J
jabala — Nna nguë uan sapa jamian dantu mundu se ja kia jabala. Amea shi ineñ ja fë jö sai ödjai djia sa patadu amea shi nna judio bi ska fë lazhan tompu tompu dantu Biblia. Dantu tempu sala a bi ska fë lazhan uan sapa jabala. Se nguë shi bi ska fë lazhan jabala a ja sama ëli ludjadölö jabala. Zhugan vëdji ludjadölö jabala se ja sa shiölö jabala se utu vëdji shiölö ja ma ludjadölö jabala shimafan uan tabaiadölö. Olatuvëdji na se jabala ja mdja dantu losof, ludjadölö ja ma ineñ ba jamian shi ku ja të alba monchi valadji pa ineñ ja kumu. Se ludjadölö ja mdja ku ineñ se ëli ja jönsë jabala tudu unian unian gavu, se ëli ja jönsë ineñ unian unian. Se ludjadölö ja fë vadu jamian suadu se ëli ja ma ineñ lantela ala valadji pa ineñ ja djuni suguladu dantu ögö ö nguintali. Se ludjadölö ja tovesa pë böjö poto valadji pa zhugan futadölö na subili liba ögö pa ba futa uan jabalaf. Nna judio uan sapa vëdji se ineñ ja ma jabala fë saklifisu da Nashiolo.
Dantu Biblia, «jabala» a ja ma pa ja msa shimafan uan ja pa ja da ötëndë öshi a ja ska faa ku pövu Nashiolo. Dantu Testamentu Novu, Djisukilitu a ja bë ëli shimafan ludjadölö pövu dëli; se nna nguë ineñ shi ja këlë dëli a ja sama ineñ jabala dëli. Lëë Mina Jabala Nashiolo.
jadji Nashian nna judio — Loso loso tudu dantu tela nna judio ja sa ku uan jadji Nashian nna judio, ku ja sa uan jadji dantu jamian shi nguë tudu ja zhunta, mashi mashi dantu uan djia djasubudu. Se ja sa dantu jadji Nashian nna judio jamian shi a bi ja lëë Fa Nashiolo/Lavulu Nashiolo se a ja shina nguë mandamentu/alë Nashiolo. Se a ja ska lezha se a ten ja fë sulvisu da Nashiolo ala. Zhugan vëdji ala se a ja faa ja tëjantu ku djiskatudjia djustishi. Palavulu shishizhu «sinagoga», jadji Nashian nna judio a na ja faa tëjantu ku uan jadji mosof, shina jamian shi nna judio ja zhunta pë ala.
jadji Nashiolo — Jadji Nashiolo dji nna judio bi sa dantu Jerusalen, palea shi ngandji Israel. Nna judio bi sa kutumu pa ineñ ja subili ba Jerusalen pa ineñ ja fë fesa dëneñ shi ngangandji ku pa ineñ ja fë saklifisu ku ma ja ba da Nashiolo. Lëë Salomon.
Nna napai judio moso se a bi ja lega pa ja lantela dantu guadala shi ja ta dantu Jadji Nashiolo. Nna padjil moso se a ja lega pa lantela ba toja jamian shi datali saklifisu ku uan taaba labajala ngandji pa ja laba. Tuludöguë Jadji Nashian bi sa dantu guadala sai. Bi sa pachidu fë jochian dösu, Jamian shi Santu, ku Jamian shi Santu mashi. Jamian pa ja tusan ku mezha pata patadu se a ja fë sulvisu pa ja adola Nashiolo se bi sa pidu Jamian Santu. Bakisi Bechi bi sa Jamian shi Santu mashi, se ala se gloria Nashian bi ja dëdë pë.
Jasa jasa padjil moso se bi sa legadu pa lantela dantu Jamian shi Santu mashi se jö sai bi sa uan ponodu ope dantu anu. Uan panu löngö se bi ja kubili böjö poto. Ta Djisu mölë, se sa öshi öshi ku panu se baga fë dösu fo liba ba basu (Mat 27:51; Mar 15:38; Luk 23:45). Jö sai ja msa fa Nashian bi bla poto jamangandji da nguë tudu, valadji pa ja lantela deenchi dëli shi a ja këlë Djisukilitu.
Jakob — Jakob bi sa mina Isaak. Main dëli bi sa Rebeka. Namain dëli mina dösu bi sa Esau. Benga pa Esau se a pali pimëlu, Jakob se Nashian bi ma valadji pa ëli se bi sa jamian shi sa liba mashi, shimafan ja ëli se a bi pali pimëlu. Nna judio bi sa nna minadjimina Jakob. Lëë Israel, Abraam, ku Esau.
jandömatu — (Apo 12:3; 13:2; 16:13; 20:2). Jandömatu sa uan limaia ngandji tompu tompu ku bi sa ku foshi ödu, bi sa fidu uan lajachisa ngandji. A ten ja sama ëli jobolomatu. Dantu Apokalipsis jandömatu a ja bë shimafan simbolo Satanas, ku se sa jasa nna spitu fëfëiu. Dantu lavulu nna nguë tompu tompu ja jonta soia nna jandömatu, se fo ala se sa simbolo sai bi toja ödjai. Nna jandömatu na bi ta dantu tela zhugan djia ie zhaf.
jasa jasa pövu, nna — Dantu Bechi shi Novu, fala sai a ja ia pë klase uachi patadu tëishi.
1. Dantu evanjelio tudu, fo lavulu San Matë, San Marko, San Lukas ku San Zhuan, «nna jasa jasa pövu» ja sa nna jasa jasa padjil jadji Nashiolo dji nna judio.
2. Dantu Fidk 11–21 ku dantu jaata ineñ shi a ja da ba guëzha nna kitan, «nna jasa jasa pövu» ja sa nna nguë ineñ shi ku nna jasa jasa guëzha palea se ja ma. Da shina kuzhu tëjantu ku ma nguë ku amea fidu kuzhu nna jasa jasa guëzha. Lëë dantu Fidk 14:23; 1Tim 3:1-7; 4:14; 5:17-22; Tit 1:5-9; Schgu 5:14; 1Pud 5:1-4.
3. Dantu Apo 4–5; 7:13; 19:4, se a ja bë vinta jatulu nna pai veveiu ja adola Nashiolo ösë ku se ja sa nna napai ngangandji ö nna jasa jasa pövu Nashiolo. Ta pa ja tëndë jö ineñ sai shimafan simbolo ku se ja ma pachi zhunta shi ntëlu dantu pövu Nashiolo.
javalu lömba — (Mat 3:4; 19:24; 23:24; Mar 1:6; 10:25; Luk 18:25). Javalu lömba sa uan limaia ngandji ku ja shivi pa ja ma ba vadji. A shime pa ten ja ma gaga jalga. Zhugan vëdji a ja ma jabelu javalu sai pa ja ma fë uan panu lizhu.
Jedeon — (Ebr 11:32). Jedeon bi sa uan jasa jasa pövu Israel. Ëli bi sa ku uan jonfa ngandji se ëli lezha da Nashiolo ja pindji ëli pa ëli msa ëli jamangandji. Ta ëli bi sa deenchi nna sodadji pa ineñ ba pezha, benga zha pa ëli na bi të uan sapa sodadji pa ku ëli ba pezhaf, se ëli ngana nna namigu dëli, pakë Nashiolo bi zhuda ëli.
Jefte — (Ebr 11:32). Jefte bi sa uan taba sodadji. Dantu uan tempu ëli bi sa jasa jasa pövu Israel.
jentil — Se sa amea shi a sama nna nguë ineñ shi jamian tudu na ja sa judiof. Nna judio ja sa nna nguë këlëdöguë dëneñ, pakë ineñ sa nna nguë tela shi Nashiolo bi ma pa sa pövu dëli; se ineñ ja të pashian nna jentil ö nna nguë ku na ja këlë Nashianf.
Jeremias — (Mat 2:17; 16:14; 27:9). Jeremias bi sa uan pantafala Nashiolo. Dantu uan tempu ta uan sapa nna nguë Israel na bi ska ta ja tëndë fala Nashianf, se Jeremias bi ska sama ineñ pa tan vla ku ope tashi. A shime ëli ten bi ska pantafala zhugan jö ineñ shi ske shiga ta Kilitu tan ja vlame bi.
Jonas — (Mat 12:39-41; 16:4; Luk 11:29-32). Jonas bi sa pantafala Nashiolo. Uan tempu se Nashian bi manda ëli ba palea Ninive pa ëli ba pegua nova Nashiolo ala. Mandji se Jonas na bi ngongo bef, se ëli vada liba uan navian se ëli bi ska vadji utu jamian patadu. Se öshi ontolo ëli sa liba navian sai, se Nashian manda uan tavada ödu. Se nna nguë ineñ shi bi sa liba mashi iai da ineñ ötëndë fa tavada sai sa dajantu ku Nashian sa ku tavadji ku Jonas. Tadashi se Jonas pindji ineñ, pa ta ëli ba omali valadji pa ineñ padji sava, se ineñ ten ta ëli ba omali. Se uan pishi ngandji nguli Jonas se ëli bi sa dantu chipa pishi sai ba toja tëishi djia, ba toja ku jabamentu ku pishi se luzha ëli pë lalea. Ta pasa jö sai, se Jonas tëndë Nashiolo se ëli ba Ninive valadji pa ëli ba pegua nova Nashiolo.
Josue — (Fidk 7:45; Ebr 4:8). Ta Moises mölë, se Josue se vla fë jasa jasa pövu Israel. Ëli se ma nguë ba tela Kanan, ku se Nashian bi plomëtë pa ëli da ineñ. Ineñ bi pezha se ineñ ngana nna nguë ineñ shi bi ja ala. Tadashi se Josue pachi san tela, ja da zhenchi Israel tudu uan pachi, zhenchi shi moso ku a na daf, sa zhenchi Levi, nna nguë ineñ shi se bi nna padjil. Josue bi sa uan jasa jasa ngandji se ëli da nguë shizhu pa ineñ ja lë Nashiolo ku kusan dëneñ tudu. Ëli bi faa: «Fo pachi amu, amu ku jadji amu no ske ja bai ja lë Nashiolo».
jölöiö — Sa ku klase jölöiö dösu: jölöiö shi ja sa ku uan alë ku ja da simbolo fa ëli sa gövöndölö dalë; utu klase jölöiö a ten ja da shimafan ja dondolo da nguë shi ja ngana uan mindji jölë ö utu kuzhu, ö uan sodadji valëntë ku bi ngana nna namigu dëli dantu pezha. Dantu uan sapa utu fala ske sa tukadu pa da sinchidu klase jölöiö pata patadu; nguë tudu ske fë fata pa ja pë uan klase safa safadu. Dantu zhugan jamian «jölöiö» a ja ma shimafan uan sinchidu, zhampulu se dantu 2Tim 4:8 ku Apo 2:10; iai a ja paadji da sinchidu shimafan «jö shi a ja ngana».
Juda — (Mat 1:2-3; Ebr 7:14; 8:8; Apo 5:5; 7:5). Juda bi sa uan deshi ku dösu nna mina Jakob. Ëli se bi paipai zhenchi shi a ja sama Juda. Se nna minadjimina dëli bi ska ta loso loso Judea. Palea Jerusalen sa dantu loso loso Judea. Djisukilitu bi sa nguë zhenchi Juda se a pali ëli Judea uan loso ku ja sama Belen.
judio — Nna judio sa nna minadjimina Abraam. Lëë Abraam. Namu shishizhu nna judio sa ku sinchidu «nna nguë ku ja ta tela Juda» sa fa, nna nguë zhenchi Juda. Juda bi sa uan nna zhenchi deshi ku dösu Israel. Tadji mashi se namu judio se ja da sinchidu pövu Israel tudu. Lëë Israel.
Dantu evanjelio Zhuan, fala «nna judio», a ja ska faa tëjantu ku nna jasa jasa nna judio ku nna jasa jasa nna nguë ineñ shi bi ska tanja ku Djisu.