Ayvu omombe'u porãve aguã - Glossário
Ymagua kuery rery oĩa:
Abraão ma Nhanderuete oenoĩ vy judeu kuery ypyrã oiporavo raka'e (Gênesis 12.1-3; Lucas 3.8; João 8.33; Atos 13.26).
Adão ha'e ta'yxy Eva ma jypy'i Nhanderuete omoingo va'ekue. Ha'e va'e kuery ojejavy vy omboypy vai raka'e (Gênesis 2–3).
Caim ha'e Abel ma Adão ra'y kuery. Tyvy Abel heko porãve ramo Caim nda'ija'ei vy ojuka raka'e (Gênesis 4.8).
Canaã yvy ma judeu kuery ramoĩ kuery pe Nhanderuete ome'ẽ aguã ijayvuague (Gênesis 17.8). Ha'e va'e yvy re judeu kuery ovaẽmba ma vy hekoa raka'e.
Davi ma judeu kuery ruvixave oiko raka'e, ha'e Jesus ramoĩ. Nhanderuete pe oporai vy heta mborai ojapo “Salmos” 'epy va'e. “Davi ro” ha'e “Davi ro pygua kuery” he'ia py ma Davi ramymino kuery re ijayvu vy (1 Crônicas 11.1-3; Atos 13.22).
Faraó ma Egito pygua huvixa. Egito yvy gui nomondoukaxei raka'e judeu kuery (Êxodo 5–14; Atos 7.17-19).
Isaque ma Abraão ra'y. Nhanderuete ijayvuague rami vy oiko raka'e, tuurã tuja'i ete ma va'eri (Gênesis 21.1-5).
Jacó ma Isaque ra'y, Israel hery avi va'e ha'e judeu kuery ramoĩ. Ha'e nunga rupi judeu kuery pe “Israel kuery” ha'e “Jacó ramymino kuery” 'ea 'rã (Gênesis 32.28).
Josué ma Moisés remimbo'e. Ha'e va'e ae Canaã yvy re heta va'e kuery oguerovaẽmba va'ekue (Josué 1.1-9; Atos 7.45).
José ma Israel ra'y kuery va'e regua. Ha'e va'e oiko jave judeu kuery ha'e javi oo Egito yvy re. Ha'e py escravo ikuai quatrocentos ma'etỹ re (Gênesis 37–50; Atos 7.9-16).
Judá ha'e Israel regua kuery ma judeu regua meme teĩ joe nda'ija'ei vy huvixa Salomão omano ma ramo oja'o joegui. Judá regua kuery retã omboetevepy ma Jerusalém, ha'e rã Israel regua kuery retã omboetevepy ma Samaria raka'e (1 Reis 12.1-17).
Maná ma tekoa e'ỹa rupi Moisés reve judeu kuery ikuai jave Nhanderuete ombou yva gui ho'u va'erã (Êxodo 16.1-31; Números 11.17; João 6.31, 32; 1 Coríntios 10.3).
Moisés ma Nhanderuete oenoĩ raka'e Egito yvy gui guetarã kuery ogueraa aguã. Ha'e gui Moisés rupi ae avi lei ome'ẽ judeu kuery rekorã, Sinai yvyty áry (Êxodo 3; 4; 19; Atos 7.20-38).
Noé oiko jave heta va'e kuery ojejavypa ramo Nhanderuete yy ombou vy omomba raka'e. Ha'e rã Noé ma heko porã ramo ogueraa jepe kanoã guaxu py (Gênesis 6–8).
Profeta kuery pe Nhanderuete ombou raka'e oayvu, heta va'e kuery pe ju omombe'u aguã. Profeta kuery va'e regua amongue ma ombopara raka'e Nhanderuete ayvu. Jypygua profeta ma Moisés, ha'e gui amboae ma Eliseu, Elias, Isaías, Jeremias ha'e Jonas. Ikuaive teri raka'e profeta kuery mboae. Nhanderuete ayvu anhetẽ ete va'e meme omombe'u (Deuteronômio 18.18; 2 Pedro 1.20, 21). Ikuai avi profeta ramigua rive (2 Pedro 2.1).
Salomão ma Davi ra'y oiko raka'e judeu kuery ruvixave. Iporiau e'ỹ ha'e hi'arandupa va'e (1 Reis 1; 3; 10; Mateus 6.28, 29).
Judeu kuery gueko rami vy mba'emo oguereko va'ekue oĩa:
Ajukue vaikue py judeu kuery onhemonde 'rã iporiau vy, ipy'a vai e'ỹ vy onhemboaxy vy mba'e. Amongue py oao omondoropa 'rã guive (2 Samuel 3.31), ha'e rami e'ỹ vy tanhimbu py oguapy 'rã (Lucas 10.13).
Altar ma mba'emo oapyaty templo roka py hi'aĩ va'ekue. Hi'áry ma Nhanderuete pe sacerdote kuery oapy 'rã ome'ẽ mbyre (Êxodo 27.1-8; 38.1-7). Oiko avi altar kyrĩve va'e ouro ete'i guigua, heakuã porã va'e oapy atyrã (Êxodo 30.1-10).
Dízimo ma Nhanderuete pe ome'ẽa. Dez nhangana va'ekue-'ekue gui peteĩ-teĩ repy nhame'ẽ 'rã Nhanderuete pe. Ha'e va'e ma dízimo (Levítico 27.30).
“Ha'eve va'e ha'e ha'eve'ỹ va'e” 'ea 'rã tembi'u re ijayvu vy. Judeu kuery hekorã Nhanderuete oeja va'ekue rami vy ho'u aguã ha'eve va'e pe “Ha'eve va'e” he'i 'rã, ha'e rã nda'evei va'e pe ma “Ha'eve'ỹ va'e” he'i 'rã (Levítico 11). Ha'e rami avi Jesus nhombo'ea rami vy opa marãgua jarovy'a reve ja'u aguã ha'eve (Marcos 7.19; Atos 10.9-16).
Heakuã porã va'e ma sacerdote kuery omoirũ 'rã Nhanderuete pe ome'ẽ mbyre reve oapy aguã (Levítico 16.11-13). Amongue py omano va'e retekue omoeakuãa 'rã onhono porãa aguã (Gênesis 50.26; João 19.38-40).
Hebraico ma judeu kuery ayvu (Atos 21.40).
Ipire omboia ma judeu kuery lei rupi vy omboi 'rã avakue'i rakuaĩ pire'i, oito ára oguerekoa py (Gênesis 17.10-14), oexa uka aguã Nhanderuete onhe'ẽ rendua rupi mba'emo vai omboia. Ha'e nunga rupi ha'e kuery pe Nhanderuete ijayvu opy'a gui avi mba'emo vai omboi aguã, opy'a ha'e javi py ixupe ikuai aguã (Deuteronômio 10.16; 30.6). Ha'e rã amboae regua kuery Nhanderuete onhe'ẽ rendu e'ỹ va'e pe ma “Opire omboi uka e'ỹ va'e” he'i 'rã.
Lei ma judeu kuery rekorã Moisés rupi Nhanderuete ome'ẽ va'ekue (Êxodo 20, Levítico, Números, Deuteronômio py oĩ).
Levita kuery ma Israel ra'y Levi ramymino kuery. Ha'e va'e kuery ma lei re oĩa rami vy templo re openaa rupi ikuai raka'e (Levítico 3–4; Números 3.5-10).
Mimby ma mokoĩ regua judeu kuery oiporu va'ekue. Oiko nhande'i va'e rembiapo ramigua, amongue omenda e'ỹ vy omanoa py omonhe'ẽ va'erã (Mateus 9.23; 11.17). Ha'e gui amboae regua ma mimby guaxu, mimby pu. Ha'e va'e ma sacerdote kuery anho omonhe'ẽ 'rã heta va'e kuery oikuaa aguã oguata e'ỹ vy ngovaigua kuery re opu'ã aguã (Números 10.1-10; Mateus 24.31; 1 Coríntios 14.8; 15.52; 1 Tessalonicenses 4.16; Apocalipse 8.1-13).
Okaru e'ỹ re ikuaia ma judeu kuery ojapo 'rã tembi'u oata ramo e'ỹ, ha'e rã Nhanderuete re anho ima'endu'a aguã (1 Samuel 7.6; 2 Samuel 12.15-17; Isaías 58; Daniel 9.3; Esdras 8.21-23). Igreja kuery voi ha'e rami 'rã ikuai amongue py (Atos 13.2).
Páscoa ára ma Egito yvy re judeu kuery escravo ikuaiague gui Nhanderuete oguenoẽmbaague re ima'endu'a aguã. Ha'e va'e ára ma judeu kuery ho'u 'rã mbojape imbovua revegua e'ỹ, ha'e Nhanderuete pe ojuka 'rã guive vexa'i ra'y (Êxodo 12.1-20). Aỹ ma Páscoa ára py nhande kuery nhanema'endu'a 'rã Jesus omanoague gui onhemboete jevyague re.
Sacerdote kuery ma levita regua Nhanderuete pe omba'eapo aguã oiporavo pyre. Heta va'e kuery regua ojejavy nhavõ sacerdote ojuka kuerei 'rã mymba Nhanderuete pe omboaxa aguã. Lei re oĩa rami vy oiko sacerdote yvateve va'e, ha'e sacerdote kuery mboae guive (Êxodo 28–29; Levítico 8).
Sábado ára ma judeu kuery pe Nhanderuete oeja raka'e omboa'eapoa gui opytu'u vy hexe anho ima'endu'a aguã (Êxodo 20.8-11; Marcos 2.23-28).
Templo ma oo guaxu judeu kuery Nhanderuete ombojerovia atyrã oguereko va'ekue. Opy ha'e oka rupi ma sacerdote kuery omba'eapo Nhanderuete pe. Templo ojapoa e'ỹ mbove ma mba'emo pirekue guigua judeu kuery oguataa rupi ogueraa va'ekue, Nhanderuete ombojerovia aguã (Êxodo 25.1-9).
Urim ha'e Tumim ma sacerdote opexo re ogueraa va'ekue imba'ekuaa aguã (Êxodo 28.30).
Judeu regua ha'e amboae regua rery oĩa:
Fariseu kuery ma onhemboeko porã reia rupi ikuai. Ha'e va'e kuery ma lei re oĩ va'e ojapopaxe ete, tamoĩ kuery ojapo uka va'ekue guive. Ha'e rami teĩ lei re yvatekueve va'e rupi ma nda'ikuai. Ha'e va'e ma teko porã, nhomboaxya ha'e ojerovia etea rupi ikuai aguã (Mateus 23.1-36; Marcos 2.23, 24; 7.3, 4).
Grego kuery ma Grécia yvy regua. Babilônia yvy gui judeu kuery ojevy ma rire grego kuery ju ipo'aka ha'e kuery re (Daniel 8.18-22).
Hebreu kuery ma judeu kuery ae, ha'e judeu kuery ayvu py ijayvu va'e guive (2 Coríntios 11.22; Filipenses 3.5).
Herodes ma Pilatos oĩ e'ỹ mbove omoĩa Judéia yvy re judeu kuery ikuai va'e re opena va'erã. Jesus kyrĩ jave ojukaxe teĩ raka'e (Mateus 2.1-12). Ta'y ma Herodes avi hery va'e, Galiléia yvy re opena (Lucas 3.1). Ha'e va'e pe ma Pilatos omondouka Jesus omboayvu uka vy (Lucas 23.6-12).
Pilatos ma Roma pygua huvixa, Judéia yvy re judeu kuery ikuai va'e re opena va'e (Lucas 3.1; 23.1). Openaaty ma Cesaréia tetã py oĩ. Amongue py ete 'rã ovaẽ Jerusalém py.
Roma pygua kuery ju judeu kuery re ipo'aka, ha'e yvy jave re rai guive. Roma tetã ma Itália yvy re oĩ, huvixave openaaty. César ma Roma pygua huvixave, yvy jave re rai opena va'e (Marcos 12.13-17; João 19.12-15).
Saduceu kuery ma judeu regua ae, huvixa iporiau e'ỹ va'eri ndogueroviai okuapy anjo neĩ nhe'ẽ oikoa, neĩ nhanhemboete jevy 'rãa guive. Fariseu kuery reve joo rami e'ỹ oikuaa va'e (Mateus 22.23; Atos 23.8).
Samaria pygua kuery ma judeu kuery re irũmba va'eri judeu kuery reve ndajoayvui va'e guive (Lucas 9.52-56; João 4.9; 8.48). Samaria pygua kuery pe judeu kuery “Amboae rami rei onhembo'e va'e” he'i okuapy (2 Reis 17.24-41).
Tetã ikuai va'e rery oĩa:
Babilônia tetã pygua kuery ma Nhanderuete rovai onhemboyvate rei raka'e. Ha'e katy judeu kuery Nhanderuete nonhe'ẽ rendui ramo ogueraa uka escravo-rã (2 Crônicas 36.15-23). Ha'e py ma huvixa Nabucodonosor mba'emo porã ojapo vy onhemboyvate raxa (Daniel 4.29-31). Ha'e va'e rire Nhanderuete omomba raka'e tetã (Isaías 13). Ha'e gui Novo Testamento py ma “Babilônia” 'ea 'rã Nhanderuete rovaigua kuery ikuaia re ijayvu vy (1 Pedro 5.13; Apocalipse 17.5). Ha'e va'e ma Nhanderuete omomba avi 'rã (Apocalipse 14.8; 16.19; 18).
Belém tetã'i ma Jesus ituiague. Belém do Pará Brasil regua e'ỹ ta'vy, Judéia regua. Ha'e py ma Jacó ra'yxy Raquel onhono porãa raka'e, ha'e gui Davi rekoague ju (Miquéias 5.2; Mateus 2.1; Lucas 2.4).
Jerusalém ma judeu kuery retã tuvixave ha'e omboetevepy. Ha'e va'e re ma jypy huvixa Davi ipo'aka raka'e (2 Samuel 5.6-10; Mateus 23.37; Atos 1.8; 2.5). Araka'eve rã yva gui oguejy 'rã Jerusalém pyau, tetã marã e'ỹ jaiko aguã (Apocalipse 21).
Nazaré ma Jesus tujaague (Mateus 2.23; Lucas 2.39, 40). Ha'e nunga rupi ixupe “Nazaré pygua va'e” 'ea.
Nínive tetã ma Assíria pygua kuery rekoa. Ha'e va'e kuery ma nhomboaxya rupi e'ỹ ikuai raka'e. Ha'e katy Nhanderuete omondouka profeta Jonas “Pejeko rerova ke” he'i aguã (Jonas 1.4). Ha'e pygua kuery ojeko rerova teĩ ha'ekue rami ae ju ikuai ramo Nhanderuete omomba raka'e (Naum 2.3).
Sião ma Jerusalém tetã py yvyty oĩ va'e. Ha'e gui ma Nhanderuete pegua templo oĩa pe “Sião” 'ea (Salmo 48.1-14), ha'e Jerusalém tetã ha'e javi pe guive. Ha'e rami vy Jerusalém pygua kuery pe “Sião memby kuery” 'ea (Mateus 21.5; João 12.15; Romanos 9.33).
Sodoma ha'e Gomorra ma tetã yma guare. Ha'e pygua kuery ma opa marã rei ikuai ramo Nhanderuete omomba raka'e tata enxofre revegua ombou vy (Gênesis 19.1-29; Lucas 17.28, 29).
Tiro ha'e Sidom ma ye'ẽ yvýry tetã oĩ va'e. Ha'e pygua kuery ma Nhanderuete ayvu omombe'ua rã noenduxei raka'e (Isaías 23; Ezequiel 26–28; Lucas 10.13, 14).
Igreja kuery ayvu oiporu jepi va'e oĩa:
“Amém” he'ia ma “Anhetẽ ete” ha'e “Anhetẽ va'e meme” he'ia (1 Coríntios 14.16).
Apóstolo kuery ma Jesus remimbo'e doze ikuai, guery rupi ombopo'aka vy omondouka va'ekue (Mateus 10.1, 2). Opa vygua apóstolo ma Paulo (1 Coríntios 15.8-10; Gálatas 1.1).
Tery Cristo ma grego ayvu pygua, ha'e rã Messias ma hebraico pygua. Mokoĩve ma “Jogueraa jepearã Nhanderuete oiporavo va'ekue” he'ia meme. Ha'e va'e ma Jesus Cristo ae (João 1.41).
Igreja ma Jesus pegua kuery opa rupi ikuai va'e, ha'e peteĩ-teĩ henda py guive (Mateus 16.18; Atos 9.31; 13.1; Efésios 3.21).
“Oke va'e” 'ea 'rã Nhanderuete pegua omano va'ekue re ijayvu vy, mba'eta oikove jevy 'rã (Mateus 9.24; Lucas 8.52, 53; João 1.11-13; Atos 7.60; 13.36; 1 Coríntios 11.30; 15.6, 18, 20, 51; 1 Tessalonicenses 4.13, 16).
Amboae ayvu omombe'u porãve aguã:
Anjo kuery ma Nhanderuete rembiguai yvy pygua. Ha'e va'e kuery ma amongue py ojexa uka 'rã (Salmo 91.11, 12; 148.2; Daniel 6.22; Lucas 2.8-14; Hebreus 1.7, 14).
Coroa ma huvixave akã regua. Ouro e'ỹ vy prata guigua, ha'e ita porãgueve oĩa va'e (1 Crônicas 20.2).
Escravo ma tembiguai omomba'eapoa rive va'e (Êxodo 5.6-14).
Eunuco kuery ma avakue oa'yĩjo pyre. Ombopagaa rupi e'ỹ ha'e rami ojapo, ha'e rã huvixave ro py mba'emo re openaa rupi ikuai aguã.
Kanoã mombytaa ma ferro guigua ipoyi ete va'e, ixã reve omboguejya 'rã yy guy py peve, kanoã omombytaa aguã (Atos 27.13, 29, 30, 40).
Lepra ma ai nhandero'o omou'ũ ovy va'e. Judeu kuery ma lepra revegua ayvu vaipy memea rami oikuaa, “Iky'a va'e” he'i 'rã guive ha'e kuery pe (Levítico 13; Marcos 1.40). Lepra gui amongue okuera vy oo 'rã sacerdote pe ojexa uka vy (Levítico 14).
Mirra ma heakuã porã va'e, yvyra rykue gui ojapo pyre. Moãrã avi ha'eve va'e (Cântico 5.1; Mateus 2.11; Marcos 15.23; João 19.39).
Oiporu kuaa regua re huvixa kuery omoĩ 'rã oguerovy'ave va'e anho, omboete uka vy (Mateus 20.20, 23; 22.44; 25.33; 26.64; Atos 2.25, 33, 34; 7.56; Efésios 1.20; Hebreus 1.3).
Prata ma xiĩ rei va'e, ouro rami rai ovare va'e. Prata gui ojapoa 'rã hatã'i va'e (Gênesis 44.2; 1 Reis 10.21, 22; Mateus 26.15; Atos 3.6).
Pérola ma ita ramigua ijapu'a'i ha'e hexakã'i va'e. Pérola gui ojapoa 'rã mbo'y ovareve ete va'e (Mateus 7.6; 13.45; Apocalipse 17.4; 21.21).
Púrpura ma ajukue pytã rei va'e, huvixa ha'e iporiau e'ỹ va'e kuery anho oiporu va'ekue (Juízes 8.26; Lucas 16.19; João 19.2; Apocalipse 17.4; 20.10).
“Semana ijypya ára” 'ea ma domingo. Nhandevy pe rã segunda-feira teĩ domingo ae semana ijypya ára, calendário py oĩa rami (João 20.1; Atos 20.7).
Torre ma mba'emo yvateve va'e ojapo pyre oikuaa pota atyrã, ha'e rami e'ỹ vy onhemi atyrã (2 Crônicas 26.9, 10; Lucas 13.4; 14.28).