué baxañki ai ldiuwañki ni ji janshizhe jiaga atshasé ajañguxa nalguakna, ai ldiuwañ Duweja káguba se akzukuane shalda kaxa agabeñka nane. (Lk 13.14-16; Jñ 5.16-18; 7.22-23; 9.16; Mt 12.1-14)
jagi ibushi guagakue “apedrear” Juldiú sanákuejañki ekí agatsaldi sha atshixakue guiyaba tuñshi guagakue kauwibama Mueséxa zhinik awalditshigapanane. (Lv 24.13-23; Dt 22.22-24; Jñ 8.4-5; 10.30-33; Ajsh 7.56-60)
Jate aguáñ izhbashi mual zukuashi “blasfemia” Juldiúkuejañki ekí atshaneki shuigakue agatsé ajañguxa. Aiki akldé giemiki Saldiñga netshi Jate shalda nusagatsaldi akuagatshak azhi e zhuxañga akzé akuagatshak ekí zeka nane. (Ex 20.7; Lv 24.16; Mlk 2.7; 14.61-64; Jñ 5.18; 8.58-59; 10.33; 19.7)
Jate sanegéñ “reino de Dios”, “reino de los cielos” Duwe Jesú ipanañkaldekuañ kaigabeñki Jate nauwijí aldunaldi abisajañ zʉñsaneshi izhuka. Gualdinik jékaldaxa aldéñ nugeñka auxaga zʉñsanexaldixa. (Mt 5.20; 6.33; 12.28; 19.24-26; Mlk 10.14-15; Lk 12.32; 17.20-21; Jñ 18.36; 2Pe 1.11; Aux 11.15; 12.10; 19.6)
Jateja ezua zʉnekualdal gaxaldixa guakldane “Mesías”, “Cristo” Eñki káguba sha atshapanguéñ zhinikga Jateja ezua zʉnekualdaldixa gaxaldixa guagapananane (Gn 3.15). Ekí kakbeyal noguakna juldiúkuejañki e za jiyagatuwi ashekuane. (Mt 16.16; Lk 2.25, 38; Jñ 1.41; 4.25-26) Ega na Duwe Jesú. “Mesiya”, eñki ebeldeyuk. “Cristo”, eñki galdieguk. Mozhuañga “Jateja ezua zʉnekualdal gaxaldixa guakldane” guashi. Anuñka juldiúkuejañki ejañga na san kagi Alduma zaldakueja kaksanegatoguák agubiji kaksanegaksánshaldixa ajañgui jiyagatuatone. (Jñ 6.15; Ajsh 1.6)
Jateja guaklde uldeñka “ángel” Ekueki Jateja kagi gauwagá nogueñga axazauwaldiamak gauwiñga guanekue. Aldunakue, kama axaldekue, iltegagáldekue, atshuake Jateja guaklde zʉñmeyaldiamak ixagabaldeka. (Gn 19.1-3; 1R 19.5; 2R 19.35; Sal 103.20; Mlk 12.25; Lk 1.11-20; Ajsh 12.7-10; Eb 1.7, 14; 2.5-7; 13.2; Aux 5.11) Aikue na Jate nugeñka sha sha jiba axaldekue jiaga nañga. (Gn 3.24; Sal 91.11; Is 6.2-3; Ez 1.5; Mt 13.41-42; 1Ts 4.16; Eb 9.5) Aiga na ezuañki Migiél (Dn 10.13,21; 12.1; Jd 9; Aux 12.7), ezuañki Galdabiél (Dn 8.16; 9.21; Lk 1.26-38) axezhukakue.
Jatek béyakze agakuashi “sacrificio” Eñki Jatejañga juldiú sanákue sha ajanashane shalda kaxabetaldiamak béyakze agakuagakue niuwi kagenane. Amak atshakíñga, sha ajanashane kaxabeta guakue naldazháka. (Lv 1.1-4; 4.1-35; Eb 5.1-3; 9.22) Aldiweki Duwe Jesú ekíga nauwitsaldí sha katshixa shalda shuigakue agatsaldaldixa tuñshaldiamak ekí atshakue kakbenane. (Jñ 1.29; Eb 9.12-14, 25-28)
Jatek jika ageshi “ofrenda” Eñki Jatejañga aldéñ “zeñ nzhakldék” akbeji, akldé akzé tuñshi, zeñ akzukualdiamak atshakue kakbenane. (Lv 2.1-14; 7.12; Alm 12.1; Ep 5.2; Plp 4.18; Eb 13.15-16) E nañga agatsé na jigaba uguá naldashi kaxaldé ezua naldashiñki aldéñ agegakue niuwi kagenane (Lv 27.30; Eb 7.6, 8) (“diezmo”). Jate axazauwiñga mielde nashi agajueshka, azhi mielde Jatetshi jiba atshixa agaunegakualdiamak paldata kajuizhakuatshak, ai jiaga Jate aldéñ naldiñga ageká jana naldaldixa.
Jatek múldigaba agaskaitshixa “sacerdote” Eñki Jatek axazauwi kágubakue tsaldi Jatek axaldalda kagauneshi, ji Jatek agaxexaldixa awaldaklde ageshi, sha ajanashane kaxabetexañ béyakze axakuaxaldixa awaldaklde agakuashi izhoxaldixa iyatene. Jateja Muesék guiyaba zʉñkabajatshak Aldóñ shizhá agatsé ekí izhoxaldixa guaklde. Aiga na ezua me za na akldé akzé izhoxaldixa (“sumo sacerdote”) guaklde. (Ex 28.1-4; 29.44; Eb 5.1-3) Duwe Jesú kagik izhogué baxañ anuñka Jatek múldigaba agaskaitshixakuetshi sáñkaldakue ashekue (Lk 3.2; 22.66) (“jefes de los sacerdotes”). Duwe Jesú ipanañkaldekuañ, aldéñ zʉna Jatek múldigaba zʉñkagaskaitshixa akaldak akzé zʉñkizhuka (Eb 8.1).
Jatetshi Alduna “Espíritu Santo” Eñki Jatega. Duwe Jesú kagik izhogueni jékaldaxa nitshigatshak, eñki atsaldí nasʉñ nañga, nasʉñldi izhoxaldiamak zʉñgakaxane. Aldéñki zʉñgauneka, kama zʉñgeka, shi zʉñkaldixa, zʉñsaneka nakldá. (Jñ 14.16-17, 26; 16.7-15; Alm 8.5-17; 1Kt 12.4, 7; Ga 5.16-26)
Jatetshi Asukuá ixagabaldeklde “Hijo de Hombre” Duwe Jesúga na ekí jiaga axezhuka. Aldéñki Jatetshi Asukuága jékaldaxa izhuka nalgué, jai kagik nauwijanamé káguba naldi kukane. (Mt 12.32; Dn 7.13)
Jatetshi múldigaba naldiñga zʉxaitshixa “profeta” Duwe Jesú kagik nagagá nogueñga Jateja matshuwi juizha ekuek zhinik kágubakue kaxazguaka nane (Jer 1.5-10; Eb 1.1-2; 2Pe 1.20-21). Jateja ekuek zhinik na ji atshasé keshkaldukshi, azhi sakí zexaldixa kakbeji, azhi Duwe Jesú kagik naxaldixa shalda kakbeñshixa nane (Ajsh 3.24-26; 1Pe 1.10-12). Aikuega anuñkakueki Jatetshi múldigaba naldiñga azaxaitshi kaltak axauwanane (Is, Jer, Ez, Dn, Os, Jl, Am, Abd, Jon, Mi, Nah, Hab, Sof, Hag, Zac, Mal).
Jatetshi múldigaba sezheklde “Palabra de Dios”, “Biblia” Jateja aldéñ naldiñga axazauñkakuek aldéñ zʉñmendana akzeká kaltak gauwakue kaksaneguamak kakaushanane (Alm 15.4; 2Tm 3.16; 2Pe 1.21). Ne atemajañ mozhua zhikbenane nuka: Duwe Jesú nagagáñga sezhekldekue (“Antiguo Testamento”), Duwe Jesú nagueni sezhekldekue (“Nuevo Testamento”). Jalde kalta sezhekldeki “Nuevo Testamento” nzha.
jékaldaxa “cielo” Exaki Saldiñga netshi Jate izhogeñka, janshi zeñka, ni ji shane naldazhéñka. Duwe Jesú ipanañkaldekuañ kashuigatshak azhi beñga zʉnauldeyatshak exa aldéñ nañga izhoshiñga izhogakualdixa. (Jñ 14.2-3; Ajsh 1.11; 1Ts 4.15-17; Aux 21.2-4)
Jeldusaldéñ “Jerusalén” Aiki juldiúkuetshi kuíbuldu akldé akzé. Exa na juwí Jate axazakuaka nogéñ. Akna exa juizhaldexal aldeñka. (1R 8.1-11; Lk 2.22, 41; Jñ 2.13-14; 11.55-56)
jibatshaldi mual “diestra” Eñki Jatetshi múldigabak sanegatogéñ, akldé akzéñ, kama axaldéñ tuñshi ekí guaka. (Mt 26.64; Ajsh 2.33; Aux 1.16; 5.1; 10.5; 13.16)
jisé “diablo” E jiaga kasakgaki Saldiñga netshi Jateja gauwatshake aldéñ guaklde uldeñkaga axazauñka izhuka nane (“Lucero” Is 14.12). Nalgué sha atshiñguéñ zhinik na Jateja aldéñ nugeñka zhinik akjieñguá guane. Atshak zhinik na Jate aguldiji, saldiñga Jateja gauwanauxa aguldiji sha gui izhogapanane. Ega na Mezhguagakue (“diablo”), Migisalshakue (“Satanás”), Belsebú (“Beelzebú”) akuaka. (Is 14.12-15; Ez 28.12-17; Mt 12.24, 26-27; Jñ 8.44; 12.31; 14.30; Alm 16.20; 2Kt 4.4; 11.3; Ep 2.2; St 4.7; 1Pe 5.8; 1Jñ 3.8; Aux 12.3-17; 20.2-3, 10).
jisétshi aldunakue “demonio” Jateja jisé akjieñguatshak anuñka guaklde uldeñkakue jisé namak jañguanekueki e nañga matshuwi akjienanekue (Mt 8.28-33; 25.41; 2Pe 2.4; Aux 12.9). Aikuega kaiga jisé axazauwi izhukakue.
jubeju zhauwa “cordero” Eñki Jatetshi múldigabak Duwe Jesú na izhguajaldiamak ekí guaka. Jinake naldakí. Juldiúkueki sha ajanashane Jateja kaxabetaldiamake jubeju zhauwa kauwitsaldí axakuagatonamakbeñga Duwe Jesú nauwitsaldí shuixaldixa nalguák. (Ex 12.3-11; Nm 28.3-4; Lv 1.4; Is 53.7-8,11; Jñ 1.29; 1Pe 1.19; Aux 5.6)
juldiú saná naldagálde “gentil” (“griego”) Jateja juldiú sanákue ají kuíbuldu naldaldixa kezhgakuxane aldé izhgakualdaldiamak abuák nauwa abeñguakue kakbeyá. Ai zhinik na juldiúkueja mieldekue ekíga abuák abeñguazhánekueki Jatetshi naldagáldekue nak kagajué, kaxabaldegasʉ́ñze, akzaldaldekldekue ajañguapanane. (Ajsh 10.28; Ep 2.11-12; 1Pe 2.10)
juldiú sanákue “judíos” Ai sanákueki kauwibama Abaldahámka zhinik Jatejañga ají kuíbuldu naldaldixa izhgakuxanane (Gn 17.1-8). Aikuega na Isayélkue akuaka. Duwe Jesú kagik kukatshak ai saná kuká guane (Jñ 4.22; Alm 1.3).
juldiú sanátshi abamakue “patriarcas” Aikueki Abaldahám, Isák, Jakóp kasak zalda kauwibama naldapananekue. (Ex 3.15; Lk 20.37-38; Ajsh 3.13; Alm 9.5) Aikue na juldiú sanákuejañki kauwibama akldé akzekue ajañguxa.
juldiúkuetshi izhajuizhaldeka ldiuwañ “fiestas” Aikueki Jatejañga sakí kagauneklde azhi kaxatshane be ishkiyasekui azaxaitshaldiamak juizhaldegakue kakbenamak ajanashatone (Ex 23.14-17; Lv 23.1-44). Aiki ekí axezhukakue:
“Pascua” Jateja juldiú saná san kagixa guiyaba atuwi ashekualgueñka zhinik kakzʉxaitshanéñ ldiuwañ be izhgisekui ajuizhaldegatshak jubeju zhauwa axaxa. Atshaga na pañ ishkishshixa akjiukualdagálde za axá kugua ldiuwi ajanashéñ. (Ex 12.1-27; Dt 16.1-8; Mt 26.19; Mlk 14.12; Jñ 13.1) Ai ajuizhaldeshi azaxaitshé ldiuwañki akldé akzé ajañguxa.
“Tabernáculos” (“Enramadas”) Ai juizhaldegakue ldiuwañki kugua ldiuwi setábaxe xai nuxa tañkuá izhgakpa eni izhogakue. Jinake naldakí. Kauwibamakue zʉk zeñka azaxaitatoguéñ, anuñké nuxa ashekualdi aldeyatogatshak Jateja numañ katuwi guatone be ishkiyasekualdiamak. (Lv 23.41-43; Dt 16.13-15; Jñ 7.2, 14, 37)
“Pentecostés” (“las semanas”) Jateja juldiú sanákue guiyaba tuatogueñka zhinik kakzʉxaitshanéñ be kagisexaldiamak ajuizhaldegéñ zhinik 50 ldiuwi zegatshak ajanashixa. Ai Pentekosté ldiuwañga gakue gushi sʉxake Jate “zeñ nzhakldék” agabeñká. (Lv 23.15-22; Dt 16.9-12; Ajsh 20.16) Ai ldiuwañga kasak Duwe Jesúk agapa neñkakue Jatetshi Alduna kagatsauxa auxaga kaxaldaldaldiamak kaxagatanane (Ajsh 2.1-5).
“dedicación” Aiki juwí Jate axazakuaká “ají za naldaldixa nzha” akuashi ajuizhaldegéñ. (Jñ 10.22) Jinak “ají za naldaldixa nzha” akuaklde naldakí. Maauzeñga Duwe Jesú naxa 165 kagi zalgueñga ezua sáñkalda san zaldaja juwí Jate axazakuagaldi akzaldakuiñga nusagatse atsha guane nalguák, juldiúkueja ai iyajizhi jana be ishkiyasekuxa.
Junás “Jonás” Eñki Jatetshi múldigaba naldiñga zʉxaitshixa nane. Jateja san kagi kuíbuldutema Nínibexa ají múldigaba guaxal neyakue akbeyatshak aldi neyagábaki awaxani ne. Neyatogueñki Jatejañga ezua pikáu atemaja galdiamak gaxá. Guñgueni etshi dzhizhaldi maikldiuwi, maikse izhogueni Jatejañga nibunkezhaxa izhwañgushá. Guñguakna Jateja akbenalguamak kuíbuldutema Nínibeldi ne. (Jon 1–4; Mt 12.39-41)
juwí Jate axazakuaka “templo”, “tabernáculo” Isayélkue Ejiptuxa zhinik agazaxaitiñgueni zʉk zeñka aldeyatoguéñ, Jatejañga juwí aldéñ axazakuaxaldixa uldendana agatsé gauwakue kakbeyá (“tabernáculo”). Ekíki kauwizhéñ nañga izhuka ne katuñshaldiamak (Ex 25.8-9; Ajsh 7.44). Guñgueni sáñkalda Dabíja juwí giemi Jatetshi gaundana akzegatshak amak atshazhá, asukuá Saldamóñja zʉnake amak agatsé Jeldusaldéñka gauwá (“templo”) (1R 6.1-38; Ajsh 7.46-47). Atshak zhinik na juldiú sanákueki eñka za Jate axazakuaka, Duwe Jesú kagik izhogué baxañ exaga axazakuaka. Nalgué kagi 70 zalgueñki atiñguanane. (Mt 24.1-2)
juwí juldiúkue izhajuizhaldegeñka “sinagoga” Juldiú sanákue kuíbuldu ashekuauxa ekí izhajuizhaldexaldixa juwí kaklduka nane. Exaki Jatetshi múldigaba sezheklde azakuakshaldiamak, shi ishkaldiyaldiamak izhajuizhaldeka. Duwe Jesúki exa shizhiji neyatonane. (Mt 4.23; Ajsh 9.2; 13.5; 15.21)
kagik zalda mikldexa “ser del mundo” Eñki jai kagik saldiñga sha atshá, Jatek agajué izhoxa, Jate miguldiya, axaldáñ za ajañgua, Jate naldakí auxabé izhogakue mikldexa nakldá. (Jñ 15.18-19; 17.14; St 4.4; 1Jñ 2.15-17) Atshua zhaldiañ “ser del mundo” guagéñ, “(kagik zhekue) Duwe ipanazhánekue” azhi “Jate jañguagáldekue” azhi “kagik zalda izhoxa” azhi “kagik sha ajanashéñ” gakuaka.
káguba “un ser humano” Eñki kagik saldiñga saná na nahauxa zhekue guashi.
kaldu janagatse kabayukuek akldikue “carro de caballos” Mauzeñgaki maldé zeñka aldeyaldiamak, azhi axaukshal aldeyatshak, ekí agatsé jiba agabeñka nane. (Ajsh 8.27-28; Aux 9.9)
kalta makue “rollo” Mauzeñgaki kaiga niuwañ kalta sezhekldekue agatsahamak agatsaldazhé nanekue. Atshake kalta sezheklde ezuamé nega makue nane. (Lk 4.17; Aux 5.1)
Muesé “Moisés” Eñki kuíbuldu Isayél san kagi Ejiptuxa guiyaba atuwi ashekualgueñka kukañgueni, Jatejañga ají kuíbuldu exa zhinik kakzʉxaitshaldixa izhgakuxá. Amak atshiji zʉk zeñka kauldeji, eñkaki Jateja guiyaba jian izhoxa ek zhinik zʉñkabajá. Ai shalda na juldiú sanákuejañki kauwibama matshuwi akzé ajañguxa. (Ex 2.10; 3.1-10; Mt 5.17; 11.13; 17.3; Jñ 1.17; 5.46-47; 9.28-29; Ajsh 7.20-38; Eb 3.2-6; 11.23-29)
muñshí stualdiamak agaldaka “candelabro” Kuíbuldu Isayél Ejiptuxa zhinik zʉk zaldi azaxaitatoguéñ, Jateja juwí aldéñ axazakuaxaldixa uldendana agatsé gauwakue kakbeyatshak, eni “Akldé akzeñka” muñshí stuñshal za noxaldixa niubaga gauwakue kakbeyá. (Ex 25.31-39; 40.24; Eb 9.2; Aux 1.12)
naldagálde shizhixakue “falsos maestros” Ekueki Duwe Jesú ipanane nekakue naldatshak, Duwe ipananekuega naldagálde nuxa jian kakzukualdiamak shaxaldiji neñkakue. Ai zhinik na Jatetshi jiúñgulda namakldek zhinik anuñkakueki kejuldukshixa. (Mlk 13.22; Ajsh 20.29-30; 2Kt 5.12; 10.12; 1Tm 1.3; 2Tm 3.1-9; 2Pe 2.1-22; 1Jñ 2.18-19; 4.1-6; 2Jñ 7-11; Jd 3-16)
nashi ajabine “esclavo” Mauzeñgaki káguba jiaga béyakze jiba agabeñka jana ajabixa nane. Mieldeja jabiyaldiake ajáugukui nek guxa. (Ajsh 6.9; 16.16; 1Kt 7.21-23; Aux 18.13) Gualdinik mokue ekí izhoxabiksánaldiamake miyasabiyakue za nane. Ajabine nakna ajáugukuija sakí gundana akzegatshak amak guaka. Ne Jatetshi múldigabajañki ekíga sha atshátshi nashi kaldé, Duwe Jesú kipanatshake aik zʉnebesanshixa guaka (Jñ 8.32-36; Alm 6.16-18, 20, 22). Atshua zhaldiañ “esclavo” guagéñ “nashi jáugukui aklduka” azhi “nashi axautshi jiba axatshixa” azhi “ezuatshi nashi” gakuaka.
nauwijí Sáñkalda ldiuwañ “día del Señor” Kasak Duwe ipananekue ashekualdapanatshak dumiñkuki “nauwijí Sáñkalda ldiuwañ” axeyaté guane. Jinake naldakí. Ai ldiuwañ Duwe Jesú shuanalgué mokue izhgatene nak. (Jñ 20.1, 19; 1Kt 16.2; Aux 1.10)
nik majauksha “bautismo” Juañ nik majaukshakuejañki sha atshamalde majiñga maja, Jatek agakualdi guamalde awatuñshaldiamak kágubakue nik kajaukshixa. (Mt 3.11) Guñgueni Duwe Jesú zhiniki aldéñ ipanáñkalde awatuñshakualdiamak nik zʉnajaukshixa. (Mt 28.19; Ajsh 8.35-38) Duwe Jesújañki Jatetshi Alduna auxaga zʉñkaldaldaldiamak eñkáñ zʉnajaukshixa. (“bautizar con el Espíritu Santo”) (Ajsh 1.5)
niwa Galdildeya “lago de Galilea” Aiki niwaga ateema akbakue, anuñka 10-12 “kilómetro” agatsé. Aiki Jatetshi múldigabak maigua axezhuka akuaka: Niwa Galdildeya (Mt 4.13), Niwa Jenesaldé (Lk 5.2), Niwa Tibeldiatshi (Jñ 6.1). Atema nak pikáu akuka, kanuwak ataba niñkauwa agabateka. Exa zhinik nina Juldáñ zabixa.
Nuwé “Noé” Eñki Saldiñga netshi Jateja káguba zʉxaita sha ajanashijiñgaba guñgué shalda kakldañgashiji ni maxé zekualdixa baxeñ izhone. Jateja tuwiñki Nuwé jian, aldéñ akldunamak izhuka nalguakna, shuigazháldiamak ezua balku atema gauwal akbeyá. Amak gauwatshak Nuwé, ajúk zaldakue za na abanane. Ai zhinik mokue káguba naldapanane. (Gn 6–9; Mt 24.37-39; 1Pe 3.20; Eb 11.7)
oldibu “olivo” Eñki kaldiga juldiúkuetshiki matshuwi nalda kaxazauñka. (Aux 11.4) Oldibutshi kalwéki “aceituna”. Etshi zuldaki mantixa agakuka. Aiki muñshí azatuñshaldiamak ayoka, axaldiamak jiba agabeñka, aldimediu jana izhabeka, Jatetshi jiba axatshaldiamak ishkakugatshak iyabeka. (Ex 27.20; Lv 24.2; Jue 9.8-9; 1S 10.1; 1R 5.11; Ez 16.19; Lk 10.34; St 5.14) Jatetshi múldigabake aiki juldiú sanákue na izhguajaxa (Alm 11.17-24).
Paldahóñ “Faraón” Eñki Ejiptuxa zalda sáñkalda akzé ekí axeyaldaka nanekue. (Gn 40.1-2; 41.44; Ex 7.1-5; Ez 29.3; Ajsh 7.10; Eb 11.24)
paldiseyukue “fariseos” Ekueki juldiú saná anuñka akzekuegaba izhgazhekue sanekakue. Kauwizhéñki Jateja nauwibama Muesé guiyaba axabajanane muldetua shizhatiyane, ai za akzé ajañgui, shizhaldixakue. Ne ai za shizhaldiyagábaki, kauwizhéñ janagatune juizhi shizhaldixa. Axautshikue zhakaldak kakzé izhajani sekuazhikshixakue. Abak nuxa janshizhekue ga izhukakue ne aldunaldiñki shanekue. Duwe Jesú aguldiñkakue, akuaxaldixa ajañguatone. Ekuejañki káguba ashuixaldinik Jateja mokue kezhgaldakshaldixa, guaklde uldeñka, aldunakue nañga ne ajañguxa. (Mt 3.7; 23.27-28; Lk 11.37-44; 18.10-12; Ajsh 5.34; 23.6-8; 26.5)
pañ ishkishshixa akjiukualdagálde “pan sin levadura” Eñki Jateja juldiú saná san kagixa guiyaba atuwi ashekualgueñka zhinik kakzʉxaitshanéñ ldiuwañ be izhgisekui ajuizhaldegatshak axaxa. (Ex 12.14-20; Dt 16.3-4; Mt 26.17; Mlk 14.12) Jatetshi múldigabak pañ ishkishshixa (“levadura”) guagatshak, eñki sha atshá na izhguashixa (Mt 16.6; Mlk 8.15; 1Kt 5.7-8; Ga 5.9).
saduseyukue “saduceos” Ekueki juldiú sanákuegaba anuñka kabiakuegaba izhgazhekue sanekakue. Kauwizhéñki Jatetshi guiyaba paldiseyukueja zʉxaita zalda atshakue ajañguamakga ajañguazhékue. Kágubaki shuixaldinik mokue izhgaldagazháldixa, guaklde uldeñka, aldunakue naldazhé ne ajañguxa. (Mt 3.7; 16.1, 12; 22.23; Ajsh 4.1; 5.17; 23.8)
Saldamóñ “Salomón” Eñki sáñkalda Dabítshi asukuá sáñkalda akzé muldetua ishkué izhone. Eja na juwí giemi Jate axazakuaxaldixa gauwanane. (1R 1.32-34; 2.12; 6.1-38; 8.15-21; 2Cr 3.1-14; Mt 6.29; 12.42; Ajsh 7.47)
Saldiñga netshi Jate “Dios” Eñki saldiñga zhakaldak akzé, izhoshiñga izhuka (Ajsh 14.15; 1Tm 1.17), saldiñga jika na nahauxa gauwane (Ajsh 17.24-26). Ezua me ne naldatshak maigua ne: Jate, Asukuá (Duwe Jesú), Alduna (Jatetshi Alduna). (Ep 2.18; 1Jñ 5.7) Aldéñki aldunaga ne, auxaga kama axaldé, saldiñga akuegaba, saldiñga aksuikue izhukagaba ne, namaklde za ne, naldiñga za naldataná, janshizhegaba nak janshizhe za atshixa. Ni me e jana ne naldakí nakldá. (Aux 4.8, 11)
Samaldia zaldakue “samaritanos” Ekueki juldiú sanákuega axautshi sanákue na numa aldeshi ishkajiú guananekue. Akna juldiúkuejañki Samaldia zaldakue na izhguldiji, ni nauwa ishkabaldegasé ajañguxa. (Mt 10.5; Lk 9.52-53; 10.33-37; 17.16-18; Jñ 4.9, 20-22)
sáñkaldak akiyalzabiyane zhiksuikakue “cobradores de impuestos” Duwe Jesú kagik izhogué baxañ Alduma zaldakuejañki kagi aguabiyanauxa paldata kakilzabiyakue niuwi axenane. Nalguakna juldiúkueja jiaga Aldumatshi sáñkaldak akilzabiyakue kagatsane. Ekí nalguakna ezuakueki naldiñki juldiúkuega aldaldatshak sáñkaldak jiba axatshijiñga izhalzabine zhiksuika izhone. Akna asanákuejañki sha atshixakue akuakakue. Akbiñgaki ketsaji juizhi izhgasuika nalguák. (Mt 9.10-11; 22.17-21; Lk 19.2-10)
sáñkaldak izhalshuxa (sáñkaldatshi, ubixatshi) “corona” Aiki sanexaldixa iyaldagatshak sáñkaldak iyajiuxa (“corona”, “diadema”) (Est 2.17; 6.8; Ez 21.26; Mt 27.29; Aux 13.1; 19.12). Ekíga na, ezua ubiyane shalda iyajiuxa (“corona”) (1Kt 9.24-25; 2Tm 2.5; Aux 4.4; 6.2). Akna auxa zegatshak Jateja Duwe Jesú ipanañkaldekuañ janshibé axazauñkalde shalda ai zʉñgeshi janshizhe zʉñkatshaldixa zʉñmene. (1Kt 9.24-25; 1Ts 2.19; 2Tm 4.8; St 1.12; 1Pe 5.4; Aux 2.10)
sehuldú “abismo” Eñki juit zalda isʉxaldegagálde. Exaga na shanekue kalseldi jana kabexane guiyaba atuatogeñka. (Lk 8.31; 2Pe 2.4; Aux 9.1-2, 11; 17.8; 20.1-3)
Siyóñ “Sión” Exaki guinue Jeldusaldéñ sezhekldéñ. Akna Jeldusaldéñga, exaki Jatetshikue ashekueñka. (2S 5.7; Is 24.23; Mt 21.5; Eb 12.22; Aux 14.1)
Sulduma, Gumulda “Sodoma, Gomorra” Ai mozhua kuíbuldukueki zʉxaita sha ajanashijiñgaba guñgué shalda Jateja alnobaxa zhinik guksé zʉxaita tatshuakze níxalda jana gagatshak eñkáñ nuk kayoxá. (Gn 19.1-29; Mt 10.15; Lk 17.29; Alm 9.29; 2Pe 2.6; Jd 7)