Bilatus: Bilatus shu fusheny dzang ribi Romaa na̱ ghyang ribi Yahudiyaa di gbye̱m me̱ Jesu ku taam mona̱gha̱ kyaam ma̱ di hu. Mo mwo mo sheny Yahudawaa bwak gha̱ gbye̱m me̱ Bilatus sa̱ ghab sa̱ nga fye̱t yi Jesu.

Cu-ntom: Mo cu-ntom ma̱ ku shu mo ntom Nom mobe̱ ka̱ shu di nkiseny Nom ma̱. Mo shu cu-hyong yi mo ka̱ tom. Mo ba shu mo na̱tong, ra̱ nung mo ka̱ ba nǐ mo, cye̱ mo shaar khyi mo di mona̱gha̱ di keb su mo na̱tong nga̱. Nom ma̱ ka̱ tom mo cu-ntom nga mo jiyi nga kywom ma̱. Giye̱ me̱ny su kywom ma̱ kikiye̱ mo ghang yi mona̱gha̱ fu Nom. (Kmt 12.6-11; 27.23; Yib 1.14). Gbye̱m ywaar ra̱ Nom ma̱ ka̱ tom mo ki̱ mo me̱ny tuk jok gha̱ di mo na̱waar. Kpob mo cu-ntom ma̱ mo hyees khwok gha Mikailu (Yah 9) ki̱ na̱yi dwoor mo hyees khwok gha Jibrailu (Luk 1.19, 26).

Cu-hyong Sa̱hye̱ny: Cu-hyong Sa̱hye̱ny ku su Cu-hyong Nom, go me̱ne̱ Nom ma̱ Kike ra̱ ku shu Nom, ki̱ Jesu Ki̱risti ra̱ ku shu Nom. Monet ba̱ tat baa ku shu Nom wizhini. (Mat 28.19). Cu-hyong Nom ma̱ ka̱ ghya̱ siset di ho mona̱gha̱ mobe̱ mwo naanang nga̱ di gaar Jesu Ki̱risti. Nga ka̱ tuk mona̱gha̱ ce̱k naanang nga̱, (Yoh 16.13; 1Kor 2.10-13). Nga ka̱ tuk jok gha̱ di Nom ma̱ di gab mo na̱be̱ mwo naanang nga̱ di gaar Jesu. (Rom 8.26-27). Nga ka̱ dwoo mona̱gha̱ ce̱k kaas Nom ma̱. (Kmt 13.2; 16.6-7). Nga ka̱ mwo mona̱gha̱ dzyee mo shaar jok Nom ma̱, ka̱ ji kywom Nom ma̱. (1Kor 2.4-5). Thnwo sun nga di gaar mona̱gha̱ ka̱ kyuk mo ji kywom ma̱ kaik-kaik ka̱ tuk Yikilisiya deny cet (1Kor 12.4-11).

Da̱fen: Ki̱ ku su gywoor swoor su Romaa na̱yi me̱ny kpeny men sha̱bi, mo ri fye̱t gha yi kikiye̱ mo ba̱ khaa nga kpang yi di fo da̱fen na̱. Di ho niyi mo ka̱ nut di mo na̱bang fye̱e̱s yi mona̱gha̱, ka̱ mo na̱bang hum gya̱ mona̱gha̱ di ho tset ra̱. Mo ka̱ kpeny da̱fen na̱ kikiye̱ mo ba̱ kha̱ khwori-kǐ yi ba ce̱ri, feni di fo khwori-kǐ yi shu ca̱ce̱ri nga̱. Na̱yi ba̱ kpeny dau-wu ngaa di shung khe̱k da̱fen nga ka̱ jiyi di gaar ye̱ mo kpang nga yi. Mo sojaa di kpang na̱ baa bab yi di fo da̱fen na̱ hye̱ au mo kpo mo rik ya̱ di shiis gha yi bab yi di fo da̱fen na̱. Mo ri nwaur da̱fen na̱ cem di faa ka̱ ne̱k na̱gha̱ dwoiny ka̱ jiyi gbye̱m me̱ nga cii. Jesu twang a bi shu na̱yi ba̱ ghab sa̱ nga shu ndwoor nga di shung zhiriyi khi nga ka̱ gbogun da̱fen nga ka̱ dwoor Jesu. (Mat 10.38; 16.24; Mar 8.34; Luk 9.23; 14.27). Jok ce̱ shaar a mo ndwoor Jesu di shung khwa sa̱dzi di gab Jesu ka̱ kha̱ di thnen mo, mo ri cii mo.

Da̱wuda: Da̱wuda shu kpob fu Yisraila. Ngaa shu nkurimat kike nga Jesii. Ba̱sa̱ nga hye̱n nga̱ kpob ba̱, ngaa ka̱ ghang yi mo ye̱ny kike nga Da̱wuda. Di ho gbye̱m ywaar rang, nga tat ywaa ba̱ gaa nkung na̱waar rung mo hyees khwok gha Goliya ka̱ fye̱t gha yi. Da̱wuda, me̱ny nyaa sim Nom ma̱. Nga ce̱ny mo gyom ma̱ gywang-su thnor di Nom ma̱. Mo hyees ki̱ mo Zaburaa. Mo mat Jesu di ho kpyo-haar Da̱wuda. (Rom 1.3; Sdy 22.16).

Dinaari: Dinaari shu gywam khwe̱k ye̱ fu ribi Romaa ji kywom ma̱ ba̱ ki̱i̱. Mo ji kywom ba̱ gywam khwe̱k baa, di gbye̱m me̱ Jesu ku shu di Yisraila. Sha̱khak yi ka̱ ji na̱gha̱ kywom ma̱ di ho nwom ma̱, mo ka̱ fe̱ny nga khwe̱k dinaari wizhini.

Duur-kywong Yahudawaa: Duur-kywong Yahudaa ku shu gaar ye̱ Yahudawaa ka̱ kwong; Kikiye̱ me̱ny shu di tuk kyuwiny mo. Bi shu kheb ba̱ di ribi Yahudawaa kpo duur-kywong mo. Di ho duur-kywong Yahudawaa mo ka̱ faar jok Nom ma̱ ka̱ faar Fang-shwom ma̱ ka̱ taam mo. Mona̱gha̱ di tuujok gha̱ di Nom ma̱ ka̱ mor di ngaa di hu. Gbye̱m ywaar mo shishet-shwom ma̱ di hu.

Fang-naur: Zhi Yibrahim ma̱ go ri Saratu. Yibrahim ma̱ ka̱ Saratu ba kpo wee, cye̱ gbye̱m me̱ mo hye̱n mo sha̱kpoo. Nom ma̱ kpeny gya̱-dzeb gha, di nang Saratu mat we. Mo hyees khwok gha Yishaku. Gbye̱m me̱ Yishaku bo gwang jye na̱gha̱, nga kun Rebeka shu zhi nga. Rebeka bo mat wee da̱faar ra̱ ba̱ fe̱ri. Mo hyees khwok na̱ waar ra̱ Yisuwaa, ki̱ na̱ waar ra̱ mo hyees khwok gha Yakubu. Di but ra̱ Nom ma̱ tuk Yakubu mo hyees gha Yisraila ngaa shu kpyo-haar Yisraila, momobe̱ mo hyees Yahudawaa. Yakubu ba̱ kun mo tiri kike wizhini ba̱ fe̱ri. Mo hyees ba̱ Laaitu ka̱ Rahila. Nga ra̱ kun mo gaan sa̱tira̱ ba̱ fe̱ri shu mo zhi nga. Nga shu kike wee shwāk-gha̱ di ba̱ fe̱ri momobe̱ niyi: Ruben, Siman, Lawi, Yahudaa, Yisiyaka, Zebalu, Gad, Asher, Yusufu, Benjamin, Dan, Naftali. Mona̱gha̱ shwāk-gha̱ di ba̱ fe̱ri be̱ kpo wee, ki̱ wee mo da̱ bo kpo wee fu mo, mo khe̱ri ka̱ bo kpo wee gwang, ka̱ hye̱n mo fu Yisraila sha̱gwang nga̱.

Fang-shwom: Fang-shwom Nom ma̱ ku shu kyaam ye̱ mo ce̱ny di ho mbyeny Nom ma̱ ca̱ twoo fu tsas sa̱. Fang-shwom baa ku shu jok ce̱ Nom ma̱ khwori-shaar Musa di taam mona̱gha̱ me̱ne̱ mo shu.

Farisawaa: Farisawaa ku me̱ny shu mo na̱be̱ kpo thnot ra̱ di tēny mo Yahudawaa di gbye̱m Jesu. Farisawaa ce̱k fang-shwom Nom ma̱ riryat ra̱ ki̱ce̱ Nom ma̱ mwo Musa ki̱ mo ghim ka̱ dwoor mo fang-shwom baa. Gyaa ywung gywang kikiyi mo ka̱ dwoor swoor ki̱ ka̱ gbab ba̱ fang-shwom ma̱. Mo ka̱ wut ghi-kham ma̱ di ho me̱ne̱ mo mwo naanang nga̱ a mo gan mo waar ra̱. Farisawaa gwang ka̱ bye̱e̱n mona̱gha̱ a mo kpeny ki̱ syeet but ye̱ mo ka̱ kpeny nyat ra̱. Farisawaa kwong ba̱ fu tse̱ny fang-shwom Musa ka̱ mo sheny fu gywoor mo, ka̱ cyeer Jesu ka̱ kwoon mo fye̱t gha̱ yi.

Fo-nggot: (Luk 23.43; 1Kor 12.3; Sdy 2.7). Ryaajok fo-nggot ra̱ ku saar a gaar sha̱shyeet. Gbye̱m ywaar ra̱ fo-nggot ra̱ ka̱ shaar gaar sha̱shyeet di ho kyang Yidin gaar ye̱ Nom ma̱ ca̱ shi Adamu ka̱ Hawaa. Di ho Fang-naur sha̱faa Nom ma̱, fo-nggot ye̱ ki̱ ku shu gaar sha̱shyeet ye̱ mo na̱bang ra̱ mwo naanang di gaar Jesu Ki̱risti ku ri ji mo but ye̱ mo bo cii mo.

Firis: Mo firis ku shu sha̱khak be̱ mo sheny ki mo mwo-fe̱ny di gaar Nom di khi mona̱gha̱ fu Yisraila riryat ra̱. Moo shu fu thnwo-fe̱ny nya̱ di gaar haar sha̱gwang thnor Nom ma̱ di Wursha̱limaa. Mo sheny mo firis wut di khwori-haar Haruna ki mo shu kpyo-haar Lawi.

Firis sha̱gwang shu fusheny mo firis riryat ra̱: Ngaa ka̱ gha̱ di ho sha̱hihye̱ny, sha̱hihye̱ny nya̱ riryat ra̱ di ho haar sha̱gwang thnor Nom ma̱ ndan yizhini di ho me̱k ya̱, gaar ye̱ nga ri mwo-fe̱ny thnen sa̱dzi mona̱gha̱ ka̱ men sha̱bi fu nga̱ kikiye̱ mo ra̱ kpeny di gaar Nom ma̱.

Fu tse̱ny: Fu tse̱ny nya̱ ku shu mo ncice̱k tse̱ny jok Nom ma̱, ka̱ ra̱ shu fu kyaam mona̱gha̱ jok Nom ma̱. Mo ka̱ ra̱ taam mona̱gha̱ fang-shwom Musa di ho mbyeny fu tsas sa̱ ca̱ twoo. Kywom su mo ye̱ ki̱ mo ya̱ng bang shar mo fang-shwom ma̱ ka̱ naba̱ yang jiriyi ki̱, ka̱ ce̱k me̱ne̱ mo dwoor ki̱. Ra̱ nung mo ka̱ gwaa kyuk gya̱ ywaar ra̱ khwor di mo fang-shwom ma̱.

Gha̱-ntwang: Gha̱-ntwang nga̱ ka̱ twang giye̱ Nom ma̱ shaar nga ki̱ nga shaar mona̱gha̱. Nga̱ ka̱ tuk jok di mona̱gha̱ di gab Nom ma̱. Di ho fang-naur sha̱ghii Nom ma̱ tom mo gha̱-ntwang nga gwang, momobe̱ shu go mo Samila, Yishaya ka̱ Yilimiya. Di mo gha̱-ntwang be̱ Nom ma̱ khwori-shaar gya̱yi di kpyeny ne̱ sheny nya̱. Thne̱k ya̱ gywang mo shaar di khi dzo Jesu Ki̱risti ki̱ta̱ mo mat gha. Mo shaar gya̱yi di kpeny, ka̱ shaar giye̱ di ywok gha. Di ho fang-naur sha̱faa mona̱gha̱ mobe̱ tuk jok gha̱ di ho dzyee Cu-hyong Sa̱hye̱ny nya̱ mo ka̱ hyees ba̱ mo gha̱-ntwang. Mo ka̱ tuk jok ce̱ Nom ma̱ khwori-shaar mo.

Haar sha̱gwang thnor Nom: Haar sha̱gwang thnor Nom ma̱ fu Yahudawaa shu di ho kheb-sha̱gwang nga̱ Wursha̱limaa. Sa̱lomon cas san ki̱, gya̱yi su su Nom ma̱ mo kpo ka̱ baam ma̱ di hu. Haar sha̱gwang thnor Nom baa ki̱i̱ ka̱ shu gaar ye̱ mo ka̱ mwo-fe̱ny mo di gaar Nom ma̱. Ra̱ nung Yahudawaa ka̱ gwaa dzi mo di Wursha̱limaa di kwong kywong-ghyi mo di hu ka̱ mwo-fe̱ny mo. Di but ra̱ mo ndwak gbyang fu Yisraila ba̱ ghi tset ba̱, ka̱ dut Haar sha̱gwang thnor Nom ma̱ baa shiis yi, ka̱ hye̱k Yahudawaa ji mo zang gyaan na̱ di Babila. Gbye̱m me̱ mo ba̱ ne̱k Yahudawaa kwaar di Wursha̱limaa, mo kwa shan Haar sha̱gwang thnor Nom baa. Haar baa shu ka̱ baam ma̱ di gbye̱m me̱ mo mat Jesu. Shirshiny Haar sha̱gwang thnor Nom baa yi. Gaa taa haar gwang nga̱yi mona̱gha̱ fu khyeb-ribi dwaa ka̱ bo shu. Di ne̱ ki̱i̱ Jesu cwam yi mona̱gha̱ mobe̱ gos ka̱ goos yi mo gyaa ka̱ mo nyam thnwo-fe̱ny nya̱. Mo gab Haar sha̱gwang thnor Nom baa zuu yise̱ri gaar sha̱hye̱ny, ka̱ gaar ye̱ me̱ny shu sha̱hye̱ny. Me̱ny gaar ye̱ me̱ny shu sha̱hye̱ny kwaati Nom shu di hu ka̱ dzyee Nom ma̱ dung hwyo di hu. Firis sha̱gwang ka̱ gha̱ di hu ndan yizhini di ho me̱k ya̱. Gaa taa-kpit ra̱ gum gbye̱m me̱ Jesu cii taa-kpit baa shyeeny nya̱, khyaa di faa ka̱ dzaam ma̱ di shye̱b ba̱ (Mat 27.51; Mar 15.38; Luk 23.45). Di ho syeeny taa-kpit yi Nom ma̱ khwori kaas yi mona̱gha̱ riryat ra̱ di bo di gaar nga kikiye̱ mo ba̱ mwo naanang nga̱ di gaar Jesu Ki̱risti.

Kaisar: Bi shu kpob fu Romaa mo ka̱ hyees khwok gha Kaisar. Mo sojaa Romaa ghi tset khyeb-ribi dwaa gywang. Ra̱ nung Kaisar ra̱ ngaa ka̱ bang mo khyeb-ribi dwaa ye̱ riryat ra̱.

Kike-kike: Na̱yi mat mo kike-kike ra.

Kpyob Nom: Ku saar su ye̱ Nom ma̱ ku shu ba̱ mona̱gha̱ fu nga. Di ho kywong kpiir mona̱gha̱ mobe̱ ce̱k Nom ma̱. Mo ka̱ kha̱ Nom ma̱ shu kpob ba̱.

Ki̱risti: Ryaajok Ki̱risti ku ywut di ho hyam Helenii, kikiye̱ ku saar Na̱yi mo khwab gha kaam shii yi. Ki̱risti ku shu Ma̱sayaa nga̱yi Yahudawaa jye̱b dzaa nga. Gbye̱m ma̱ gyet di but ra̱ kikiye̱ Nom ma̱ sheny na̱waar ra̱ shu.

Kusha̱bi: Mo kusha̱bi, ku shu fu dzi kywom Nkuun. Mo ka̱ tuk mona̱gha̱ kpee mo khyam Nom ma̱ ka̱ dwoor Nkuun na̱. Gbye̱m ywaar mo kusha̱bi ka̱ kha̱ keb-su na̱tong nga̱, kikiye̱ mo ba̱ ku ji kywom Nkuun na̱.

Khya̱-fang: Khya̱-fang nga̱ ku su giye̱ monet ba̱ fe̱ri hye̱ au kpiir mona̱gha̱ kwong ka̱ shim mo kpeny. Di ho khya̱-fang nga̱, na̱ wizhini di ncyeem fu nga di shim sa̱ nga kpeny gya̱ ywaar ra̱ di gab ncyeem fu nga ki̱ di ncyeem fu na̱waar ra̱ nga da̱ ri shim sa̱ nga ra̱ kpeny gya̱ ywaar ra̱ di gab fu nga. Di ho khya̱-fang Nom ma̱ nga kha̱-fang nga̱ kikiye̱ nga fang-naur yi nga ri shu kike ka̱ Kefusheny mona̱gha̱ fu nga. Ki̱ di mba-ncyeem fu mona̱gha̱ mo shung kham nga. Di ho khya̱-fang sha̱ghii (Luk 1.72; Kmt 3.25; 7.8; Gal 3.17; Yib 9.1). Ki̱ di ho khya̱-fang sha̱faa. (Mat 26.28; Mar 14.24; Luk 22.20; Rom 11.27; 1Kor 11.25; 2Kor 3.14; Yib 7.22; 8.6-13; 9.15; 10.16, 29; 12.24; 13.20). Khya̱-fang nga ye̱ shu yife̱ri, kikiye̱ Nom ma̱ hyees ki̱ (A) khya̱-fang sha̱ghii ka̱ khya̱-fang sha̱faa. Khya̱-fang sha̱ghii ku shu khya̱-fang ye̱ Nom ma̱ kpeny bab jǒ Sinai. Nom ma̱ fang-naur yi nga ri kha̱ mona̱gha̱ fu Yisraila go mona̱gha̱ fu nga, kikiye̱ mo ba̱ kham fang-shwom nga ce̱ nga khwori-shaar Musa. Duu ra̱ nung ba na̱yi jye khyam Fang-shwom Nom ma̱ riryat ra̱. Di ho khya̱-fang sha̱faa, Nom ma̱ fang-naur yi, a mona̱gha̱ ba̱ mwo naanang nga̱ di ho Jesu Ki̱risti nga ri has ba̱ shu go mo sha̱rung. Nga kpeny nung di ho me̱ne̱ Jesu cii ka̱ khwa sa̱dzi nut ra̱ di gab mona̱gha̱ riryat ra̱.

Kwat: Ba̱sa̱ na̱gha̱ di kwat, cye̱ nga nǐ giye̱ nga ra̱ kpeny dau-wu, Di nang nga ri hwab yi kpyeny giye̱ ba syeet da̱ ki su nung nga twang nga ri kpeny giye̱ Nom ma̱ ghab sa̱ nga kpeny. Di nang nga fye̱n Nom ma̱ zhiis yi thnen sa̱dzi nga kikiye̱ nga ra kpeny

Kywong-ghyi: Bi shu me̱k ya̱ Yahudawaa ka̱ kywong-kywong ghyi ndan yizhini, ka̱ yang tathi sa̱syeet ye̱ Nom ma̱ kpeny di gaar mo. Mo shaar da, kywong-ghyi ywung su yise̱ri: Kywong-ghyi su kyob hyaar Yisraila, (Mat 26.2, 5, 18-19) me̱ny su giye̱ kpyo dze̱k ya̱ di gaar Yahudawaa. Di gbye̱m kywong-ghyi kyob ye̱ ki̱i̱ Yahudawaa, ka̱ tathi me̱ne̱ Nom ma̱ dwoo mo, mo peb wut ba̱ di ho zang-gyaan mo di ribi Ma̱sar nga̱. Nom ma̱ tom cu-ntom nga di fye̱e̱s yi bi shu we-dzam di hyaar fu Ma̱sar nga̱. Di nang Nom ma̱ shaar fu Yisraila mo wiyee gbak gha̱ ka̱ shaur-zhii di fo ka̱ti nden nyǐ-zuu hyaar mo, gaar rang cu-ntom ma̱ ba̱ nǐ, nga ri tob hyaar baa ka̱ ba fye̱e̱s yi mo dzam hyaar baa. Bi shu na̱be̱ go jok baa ka̱ kham ki̱ cu-ntom ma̱ bo tob hyaar mo. (Luk 22.7-8).

Kywong-ghyi gyaa yistii: Kywong-ghyi gyaa yistii ka̱ dzo, di but ye̱ mo ba̱ kwong kywong-ghyi su kyob bi. Di ho nywom yikywarfaa, fu Yisraila di ghi ba̱ra̱di gyaa yistii. Di ho kaas yi niyi, wee Yisraila di tathi me̱ne̱ mo peb wut ba̱ di Ma̱sar kikiye̱ mo hasang nga̱ gbye̱m baa, ka̱ ba̱ tuk yistii di ho ba̱ra̱di, ka̱ jye̱b ba̱ra̱di shong.

Jesu: Khwok Jesu ku shaar na̱yi shu na hyas hyong mona̱gha̱ hwab yi, hye̱ au, Nom da na̱ hyas hyong da hwab yi. We Maryamu yi nga mat, Nom ma̱ hyees khwok gha Jesu, di ho me̱ne̱ nga has hyong mona̱gha̱ hwab yi di ho thnen sa̱dzi mo. (Mat 1.21). Hywok ywaar ra̱ ye̱ niyi, Jesu Ki̱risti, We Nom, We Na̱tong, We Da̱wuda.

Kpyob Nom: Kpyob Nom ma̱ ku saar su ye̱ Nom ma̱ ku shu ba̱ mona̱gha̱ fu nga. Gbyab khi ye̱ ku su di teny mona̱gha̱ riryat mobe̱ ku ce̱k Nom ma̱ ku shu kpob ba̱, ka̱ ku khwor-khi mo di ngaa, ka̱ kham nga. Nom ma̱ ka̱ ghab yi ra̱ nda̱ giye̱ mona̱gha̱ fu nga ku ghab, ka̱ ghang mo, ka̱ kpo dzyee di kpaakhi mo. Gbye̱m me̱ Jesu bo di ho dwaa ye̱, kpyob Nom ma̱ suriywut di ho kaas sha̱faa di ho me̱ne̱ Jesu Ki̱risti ba̱ khwori kaas sha̱faa yi mona̱gha̱ di shu di ho gbyab khi ba̱ Nom. Kpyob Nom ma̱ ka̱ su di gaar ye̱ mona̱gha̱ ce̱k Nom ma̱ shu kpob ba̱. Gbye̱m me̱ Jesu Ki̱risti bo kwaar kpyob Nom ma̱ di ba̱ su sye̱t ka̱ saar su ki̱ riryat ra̱ di gaar mona̱gha̱.

Kpyo Mastaa: (Mat 13.31-32; 17.20; Mar 4.31-32; Luk 13.19; 17.6). Kpyo Mastaa ku su wee kpyo kǐ ca̱cii, duu ra̱ nung ki̱ ba̱ khyii ki̱ ka̱ hye̱n yi gaa kǐ-sha̱gwang nga̱.

Lawi: (Yib 7.5, 9-10; Sdy 7.7). Lawi shu na̱ wizhini di tēny mo wee shwāk-gha̱ di ba̱ feri, wee Yakubu nga̱yi shu kpyo-haar shwāk-gha̱ di yise̱ri su rye̱m-hyam Yisraila. Kpyo-haar Lawi mo she̱ny mo cyee yi ki̱ mo ji kywom di ho haar sha̱gwang thnor Nom ma̱. Mo she̱ny mo shu mo Firis di tēny kpyo-haar Lawi di ncyeem haar Haruna. Lawi waar ra̱ da shu na̱ wizhini di tēny mo ndwoor Jesu shwāk-gha̱ di ba̱ feri. Ngaa mo ka̱ hyees Matiiyu. (Mat 9.9; Mar 2.14; Luk 5.27-29). Ngaa ce̱ny mbyeny Matiiyu.

Lot: Lot shu we Haran nga̱yi shu we mo Yibrahim ma̱ sye̱ywe. Ra̱ nung Lot ra̱ shu we di Yibrahim ma̱. Gbye̱m me̱ Yibrahim jiyi di ghang ribi ye̱ Nom ma̱ hyees gha jiyi di hu, Lot ra̱ shwak dwoor nga. Lot shishet di ribi Sodom. Fu ribi Sodom shu fu kpyeny nyat, kikiye̱ Nom ma̱ twang nga ri cim yi ki̱. Nom ma̱ tom cu-ntom nga di kuu Lot ra̱ shwak tii ki̱ta̱ nga cim yi Sodom ma̱. Nom ma̱ cwam mo naba̱ ghang but ba̱ duu ra̱ nung zhi Lot ghang but gha̱, ka̱ hye̱n nga̱ tun-twak.

Maryamu: Mo Maryamu gwang di ho mbyeny Nom ma̱. 1. Maryamu zha̱ Jesu 2. Maryamu fu Magadaliyaa, ngaa Jesu cwam yi mo kusha̱bi ba̱ twarfo ki̱ nga hye̱n nga̱ ndwoor Jesu. (Mat 27.55-56; Mar 16.9; Luk 8.2; Yoh 20.1-2, 11-18). 3. Maryamu fu Betenii, tiri mo Marta, ka̱ Laazaru, Ngaa shishet di bab gyak Jesu ka̱ gom kyaam Jesu. (Luk 10.38-42; Yoh 11.1-5; 12.1-7). 4. Maryamu zha̱ Yakubu ka̱ Yusufu. Maryamu yi shu zhi Kiliyobas, da̱ ri me̱ne̱ hye̱ra ba me̱ny ce̱k. (Mat 27.56; Mar 15.40; 16.1; Luk 24.10). 5. Maryamu zha̱ Yohana Marikus. Maryamu yi kpo haar ra̱ di Wursha̱limaa, gaar ye̱ mo ndwoor Jesu ka̱ gwaa kywong nga̱. (Kmt 12.12).

Men sha̱bi: Men sha̱bi, ku shu giye̱ na̱gha̱ ba̱ tob fang-shwom Nom ma̱. Ki̱ hye̱n yi men sha̱bi. Ra̱ nung bi shu giye̱ nga tob bi au ki̱ su tsa̱tsii hye̱ au sa̱gywang di kpyosu mona̱gha̱ ki̱ hye̱n yi men sha̱bi di kpyosu Nom ma̱ (Rom 3.9-20; 6.23).

Mo sheny Yahudawaa: Mo shu kpiir mona̱gha̱ swāk yikywarfo sha̱kpo Yahudawaa. Mo ka̱ kwong shishet ka̱ kha̱ gbyat ra̱ di khi jok gywoor mo. Firis sha̱gwang nga̱ ngaa ka̱ shu fusheny yi di kwong mo. Gbye̱m me̱ mo kpo Jesu ka̱ ji di nkiseny mo, mo twang a Jesu mo shung fye̱t gha yi. Duu ra̱ nung naa mo sheny Romaa di fye̱t gha yi ra nung mo tom nga tuk yi di Bilatus.

Musa: Musa shu fusheny wee Yisraila sha̱mot ra̱. Gbye̱m me̱ wee Yisraila ku zhang-gyaan na̱ di Ma̱sar. Nom ma̱ sheny Musa shu fusheny wee Yisraila ka̱ kpo mo wut gha̱ di ribi Ma̱sar ra̱ ka̱ jiyi di ribi ye̱ nga fang-naur yi nga ri meyi mo. Nom ma̱ hyees Musa, kikiye̱ nga nǐ shiin-khwoob dwaa ku woo yāng nga̱ duu ra̱ nung, shiin-khwoob ba̱ ba wooyi. Musa ce̱k Nom ma̱ shu gaar baa. Nom ma̱ tuk jok gha̱ ba̱ ngaa ka̱ shaar nga, nga di kpo mona̱gha̱ fu nga wut gha̱ ka̱ kpo mo ka̱ gus sa̱ di ribi mo. Nom ma̱ kpeny mo gya̱-dzeb gywang di gaar Musa. Mo sojaa Ma̱sar khwe̱ri wee Yisraila ka̱ baam ma̱ di gaar ndwori sha̱dwoor ra̱. Di hu Nom ma̱ tuk shisheny ca̱cet ra̱ bo ti gab titaan ndwori nga̱ khwori yife̱ri, ki wee Yisraila gaas ba̱ di ho ribi sha̱kour sa̱. Mo ba̱ gaas ba̱ mye̱e̱ny mo sojaa Ma̱sar ra̱ bo ka̱ ghab sa̱ mo gat dwoor mo, titaan ndwori nga̱ kwa tun kwaar bo rim yi mo riryat ra̱, mo khwa titaan na̱ cii mo. Musa Nom ma̱ maa nga Fang-shwom ma̱ shwāk-gha̱, kikiye̱ mo dzi-dzi di wut di bab jǒ Sinai di hu Musa fwot gha̱ di fo jǒ Sinai ya̱ ka̱ ri tuujok gha̱ di Nom ma̱. Nom ma̱ ce̱ny mo Fang-shwom nga di ho kpe̱e̱-sang nga̱. Di nang Musa ce̱ny Fang-shwom baa di ho mbyeny tsas ca̱ twoo fu mbyeny Nom ma̱. Mbyeny baa ce̱ niyi: Mbyeny tsas sa̱; ka̱ mbyeny ywut ra̱; ka̱ mbyeny Firistoci; ka̱ mbyeny Saar-su; ka̱ mbyeny Kyathi.

Na̱ hyas kwat: Di gbye̱m Jesu fu hyas kwat ra̱ ka̱ jiyi kywom fu Romaa moo, mobe̱ khwa-tset Yahudawaa ka̱ shu mo na̱be̱ bang ribi Yahudawaa di ho tset ra̱. Fu hyas kwat ra̱ ka̱ shu fu Yahudawaa Mo ka̱ dwoo fu Romaa na̱ kikiye̱ mo ka̱ tuk Yahudawaa fe̱ny kwat ra̱ tset ra̱. Fu hyas kwat Romaa na̱ ka̱ tuk khwe̱k kwat ra̱ gan mo di giye̱ mo tuk mo has.

Ninevaa: Ninevaa ku shu kheb ye̱ Nom ma̱ tom gha̱-ntwang Yunana jiyi di mwo sāār sa̱rye̱m nga di hu. Jok Nom ma̱ ce̱, nga ri cim yi mona̱gha̱ fu Ninevaa di ho me̱ne̱ mo kpeny men sha̱bi. Gbye̱m me̱ mo ba̱ go jok Nom ma̱ di nyǐ gha̱-ntwang Yunana, mo gheer ka̱ kwat. Ra̱ nung Nom ma̱ zhiis yi thnen sa̱dzi mo ka̱ ba cim yi mo.

Ndwoor: Mo ndwoor Jesu, mobe̱ khwor-khi ma̱ di ho Jesu, ka̱ go ryaajok gha ka̱ kham nga, moo mo hyees ba̱ mo ndwoor Jesu. Di ho mbyeny Kywom Mo-ntom ma̱, mo na̱bang dwoor Jesu mo ka̱ hyees ba̱ Fu thnwo naanang di gaar Jesu hye̱ au wee-zhaa.

Nkuun: Nkuun na̱ shu fusheny mo kusha̱bi. Ngaa ca̱ shu sheny mo cu-ntom ma̱ nga̱yi ke̱ri shwak yi di Nom ma̱. Nkuun na̱ shu maa-nggo ryǐs Nom ma̱ ka̱ mona̱gha̱ fu Nom ma̱. Di ho fang-naur sha̱ghii nga shu na̱yi ka̱ duth mona̱gha̱ jok gha̱. Nga ka̱ bye̱e̱n mona̱gha̱ ka̱ ghim ka̱ tuk mo kpeny men sha̱bi. Di ho fang-naur sha̱faa mo hyees khwok gha Bezebul, fusheny mo kusha̱bi.

Nuhuu: (Mat 24.37-38; Luk 3.36; 17.26-27; Yib 11.7; 1Bit 3.20; 2Bit 2.5). Nuhuu shu di gbye̱m Adamu yi Nom ma̱ cas kpyeny nya̱. Di ho nywom Nuhuu mona̱gha̱ kpeny kywang nyat ra̱. Di ho ki̱i̱ Nom ma̱ twang nga ri tuk titaan-gaa ba̱ cim yi dwaa riryat ra̱, Duu ra̱ nung Nuhuu shu na̱ sha̱rung ka̱ kham Nom ma̱. Nom ma̱ shaar Nuhuu kpeny gaa girgi titaan na̱. Nga shaar nga, nga kha̱ zhi nga, ka̱ wee nga ba̱ taat, ka̱ mo zhi wee nga ba̱ taat, gbab ba̱ bi shu nyam-dwaa yi su sha̱khak gha̱ ka̱ sha̱zhi kaik-kaik ya̱ ka̱ mo nuu dwaa. Nuhuu kpeny giye̱ Nom ma̱ shaar nga. Nuhuu ba̱ ghaa di ho girgi titaan na̱ ba̱ mona̱gha̱ fu nga, Nom ma̱ tom titaan-gaa ba̱ khwon yi dwaa, ka̱ mo jǒǒ ka̱ mona̱gha̱ di dwaa riryat ra̱ khwa titaan na̱ cii mo, duu ra̱ nung Nuhuu ka̱ mona̱gha̱ fu nga has hyong mo hwab yi. But baa nung Nom ma̱ twang nga ba kwa ri cim yi dwaa ba̱ titaan. Nga tuk nkan-nak gha̱ wut di faa. Nom ma̱ twang di ho ywut-cat fang-naur yi nga ba kwa ri cim dwaa ba̱ titaan.

Sadusawaa: Sadusawaa ku shu fu nggyang moo di tēny Yahudawaa. Mo mwo naanang nga̱ a mona̱gha̱ di shung dwoor mo Fang-shwom Nom ma̱, ki̱ce̱ nga mwo Musa, duu ra̱ nung gee gywoor mo swoor mo kike-kike mo. Di ho ki̱i̱ niyi mo ka̱ gwaa su di ho hāng nga ba̱ Farisawaa. Farisawaa mwo naanang nga̱, a na̱gha̱ ba̱ cii nga ri kwa shwak, duu ra̱ nung Sadusawaa ba mwo naanang nga nung.

Sa̱lomon: (Mat 1.6-7; 6.29; 12.42; Luk 11.31; 12.27; Kmt 7.47.) Sa̱lomon shu we Da̱wuda. Nga shu kpob sha̱mot di mona̱gha̱ fu Yisraila. Nom ma̱ bo di Sa̱lomon di ho ndaa ka̱ rithi nga giye̱ nga ghab sa̱ Nom ma̱ kpeny yi ngaa. Sa̱lomon shaar Nom ma̱ nga maa nga tse̱k ki̱ nga ce̱k me̱ne̱ gha ri bang mona̱gha̱ fu Nom ma̱. Sa̱lomon hye̱n nga̱ ncice̱k ya̱ riryat ra̱ di gaar mo kpob ba̱. Nom ma̱ ra̱ kwa maa nga nggyang nga̱ gbab. Ngaa cas san haar sha̱gwang thnor Nom ma̱ di Wursha̱limaa, mo shan haar baa ba̱ mo kyaar ka̱ mo gywam ma̱ su caacaa.

Tuk kyuwiny Yahudawaa Tuk kyuwiny Yahudawaa ku shu nwom ye̱ mo ka̱ shishet tuwiny. Di ho mbyeny Tsas sa̱, mo ce̱ny Nom ma̱ ji kywom ma̱ nywom yikywaani ka̱ kpeny dwaa, ka̱ ribi, di ho nwom twarfaa, nga shishet tuwiny di ho thnye̱e̱ny kywom nga. Nom ma̱ twang mona̱gha̱ di ji kywom ma̱ nywom yikywaani, ka̱ shishet tuwiny di nwom twarfaa, ka̱ mor di Ngaa.

We Na̱tong: Gbye̱m ma̱ gyet ba̱sa̱ mo mat Jesu, Nom ma̱ shaar gha̱-ntwang Daniiya nǐ na̱gha̱ ywung wut di fo-nggot ra̱ baam ma̱ di ribi ba̱ dzyee ba̱ thnor nga̱. Nga wut di gaar kwang Nom ma̱ bo, ki̱ Nom ma̱ maa nga dzyee di ho dwaa riryat ra̱. Daniiya ba ce̱k na̱yi su su baa. Daniiya ce̱ny a nga wut di fo-nggot ra̱ bo, ka̱ shu go “We Na̱tong.” Di ho fang-naur sha̱faa Jesu Ki̱risti kha̱ khi nga go “We Na̱tong” Di ho ki̱i̱ nga khwori-shaar ngaa shu na̱yi Daniiya shaar-cat di khi nga.

Yohana: Mona̱gha̱ gwang mobe̱ mo hyees ba̱ mo Yohana di ho mbyeny Fang-shwom sha̱faa. Mo Yohana shu ba̱ fe̱ri. (1) Yohana na̱ kpyeny babtiisima, ngaa shu gha̱-ntwang yi gbeb yi Jesu kaas sa̱. Nga kuu mona̱gha̱ ba̱ kwat, ki̱ mo kpeny yi mo babtiisima. (Mat 3.1-15; 11.2-19; 14.1-12; 17.13; 21.24-32; Mar 1.4-11; 6.14-29; 11.29-33; Luk 1.13-17, 57-63, 76-80; 3.2-20; 7.18-33; 11.1; Yoh 1.6-8, 19-36; 3.22-30.) (2) Yohana nga̱yi shu ntom ma̱. Nga kpo we mo Yakubu ka̱ shu wee Za̱ba̱dii. Nga shu na̱ wizhini di tēny mo ndwoor Jesu shwāk-gha̱ di ba̱ feri. Ngaa ce̱ny mbyeny Sāār Sa̱rye̱m fu Yohana, ka̱ ce̱ny mbyeny ca̱ taat fu Yohana, gbab ba̱ mbyeny Shun-ndaa Yohana. (Mat 4.21-22; 10.2; 17.1-13; Mar 1.29; 3.17; 5.37; 9.1-13, 38; 10.35-41; 13.3; Luk 8.51; 9.28-36, 49, 54; 22.8; Kmt 3.1-11; 4.13, 19-20; 8.14-17; Gal 2.9; Sdy 1.1, 4, 9; 22.2, 8.)

Yibrahim: Yibrahim ma̱ ngaa shu kike tsas fu kpyo-haar Yisraila riryat ra̱, mobe̱ mo hyees Yahudawaa. Gbye̱m ma̱ ra̱ gyet di but ra̱ Nom ma̱ shaar Yibrahim ma̱ ribi ye̱ nga shu di hu ka̱ mo kpyo-haar nga. Nom ma̱ twang di ngaa, nga hwab yi kheb gha ye̱ nga shishet di hu ka̱ jiyi di ho ribi baa. Yibrahim ma̱ shim ka̱ shwak dzi-dzi thne̱k ya̱ gywang ka̱ jiyi di ribi baa kikiye̱ mo hyees khwok ki̱ Yisraila. Nom ma̱ fang-naur yi di Yibrahim ma̱ ka̱ kpyo-haar nga mo ri me̱ny shu mona̱gha̱ fu Nom kikiye̱ mo ba̱ kham nga ka̱ dwoor nga.

Yisraila: Yisraila me̱ny shu khwok ye̱ Nom ma̱ mwo Yakubu we Yishaku ka̱ zhi nga Rebeka. Yisraila kpo wee shwāk-gha̱ di ba̱ fe̱ri, moo hye̱n mo kpyo-haar Yisraila shwāk-gha̱ di yise̱ri: Moo mo hyees ba̱ Yahudawaa.

Yunana: (Mat 12.39-41; 16.4; Luk 11.29-32.) Yunana shu gha̱-ntwang Nom. Nom ma̱ tom nga jiyi di Ninevaa di mwo sāār Nom ma̱ di hu. Duu ra̱ nung Yunana ba go sa̱ nga kham Nom ma̱ ka̱ ji. Nga jiyi di gha̱ girgi titaan na̱ ka̱ jiyi di ncyeem waar ra̱ ki̱kaik ya̱. Di hu Nom ma̱ tuk shisheny nggot ra̱ ting-kpong nga̱. Mona̱gha̱ ce̱k a Nom ma̱ ku shwaa-njaa ba̱ Yunana, ka̱ tuk girgi ku ting-kpong nga̱. Mo tat gha tuk yi di ho ndwori nga̱, ki̱ shes sha̱gwang nga̱ ba̱ hwoon nga yi, but nywom yikyat shes sha̱gwang baa kpee nga tat yi di ribi sha̱kour sa̱.

Yusufu: Mo Yusufu gwang di ho mbyeny Nom ma̱ (1) Yusufu nga̱yi shu na̱ wizhini di tēny wee shwāk-gha̱ di ba̱ fe̱ri wee Yakubu, kike kpyo-haar Yisraila. (Kmt 7.9-14; Yoh 4.5; Yib 11.21-22; Sdy 7.8.) (2) Yusufu khak Maryamu nga̱yi shu zha̱ Jesu Ki̱risti. (Mat 1.16, 18-20, 24; 2.13, 19; Luk 1.27; 2.4, 16, 33, 43; 3.23; 4.22; Yoh 1.45; 6.42.) (3) Yusufu we mo Jesu, (Mat 13.55; Mar 6.3.) (4) Yusufu we mo Yakubu sye̱ywe, (Mat 27.56; Mar 15.40-47.) (5) Yusufu fu Arimatiyaa nga̱yi shu na̱ nggyang ka̱ shu na̱ wizhini di tēny sha̱kpo gywoor Yahudawaa. Nga shu na̱ men sha̱shyeet ka̱ dwoor Jesu Ki̱risti. (Mat 27.57-60; Mar 15.42-46; Luk 23.50-53; Yoh 19.38-42.)