Zhuda sinchidu palavulu
A
Aaron — (Luk 1:5; Fidk 7:40; Ebr 5:4; 7:11; 9:4). Aaron bi sa minadjimina Levi, ku bi sa ku uan deshi dösu nna mina Israel. Aaron se bi sa pimëlu nguë shi a bi ma pa sa padjil. Nashian bi faa nna padjil pövu Israel pa ola tudu pa ineñ ja ma padjil fo dantu nna minadjimina Aaron. Aaron se bi sa namain ngandji Moises. Ëli ku Moises tudu a bi pali ineñ tempu shi pövu Israel bi sa sëlëva basu tela Ejipto. Aaron se bi zhuda Moises valadji pa ineñ chila pövu Israel fo Ejipto, pa amea sai pa ineñ së fo basu nna nguë ejipto shimafan nna sëlëva dëneñ. Uan tempu ku zhugan nna nguë Israel bi lanta tëjantu ku Moises ku Aaron, se Nashian bi msa fa ineñ se sa nna nguë ineñ shi Ëli bi ma pa sa jasa pövu. Nashian bi faa ineñ pa ineñ ma budan unian unian nna jasa jasa nna deshi ku dösu nna zhenchi Israel pa ineñ pë dantu Limada ö Jadji Nashiolo. Nashian bi faa ineñ fa budan nguë shi ja labenta se sa nguë shi a ma. Ta pamasedu bla se budan Aaron se bi sa labentadu, ku floli ku pali döpa. Se Nashian bi faa pa gada budan se pë dantu Bakisi Bechi dantu Limada Nashiolo shimafan uan shinali. (Nam 17:1-10; Ebr 9:4). Lëë Levi ku Moises.
abada — Abada sa uan ope döpa ku fuluta dëli ja menemene.
Abraam — Se bi sa pimëlu ö nna nguë tompu tompu Nashiolo, nna judio (nna nguë Israel). Bi pasa uan tempu löngö se Nashian bi faa Abraam fa Nashian ske da ëli uan tela novu. Ëli, ku uan sapa nna minadjimina dëli, ineñ ske ja ta ala. Se tela sai bi ske sa ja dëneñ. Nashian bi faa Abraam pa ëli së fo tela shi ku ëli bi sa, ku pa ëli ba jua tela patadu sai. Se Abraam tëndë Nashiolo. Se ëli ba vadji tela löndji löndji se pasa uan sapa tempu löngö ba toja ku ëli dajonta ku tela sai. Tela sai se a ja sama öseshi Israel.
Nashian fë uan bechi ku Abraam, se Nashian plomëtë Abraam fa ëli ku nna nguë dëli ö nna minadjimina dëli ske sa uan pövu patadu da Nashiolo, se Nashiolo ske fë lazhan nna nguë ineñ shi ja lë Nashiolo. Lëë bechi.
Abraam bi sa ku uan miela ku a ja sama ëli Sara. Abraam na bi ska pali mina ku Saraf ba toja ku ineñ dödösu tudu bi sa pai veiu ku main veiu bebezha. Se sa öshi Nashian fë uan taba ja ngandji se Sara pali uan mina. Se ineñ pë ëli namu ja sama Isaak.
Ta Isaak këësë, se ëli jazha ku uan mooso ku ja sama Rebeka. Se Rebeka pali nna mina dösu zhuntadu se a pë ineñ namu ja sama Esau ku Jakob. Zha se Nashian pë ëli namu ja sama Israel. Nna minadjimina Israel, nna judio, uan sapa vëdji a bi ska sama ineñ «pövu Israel».
Jakob bi jazha ku nna namain naamain dösu ku a ja sama ineñ Lea ku Rakel; ëli ten jazha ku a shime naamain shividölö dösu dëli. Ëli se bi sa pai nna mina deshi ku dösu: Ruben, Shiman, Levi, Juda, Isakar, Sabulon, Gad, Aser, Sandzhe, Benjamin, Dan ku Neftali. Nna mina deshi ku dösu ineñ sai ten bi të uan sapa nna mina, se nna mina dëneñ ten bi pali uan sapa nna mina, ba toja ku pövu Israel ten ba vla fë uan möi pöjödölö. Ineñ tudu bi sa nna minadjimina Israel, nna minadjimina Abraam.
Adan — (Luk 3:38; Rom 5:12-15; 1Kor 15:22, 45-47; 1Tim 2:13-14; Jud 14). Adan bi sa pimëlu pöjödölö ku Nashian mindji. Ëli fë Adan fo balu san tela ö lama. Zha se Ëli mindji Iëva. Lëë Iëva.
Se bi sa Adan ku miela dëli Iëva nna nguë ineñ shi fë pekadu ta ineñ na tëndë mandamentu Nashianf. Se fo ala be deenchi se nna pöjödölö bi ska be ja fë pekadu.
Dantu 1 Korinto, Djisukilitu a ja sama ëli «jabamentu Adan». Adan shi pimëlu se bi sa paipai mundu nguintëlu nguintëlu; nna nguë tudu të vida fo ëli. Djisukilitu, Adan shi fë dösu, ja da nna nguë ineñ ja këlë dëli tudu vida fo spitu.
Agar — (Gal 4:21-31). Agar bi sa sëlëva dantu jadji Sara, miela Abraam. Dantu tempu shi ku Sara ontolo na bi paadji palif, se ëli bi faa Abraam pa djuni ku Agar, se Agar pali uan mina ku a ja sama Ismael. Mandji se Ismael na se bi sa mina shi Nashian bi plomëtë fa Ëli ske da Abraamf; dajantu shi se nna minadjimina Ismael na të jö shi Nashian bi plomëtëf. Zha se Sara pali uan mina, se Abraam pë ëli namu ja sama Isaak, ëli se bi sa mina shi Nashian bi bi plomëtë ëli ai.
Ta a pali Isaak, se Sara ma pashian ku Agar se ëli jölë ëli. Se Agar ba ta lome iki Sinai. Bi sa van iki sai se uan sapa anu deenchi mashi, se Nashian faa ku Moises se ala se ëli da Moises uan deshi mandamentu. Dajantu shi se dantu Lavulu da nna Galasia kapitulo 4 ku Agar, ku sa sëlëva, ja ska msa nna judio: ineñ sa shimafan nna sëlëva mandamentu Nashiolo, pakë ineñ ja pë fa dajantu tëndë mandamentu moso uan nguë Nashian ja paadji ma uan nguë shimafan nguë dëtu. Ineñ na ja këlë nova Nashianf, ku Ëli ja ma nna nguë ineñ shi tudu ja këlë Djisukilitu shimafan nguë dëtu.
alabastro — (Mat 26:7; Mar 14:3; Luk 7:37). Alabastro bi da uan tempu, se uan mooso ma uan zhëitë ku ja saa gavu valadji pa ëli laba ope Djisu. Zhëitë sai bi sa dantu uan galafa ku a ja fë ku uan budu ku a ja sama alabastro.
aleluia — (Apo 19:1, 3-4, 6). Ta nna judio bi ja ngongo da Nashiolo ilö, se ineñ ja ta kidëlë: «¡Aleluia!». Fala sai dantu fala nna ebreo ja da ötëndë: «Alaba Iave» (ku sa fa «alaba Nashiolo»).
Alë — Alë Nashiolo sa skividu pë dantu lavulu shinku ineñ shi pimëlu dantu Fa Nashiolo. Se ten sa zhuntadu ku alë ineñ shi Nashiolo bi msa Moises valadji pa sa bembe gavu da pövu dëli, ku a shime soia antigu mundu nguintëlu nguintëlu ku dji Israel. Lëë Moises.
Alfa — (Apo 1:8; 21:6; 22:13). Alfa sa pimëlu latela dantu afabetu nna griego, shimafan «a» dantu afabetu dji nna nguë roma. Dajantu shi, ta a bi skëvë Shiölö Djisukilitu se sa Alfa, ja da sinchidu fa ëli se sa pimëlu, pimëlu ja tudu. A shime a ten sama Djisu Omega, ku se sa jabamentu latela dantu afabetu nna griego.
Se amea shi ku Djisu se sa jomesadu ja tudu, se a shime ëli se ten sa jabamentu ja tudu; ja tudu ja jaba pë ëli.
aloe — (Zhn 19:39). Aloe sa uan klase zhëitë ku a ja fë fo aua ö gödö sojadu fo uan alba ö ope döpa. Nna judio ja pë liba panu ineñ shi ku ineñ ja ma boshia mochi, ta a ja ska fë vadu amea se pa ba ntëla ineñ.
amen — (Rom 1:25; 9:5; 1Kor 14:16; 2Kor 1:20; etc.). Dantu fala nna judio fala «amen» ku sa të sinchidu fa «amea sai se sa», «se sa vedadji». Ta uan nguë ja ska lezha, se utu dji nguë ja ska faa «Amen». Dantu Apo 3:14, a ja sama Djisu Amen pakë ëli se sa Vedadji.
ampan shin levadura — Lëë Fesa Ampan shin Levadura.
anzhu — Anzhu sa nna nguë ineñ shi ja ma nova Nashiolo bai se ineñ ja ta deenchi dëli. Ineñ ja sa spitu, ineñ na sa nna pöjödölöf. A na ja paadji bë ineñf shi na ja sa fa ineñ se ngongo msa öguë dëneñf.
Nashian se ja manda nna anzhu dëli pa ba fë tabaia da ëli. Tabaia dëneñ sa pa ineñ ja fë lazhan pövu Nashiolo (Fidk 12:7-11; 27:23; Ebr 1:14). Zhugan vëdji Nashiolo ja manda ineñ ku uan nova ngandji ba da uan nguë.
Anzhu shi ngandji mashi a ja sama Miguel (Jud 9; Apo 12:7). Utu anzhu ineñ shi ngandji a ja sama Gabriel (Luk 1:19, 26).
apostol — Djisu bi ma nna deshi ku dösu nna balë dëli valadji pa ineñ sa apostol dëli, pa sa, nna nguë dëli san tela, nna nguë ineñ ja sa jamian dëli (Mat 10:2-4; Mar 3:14-19; Luk 6:13-16). Nna pai ineñ sai se bi mdja ku ëli se ëli bi ska shina ineñ kuzhu. Se ku tuludöguë öiö dëneñ se ineñ bë ëli mölë se ëli tan lanta fo mölë. Se Djisu manda ineñ pa ineñ ba da nguë lazhan jö ineñ shi ku ineñ bë ku pa ineñ ba pegua nova gavu tëjantu ku ëli. Nna apostol se bi sa nna jasa jasa nna nguë ineñ bi këlë Djisu.
Zha se Djisu ten bi së Pelavöl ku supichi, se ëli ten sama ëli apostol. Ku Bernabe ku utu zhugan ponodu nguë mashi se a ten sama ineñ apostol, mandji na bi sa tuludöguë Djisu se bi manda ineñf.
Areopago — (Fidk 17:19, 22, 34). Areopago bi sa uan mina iki dantu palea Atenas tela Gresia. Nna nguë ngangandji palea Atenas bi ja sa ku kutumu pa ineñ ja zhunta pë van iki sai. Zhunta shi ngandji nna pöjödölö ineñ sai a ten bi ja sama ineñ Areopago.
Artemis — (Fidk 19:24-35). Artemis se sa namu uan nashiolo balu ö spitu ku uan sapa nguë loso loso Asia.