GLOSARIO
A
AARÓN: Leví yaa puna macʉ̃, Moisés jũwʉ, pai ca nii jʉoricʉ niiupi. Jiropʉra cʉ̃ pãramerã cãa to birora paia niicã nʉnʉa waaquĩupa (Ex 4.14; 6.20; 7.1, 7; 28.1; Lv 8.1; He 5.4-5).
ABISMO: Ca ʉ̃cʉ̃ari ope. Wãtĩa cʉ̃ja ca niiri tabe, ca bii yairã Ʉmʉreco Pacʉre ca tʉo nʉnʉjeetiricarã cʉ̃ja ca waari tabe, ñañaro biirica tabe (Lc 8.31; Ap 9.1; 20.1-3).
ABRAHAM: Judíos ñicʉ̃, to biicãri ñucã bojoca poogaari pacʉ, ĩirʉgaro ĩi (Gn 17.5). Wãma cuu peera Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerã pacʉ nii eaupi (Ro 4.11-12, 16-18; 9.6-8; Gá 3.7, 29).
ADÁN: Bojocʉ ca nii jʉoricʉ, Ʉmʉreco Pacʉ, bojocʉ cʉ̃ ca jeeño jʉoricʉ (Gn 1.26–2.25; Lc 3.38; 1Co 15.45-48; 1Ti 2.13).
ADORAR: Ʉmʉreco Pacʉre añuro ĩi nʉcʉ̃ bʉo peorique, cʉ̃re mai, cʉ̃ ca dotirijere yʉʉ nʉnʉjee, tiiriquere ĩi (Dt 6.13; 10.12-14, 17-21; Mt 4.10; Lc 24.52; Jn 4.20-24).
ADULTERIO: Manʉ cʉti, nʉmo cʉti, biicã pacarã epericarã cʉtirique (Mt 5.27-28; 19.18; Jn 8.4-5; Ro 13.9; Stg 2.11).
AGUA: Oco. Cʉ̃re ca tʉo nʉnʉjeerãre añuro yeri cʉtirique cʉ̃ ca tiicojopere ĩigʉ, Jesús cʉ̃ ca ĩi cõoñarique (Jn 4.10; 7.37-38).
ALABAR: Baja peo nʉcʉ̃ bʉorique. Añuro ĩi nʉcʉ̃ bʉorique (Mt 5.16; 9.8; 15.31; Lc 2.20; Hch 4.21; Ro 15.6).
ALELUYA: Hebreo wederique menara “Ʉpʉre baja peo nʉcʉ̃ bʉo, ‘Añu majuropeecã’ cʉ̃re ĩiña,” ĩiro ĩi (Sal 104.35; Ap 19.1).
ALIANZA: “O biro mani tiirucu” ameri ĩirica wãme (Lc 1.72; Hch 3.25; Ro 9.4; 2Co 3.14; Gá 3.17-20; 4.22-25; Ef 2.12; He 8.7).
ALTAR: Waibʉcʉrã jĩari joe mʉene, yucʉ díi joe jʉti añu mʉene, tiirʉgarã cʉ̃ja ca quenorica tutu (Mt 5.23-24; 23.18-20; He 13.10; Ap 6.9; 8.3-5; 11.1).
AMAR-AMOR: Mairique. Ameri mairique. Israel yaa pooga macãrãre Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca mairije (Ex 20.6; 34.6-7; Dt 5.10; Sal 33.5; Jer 31.3; Os 2.14-23). Ʉmʉreco Pacʉre mairique (Dt 6.5; Sal 31.23; 145.20; Mt 22.37; Lc 10.27; Ro 8.28; 1Co 2.9; 1Jn 4.20-21). Mani nʉmore mairique (Gn 24.67; 1R 11.1; Ec 9.9; Ef 5.21-33; Col 3.18-19). Mani pʉto macʉ̃re mairique (Lv 19.18, 33-34; Mt 22.39; Jn 13.34; Ro 13.8; 1Co 13; Gá 5.14; Stg 2.8; 1Jn 2.10; 4.10-21). Ʉmʉreco Pacʉ, cʉ̃ Macʉ̃ Jesucristore cʉ̃ ca mairije (Mt 3.17; 12.18; 17.5; Jn 3.35; 10.17; 15.9; 17.24; Ef 1.6; Col 1.13). Ʉmʉreco Pacʉ bojocare cʉ̃ ca mairije (Jn 3.16; Ro 5.8; Ef 2.4; 1Jn 4.8-10). Bojoca niipetirãpʉre Cristo cʉ̃ ca mairije (Lc 7.34; Jn 13.1, 34; 14.21; 15.14-15; Gá 2.20; Ef 5.2; Ap 1.3). Cristore mairique (Lc 7.47; Jn 14.15, 21, 23; 21.15-17). Manire ca ĩa tutirãre mairique (Mt 5.44; Ro 12.17-20).
ANÁS: Jesucristo ati yepapʉre cʉ̃ ca niiri tabere paia wiogʉ ca niiricʉ (Lc 3.2; Jn 18.13; Hch 4.6).
ANCIANO: Bʉcʉ (Lc 2.25-38). Judíosꞌre ca jʉo niirã (Mt 16.21; Mc 11.27; 14.43). Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerãre ca jʉo niirã (Hch 11.30; 14.23; 1Ti 5.17; Tit 1.5-9; Stg 5.14).
ÁNGEL: “Queti jee waari majʉ,” ĩirʉgaro ĩi. Ʉmʉreco Pacʉre ca pade coterã niima. Añurã, Ʉmʉreco Pacʉ mena niima (Mt 18.10; Ap 7.11). Bojocare cʉ̃ja queti wedejato ĩigʉ, Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca tiicojorã niima (Mt 1.20; 28.5-7; Lc 1.11-38; 2.8-15; Hch 7.53; 8.26). Ñañarã cãa niicuma Satanás yaarã ca niirã (Mt 25.41; 2P 2.4; Jud 6).
APOCALIPSIS: Ca majiña manirijere wede bau niirique (Ap 1.1).
APÓSTOL: Doti cojoricʉ. Jesús, cʉ̃ buerã, pʉa amo peti, dʉpore pʉaga penituaro ca niirãre cʉ̃ ca wãmeo tiirica wãme niiupa (Mt 10.1-2; Mc 3.14; Hch 1.2, 26; Ro 1.5; Gá 1.1; 2Co 12.12; Ef 2.20; He 3.1; Ap 21.1).
ARMAGEDÓN: Hebreo wederique menara Meguido macã yepa, “Ca ʉ̃tã yucʉ cʉtiri yepa,” ĩirʉgaro ĩi. Añuro ca nii majiña manirije ca peti nʉcãpere ĩirʉgaro bii ñucã (Ap 16.16; 19.11-21).
ARREPENTIMIENTO: Apeye ʉno tiicãri tʉgoeña pairique. Tʉgoeña wajoarique. Ñañarije mani ca tiirijere ĩa maji bojoca cati, ñañarijere tii yerijãa, Ʉmʉreco Pacʉ peere tʉo nʉnʉjeerique (Mt 3.2; 4.17; 11.20-21; 21.29, 32; Mc 1.15; 6.12; Lc 10.13; 11.32; 13.3; 15.7; 16.30; 17.3; Hch 2.38; 3.19; 8.22; Ap 2.5, 16, 21; 3.3, 19; 16.9).
AUTORIDAD: Doti maji niirique (Mt 7.28-29; 9.6; 12.8; 28.18; Jn 17.2; 19.10-11; Hch 1.7; Ro 13.1-7; 2Co 13.10).
AYUNAR: Baari méé biirique. Tʉgoeñarique pairã baatirique (1S 31.13; 2S 1.11-12). Ñañarije mani ca tiirijere Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ametʉenejato ĩirã juu buerã baatirique (Lv 23.26-32). Baari méé Jesús cʉ̃ ca biirique (Mt 4.2). Juu buerã betirique maquẽre Jesús cʉ̃ ca buerique (Mt 6.16-18; 9.14-15; Lc 18.12; Hch 13.2-3, 14).
AZUFRE: Ʉ̃ʉro bʉaro ca ajirije. Upʉre to ca ñaatuajata, jupeapʉ ca ʉ̃ʉcã jãa waarije niiro bii (Gn 19.24; Lc 17.29; Ap 9.17-18; 14.10; 19.20).
B
BAAL: Cananeos jʉ̃guẽ wãme niiupa; “ʉpʉ” ĩirʉgaro ĩi (Nm 25.3-5; Jc 2.11, 13; Ro 11.4).
BABILONIA: Mesopotamia yepare ca niiri macã, Cristo cʉ̃ ca baʉaparo jʉguero siglo IV ca niiropʉre paʉ israelitasꞌre cʉ̃ja ca ñee waaquĩrica macã niiupa (2R 17.24; 20.12-18; Mt 1.11; Hch 7.43; 1P 5.13; Ap 14.8, 17-18).
BALAAM: Mesopotamia macʉ̃ ca biipere wede jʉgueri majʉ Ʉmʉreco Pacʉre ca tʉo nʉnʉjeetigʉ, israelitasꞌre cʉ̃ doa epejato ĩigʉ, Moab yepa wiogʉ Balac cʉ̃ ca boo cojoricʉ niiupi (Nm 22–24). Cʉ̃ pea cʉ̃jare doa epetigʉra añurije pee cʉ̃jare boo jãacãupi. “Israelitas ñañarije cʉ̃ja ca tiiro cʉ̃jare tiiupi,” ĩicã ñucã (Nm 25.1-3; 31.16; Ap 2.14).
BAUTISMO: Uwo Coeri majʉ Juan cʉ̃ ca buerique (Mt 3.1-12); Jesús cʉ̃ ca uwo coe ecorique (Mt 3.13; 21.25); Jesús cʉ̃ ca bii yaiperena ĩigʉ cʉ̃ ca ĩi cõoñarique (Mc 10.38; 11.30; Lc 3.3; 7.29; 12.50; Hch 18.25; Ro 6.4; Ef 4.5; He 6.2; 1P 3.21).
BEELZEBÚ: Wãtĩa ʉpʉ wãme nii (Mt 10.25; 12.24; Lc 11.15). Hebreo wederique menara “Baal-zebub” ĩi (2R 1.2-3), cananeos jʉ̃guẽ Baalꞌrena cʉ̃ja ca ĩirica wãmera biicã.
BELÉN: Éfrata wãme cʉti, ñucã “baarique wii,” ĩirʉgaro ĩi (Mi 5.2). Judea yepare ca niiri macã, Jesucristo cʉ̃ ca baʉarica macã. Wiogʉ David niiquĩricʉ yaa macã (Mt 2.1, 6; Lc 2.4; Jn 7.42).
BELIAL: Wãtĩa ʉpʉ, ape wãme Satanás (2Co 6.15).
BENDECIR: Añuro ĩi nʉcʉ̃ bʉorique. Aperãre añuro cʉ̃jare ca bii mʉa nʉcãpere ĩi bojarã Ʉmʉreco Pacʉre jaĩrique. Baariquere juu bue peorique. (Mt 14.19; 25.34; 26.26; Mc 10.16; Lc 24.50-51; Ro 15.29; Gá 3.14; He 12.17; Stg 3.10). Cʉ̃ ca jeeñoricarã ca catirã añuro cʉ̃ja ca nii mʉa nʉcãpere ĩigʉ Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca ĩirique (Gn 1.22, 28; 9.1; 12.2-3). Ʉmʉreco Pacʉ, to biri Cristo, bojoca añuro mani ca nii mʉa nʉcãpere ĩirã cʉ̃ja ca ĩirique (Mt 25.34; Lc 1.42; 24.50; Hch 3.25-26; Ef 1.3).
BIENAVENTURANZAS: “Ʉjea niirique mena mʉja bii nʉnʉa waa,” ĩirica wãme (Mt 5.3-12; Lc 6.20-23; Jn 20.29; Stg 1.12; Ap 1.3).
BLASFEMIA: Ʉmʉreco Pacʉre ñañari wãme ĩi tutirique (Mt 12.31; 26.65; Mc 2.7; 14.64; Lc 5.21; Jn 10.33; Ap 2.9; 13.5; 17.3).
BURRO: Waibʉcʉ ca apeye ũmagʉ. Mesías cʉ̃ ca biipere, Zacarías cʉ̃ ca wede jʉguequĩrique bii eaupa (Zac 9.9), Jerusalén macãre Jesús cʉ̃ ca eari rʉmʉre (Mt 21.5).
C
CAIFÁS: Paia ʉpʉ Anás macõ manʉ niiupi, ñucã cʉ̃ cãa paia ʉpʉra niiupi (Mt 26.3, 57; Lc 3.2; Jn 11.49; Hch 4.6).
CAMELLO: Taa wecʉ Asia yepa macʉ̃, ca bojoca ũmagʉ, pʉa sabua, ãpĩa jĩcã sabua, ca cʉogʉ (Gn 24.22). Do biro ca bii majiña manirijere ĩi cõoñagʉ camellorena ĩiupi Jesús (Lc 18.25). Juan jutiro camello poa mena tiiricaro niiupe (Mc 1.6).
CEBADA: Ote, trigore biirije ca niirije. Cʉ̃ja ca wʉaberi queno baarije niiupa (2R 4.42-44; Jn 6.9).
CENTURIÓN: Uwamarã cien ca niirã ʉpʉ.
CIELO: Ʉmʉreco quejero, ʉmʉreco tuti (Gn 1.1, 6-8; Dt 4.19; Mt 5.18; Hch 4.24). Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca niiri tabe (Sal 11.4; 115.3; Am 9.6; Mt 5.16; 6.9; 7.11; Ap 3.12). Ʉmʉreco Pacʉre ca tʉo nʉnʉjeerã cʉ̃ja ca niiri tabe (2Co 5.1-5; Ef 2.6; Fil 3.20).
CIRCUNCISIÓN: Jeyua quejero yapa wide taarique. Israelitas Ʉmʉreco Pacʉ yaarã cʉ̃ja ca niirijere ca nii ĩñori wãmere tiirã cʉ̃ja ca tiirique niiupa (Gn 17.10-14; Hch 7.8; Ro 4.11). Judíos cʉ̃ja ca tiirucurique (Lc 1.59; Jn 7.22-23; Ro 2.29; Fil 3.3, 5; Col 2.11).
COMPASIÓN: Ĩa boo pacarique. Ʉmʉreco Pacʉ bojocare cʉ̃ ca ĩa boo pacarije (Mc 5.19; Ro 9.15-18; 11.30-32; He 2.17; 1P 2.10). Bojoca ameri ĩa boo pacarique (Mt 5.7; 18.33; Jud 22-23).
CONDENAR: “Ñañarije ca tii bui cʉtiricʉra niimi,” ĩi wedejãarique (Mt 5.21; 26.59, 66; 27.26; Jn 8.10-11). Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerã, Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca ĩajata peera ñañarije ca tii bui cʉtitiricarã niima (Ro 8.1).
CONFESAR: Ñañarije mani ca tiiriquere wede ametʉenerique (Mt 3.6; Hch 19.18; Stg 5.16). Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerã mani ca niirijere wede bau niirique (Jn 9.9; Ro 10.8-10; Fil 2.11).
CONFIANZA: Cʉ̃ ca ĩirijere “Yee mee ĩimi,” ĩi tʉo nʉnʉjeerique (Ro 4.20; 9.33; 2Co 1.9-10; 3.4; 5.6-8; 7.16; Ef 3.12; 2Ts 3.4; Fil 2.24; 1Ti 3.13; 2Ti 1.12; He 3.6; 10.35; 1Jn 2.28; 4.17; 5.14).
CONSOLAR: Ca tʉgoeñarique pairãre cʉ̃ja ca tʉgoeña bayiro tiirique (Mt 5.4; Lc 2.25; Hch 15.31; Ro 15.4-5; 2Co 1.3, 5; 7.4, 13; Fil 2.1; 2Ts 2.16; Flm 7).
CONVERTIRSE: Ʉmʉreco Pacʉ peere tʉo nʉnʉjee, añuri wãme niirique cʉti nʉnʉa waarique (Mt 3.2; 4.17; 11.20-21; 12.41; Mc 6.12; Lc 1.16; 13.3, 6; 15.7, 10; Hch 2.38; 3.19; 17.30; 26.20; Ap 2.5, 16, 21; 3.3, 19; 16.9).
CORDERO: Oveja macʉ̃. Judíos, ñañarije cʉ̃ja ca tiiriquere Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ametʉenejato ĩirã, jĩari cʉ̃ja ca joe mʉenegʉ niiupi (Gn 22.7; Ex 13.13; Lv 12.6). Wãma cuu peera, Ʉmʉreco Pacʉ Macʉ̃ Jesucristo mani ca ñañarijere ametʉenerʉgʉ manire bii yai boja, cati tua, ca biiricʉre Oveja Macʉ̃ ĩi (Jn 1.29; Hch 8.32; 1P 1.19; Ap 5.6; 7.17).
CORONA: Pejarica beto (1Co 9.25; Fil 4.1; 1Ts 2.19; 2Ti 4.8; Stg 1.12; 1P 5.4; Ap 2.10; 3.11; 6.2; 12.1; 14.14). Pota mena tiiri Jesúsꞌre cʉ̃ja ca peorica beto (Mt 27.29; Mc 15.17; Jn 19.2).
CREER: Díámacʉ̃ tʉorique. Tʉo nʉnʉjeerique. Ʉmʉreco Pacʉre tʉo nʉnʉjeerique (Gn 15.6; Jn 12.44; 14.1; Ro 1.16; He 11.6). Cristore tʉo nʉnʉjeerique (Jn 1.12; 20.29; Hch 10.42; Gá 2.16; 1P 1.8; 1Jn 3.23).
CRISTO: Griego wederique menara, “Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca ami dica wooricʉ” ĩirʉgaro ĩi. “Mesías,” ĩi ñucã (Mt 2.4; 16.16, 20; 24.23, 24; Lc 2.11). Jiropʉra Jesucristo wãme cʉtiupi (Mt 1.1; Jn 1.17; Hch 2.36; 9.20; 17.3; 18.5; Ro 5.6, 8; 8.9, 10, 34, 35; 1Co 1.23; 2Co 5.16, 17; Gá 2.20; Ef 5.23; Fil 1.21; 1Jn 2.22; Ap 20.4).
CUERPO: Upʉ (Mt 5.29; 6.22, 25; 10.28; Mc 6.29; Lc 24.3; Jn 2.21; 19.31). Cristo upʉ (Mt 26.26; 1Co 10.16; 11.24, 27, 29). Cristore ca tʉo nʉnʉjeerã, Cristo upʉ ca niirã niima (Ro 12; 7.4-5; 1Co 12.12-30). Ca cati tuari upʉ (1Co 15.35-57; Fil 3.21).
D
DAVID: Israel yepa wiogʉ ca niiricʉ. Cristo cʉ̃ ca baʉaparo jʉguero 1,014 cʉ̃mapʉre ca niiricʉ. Jesús, David pãrami niiri cʉ̃re birora wiogʉ niimi (Mt 9.27; 12.3; 21.9; 22.43; Lc 1.32; 2.11; Jn 7.42; Hch 2.25; Ro 1.3; 4.6; Ap 5.5; 22.16).
DEFENSOR: Ca camota bojagʉ. Ʉmʉreco Pacʉ (Job 19.25; Sal 4.1). Añuri Yeri (Jn 14.16-17; 14.26; 15.26; 16.7). Cristo (Jn 14.16-17; 1Jn 2.1).
DEMONIO: Wãtĩ. Ʉmʉreco Pacʉre queti wede bojari majʉ añugʉ ca niimiricʉra cʉ̃ ca ametʉene nʉcãrʉgarije jʉori cʉ̃ ca cõa duwio cojoricʉ ñañagʉ ca jeeñaricʉ (Mt 7.22; 8.16; 9.34; 9.34; 12.28; 15.22; Mc 1.34; 3.22; 5.12; 7.29; 9.38; 16.17; Lc 4.33, 41; 9.42; 11.14-15; Jn 8.48; 10.20; 1Co 10.20; 1Ti 4.1; Stg 2.19; Ap 9.20; 19.2).
DENARIO: Roma maquẽ wapa tiirica tiiri wãme niiupa. Roma wiogʉ baurique ca tujari tiiri niiupa (Mt 20.2; Mc 6.37; Jn 6.7).
DESEO: Boo tʉgoeñarique (Fil 1.23). Ñañarije tiirʉga tʉgoeñarique (Jn 8.44; Ro 13.14; Fil 2.26; 1P 1.14; 2.11; 1Jn 2.16, 17; Jud 18).
DESIERTO: Metãacã yucʉ cʉti, wajiaropʉ taa cʉti, oco mani jañu, bʉaro bopo, ca biiri yepa (Ex 5.1; 15.22; Mt 3.1-3; 4.1; Mc 1.3, 12; Lc 3.4; 4.1; Jn 1.23; 3.14; Hch 1.20; 7.30, 36, 42, 44; 1Co 10.5; He 3.8; 11.38; Ap 12.6, 14).
DIABLO: Wãtĩ. Ĩaña demonio ca ĩiri wãmere. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca cõa duwioricʉ (Is 14.12-15; Mt 4.1; 13.39; 25.41; Lc 8.12; Jn 6.70; 8.44; 13.2; Hch 10.38; 13.10; Ef 4.27; 6.11; 2Ti 2.26; Stg 4.7; 1P 5.8; 1Jn 3.8; Ap 2.10; 12.9; 20.2; 20.10).
DIÁCONO: “Pade coteri majʉ,” ĩirʉgaro ĩi. Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerãre ca jʉo niigʉre ca tii nemorã (Hch 6.1-7; Fil 1.1; 1Ti 3.8-13; Ro 16.1; 1Ti 3.11).
DIOS: Ʉmʉreco Pacʉ. Ati ʉmʉreco niipetiropʉre Ca Doti Niigʉ (Gn 14.18; Lc 1.32). Ati ʉmʉreco niipetirore ca jeeñoricʉ (Gn 1–2; Sal 115.15). Do biro ca tiiya manigʉ (Lc 1.49). Ca yai nʉcãtigʉ (Ro 16.26). Cʉ̃ ca ĩirore biro ca tiigʉ (1Co 10.13; 1Ts 5.24; 1Jn 1.9). Ca bautigʉ (Col 1.15). Niipetirije ca majigʉ (Sal 139). Ca ñañarije manigʉ (Lv 20.26). Añugʉ (Mc 10.18).
DISCÍPULO: Cʉ̃re ca buegʉ cʉ̃ ca ĩirijere ca tii nʉnʉjeegʉ. Jesús buerã (Mt 5.1; 9.14). Pʉa amo peti, dʉpore pʉaga penituaro ca niirã cʉ̃ ca beje jeericarã (Mt 10.1; 11.1-2). Setenta y dos niirã cʉ̃ ca beje jeericarã (Lc 10.1). Jesús buerã ca nii nʉnʉa waarã niipetirã (Mt 10.24-25; Lc 6.17; Jn 13.35; Hch 6.1; 11.26).
DRAGÓN: “Pino ca uwiogʉ, dʉpori cʉti, quedʉpʉri cʉti, paca upi cʉti, ca biigʉ niicumi” ĩi tʉgoeñaricʉ ca niigʉ (Is 14.29; 27.1). Satanásꞌre ca bii cõoñagʉ (Ap 12.3-18; 13.2, 4; 16.13; 20.2-3).
E
ELÍAS: “Ʉpʉ niimi yʉ Ʉmʉreco Pacʉ,” ĩirʉgaro ĩi. Ca biipere wede jʉgueri majʉ Galaad yepare ca niiri macã Tisbé macʉ̃ niiupi (1R 17.1–2R 2.15; Mal 4.5; Mt 11.14; 16.14; 17.3-13; 27.46-49; Lc 1.17; 4.25-26; Jn 1.21; Ro 11.2; Stg 5.17).
EMANUEL: Hebreo wederique mena, “Ʉmʉreco Pacʉ mani mena niimi,” ĩirʉgaro ĩi (Is 7.14; 8.8; Mt 1.23).
ENEMIGO: Waparã yʉʉ. Ca ameri ĩa junagʉ (Mt 5.44; 10.36; 13.25, 28; 22.44; Lc 19.27, 43; Ro 5.10; 12.20; 1Co 15.25; Gá 4.16; Fil 3.18; Col 1.21; 2Ts 3.15; Stg 4.4).
ENFERMEDAD: Diarique (Ex 23.25; Dt 28.58-61; Job 2.7; Sal 103.3). Ñañarije tiirique wapa ca biirije (Jn 9.2). Jesús cʉ̃ ca diarique ametʉene catiorique (Mt 4.24; 8.16-17; 10.1; Jn 5.4; 11.4; Hch 28.9; Gá 4.13; 1Ti 5.23).
ENVIADO: Doti cojoricʉ. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca doti cojoricarã. Moisés (Ex 3.10-15; 1S 12.8). Ca biipere wede jʉgueri maja (Is 6.8-9; Jer 1.4-10). Jesús, Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca doti cojoricʉ (Mt 10.40; 10.11; Jn 1.6, 33; 3.17; 10.5, 16; 14.26; 17.3, 18, 20, 21; 1P 1.12; 1Jn 4.9-10; Ap 5.6).
ESCLAVO: Pade coteri majʉ. Cʉ̃ wiogʉ cʉ̃ ca dotirije wadore ca tii nʉnʉjeegʉ (Mt 8.9; 26.51; 1Co 7.21-22; Ef 6.5-9). Aperãre tii nemorica wãme cãare to birora ĩi (Mt 20.27; Lc 17.10). Ca ĩi cõoñari wãme cãare to birora ĩi (Ro 6.17-23; 2P 2.19; Ap 18.13).
ESCOGER: Beje amirique. Ami dica woorique. Jesucristo, Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca ami dica wooricʉ (Mt 3.17; Lc 9.35; 1P 2.6). Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerã (Mt 22.14; 24.22, 24, 31; Ro 8.33; 9.11; 1Co 1.27-28; Ef 1.4; 1Ts 1.4; Stg 2.5).
ESCRIBA: Owari majʉ. Doti cũuriquere bue nʉnʉjeeri maja. Hebreos, doti cũuriquere ca bue majio nʉnʉa waarã (Mt 5.20; 7.9; 8.19; 13.52; 23.2; 23.13; Mc 2.16; 9.14; 12.38; Lc 6.7; 22.2; 1Co 1.20).
ESPÍRITU DE DIOS: Ʉmʉreco Pacʉ Yeri (Mt 3.16; 12.28; Ro 8.14; 15.19; 1Co 2.11; 3.16; 7.40; 12.3; 1Jn 4.2; Ap 3.1). Añuri Yeri. Añuri Yeri cãa Ʉmʉreco Pacʉra niigʉ biimi. Maríare cʉ̃ ca ñaajãa nʉcã earique (Mt 1.18, 20; Lc 1.35). Jesús cʉ̃ buerãre “Yʉ tiicojorucu,” cʉ̃ ca ĩiricʉ (Mc 13.11; Lc 11.13; 12.12; Jn 4.23-24; 7.39; Hch 1.4-5, 8). Cʉ̃ buerãre Jesús cʉ̃ ca tiicojoricʉ (Jn 20.22; Hch 2.1-21, 33). Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerãpʉre cʉ̃ ca bojoca cʉti niirije (Ro 5.5; 8.1-27; 1Co 3.16; 2Co 1.22; Gá 4.6; 5.16-25; Ef 1.13-14; 1Jn 5.6-8).
ESPÍRITU IMPURO: Wãtĩ yeri. Yeri ñañagʉ (Mt 10.1; Mc 1.23-27; 3.11, 30; 5.2-20; 7.25; 9.25; Lc 4.36; 7.21; Hch 5.16; 8.7; Ap 16.13; 18.2).
EVA: Nomio. Ʉmʉreco Pacʉ, nomio cʉ̃ ca jeeño jʉorico, Adán nʉmo (Gn 1.27; 3.20; 4.1; 1Co 11.9; 2Co 11.3; 1Ti 2.13-14).
EVANGELIO: Griego wederique menara, “Añurije Queti” ĩiro ĩi (Lc 4.18). Jesús cʉ̃ ca bue yujurique (Mt 4.23; 9.35; Mc 1.15; Lc 7.22). Aperã cʉ̃ja ca bue yujurique (Mt 24.14; 26.13). Añurije queti ca ĩirije (1Co 15.3-4). Añurije queti ametʉarique maquẽre ca wede majiorije (Ro 1.16-17). Añurije queti ca ĩirore biro Ʉmʉreco Pacʉ, bojocare cʉ̃ ca ĩa bejepe (Ro 2.16).
F
FARISEOS: Moisés cʉ̃ ca doti cũurique peere, cʉ̃ja ñicʉ̃a cʉ̃ja ca tii jʉo doorique peere, añuro tii nʉnʉjee, aperãre bue majio, ca tii niirã niiupa. Cʉ̃ja ca buerije, cʉ̃ja ca tii niirije o biiri wãme niiupa (Mt 9.11, 14; 12.2; 15.1-9; 19.3; Lc 18.11-12; Hch 15.5; 23.6-8; Fil 3.5). Jesúsꞌre ca ĩa tutirã niiupa (Mt 9.34; 12.14, 24; Jn 7.32; 9.16; 11.47-48, 57). Fariseos cʉ̃ja ca biirijere Jesús cʉ̃ ca wederique (Mt 23.2-36; Lc 16.14-15).
FE: “Yʉ ca yuerijere yʉ bʉacãrucu,” ĩi yue, ñucã mani ca ĩatirije cãare “To birora biirucu,” mani ca ĩi tʉgoeña bayicãrije nii. “Jesús yʉre tii nemocãrucumi,” ĩi tʉgoeña tutuarique (Mt 8.10; 9.2, 22; 15.28). Ñañarije mani ca tii bui cʉtiriquere, jãare ametʉeneña Ʉmʉreco Pacʉre ĩi jãirã cãa ĩati pacarã “To birora biirucu,” ĩi yeri cʉtirique nii (Lc 7.48-50; Hch 26.18; Ro 1.16; 3.21-26; Gá 2.16; 3.8-9).
FIEL: Cʉ̃ ca ĩirore biro ca tiigʉ. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca biirije (1Co 1.9; 10.13; He 10.23; 1P 4.19). Jesús cʉ̃ ca biirije (2Ti 2.13; He 2.17; 3.2; Ap 1.5; 19.11). Ĩiricarore biro ca tiigʉ (Mt 24.45; Lc 16.10; Hch 11.23).
FUEGO: Ca ʉ̃ʉrije, peca, pecame. Ñañarije ca tiirã ñañaro cʉ̃ja ca biipere ĩiro ĩi (Gn 19.24; Sal 21.9). Añuri Yerire ca bii cõoñarije (Hch 2.3). Ñañaro tamʉorica tabe maquẽ ca ʉ̃ʉ yatitirije (Mt 5.22; 25.41; Ap 8.8; 20.9-10, 14-15; 21.8).
G
GADARA: Ape wãme Gerasa, Gergesa, ĩi (Mt 8.28; Mc 5.1; Lc 8.26, 37). Decápolis yepa peere ca niiri yepa niiupa, paʉpʉra judíos ca niitirã cʉ̃ja ca niiri yepa (Mt 4.25).
GENTIL: (Pagano). Judíos ca niitigʉ. Judíos, ape poogaari macãrã cʉ̃jare biro Ʉmʉreco Pacʉre ca majitirãre ĩi tutirã cʉ̃ja ca ĩirica wãme niiupa (Jc 14.3; 1S 14.6; Ez 31.18; Mt 4.15; 6.32; 10.18; 20.25; Lc 2.32; 21.24; Hch 9.15; 10.45; Ro 1.13; 2.14; 3.29; 9.24; 15.9; 1Co 5.1; 12.2; Gá 1.16; 3.14; Ef 4.17; Ap 11.2).
GETSEMANÍ: Jerusalénꞌre muipũ cʉ̃ ca mʉa doori nʉña peere Cedró yepa õo pee jañuri Olivos buuro pʉtore ote yucʉ ca niiri yepa niiupa (Mt 26.36; Jn 18.1).
GLORIA: Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca añu majuropeerije. Añurije cʉ̃ ca tii ametʉa nʉcãrije. Cʉ̃ ca boe baterije (Mt 16.27; Lc 2.9, 14, 32; Jn 1.14; 2.11; 17.22, 24; Hch 12.23; Ro 2.7; 3.23; 8.18; 11.36; 1Co 9.15; 10.31; 11.7; 15.40, 43; 2Co 1.14). Ʉmʉreco Pacʉre ĩi nʉcʉ̃ bʉorique (Jn 21.19; Ro 1.21).
GÓLGOTA: Jerusalén wejare dʉpʉga corore biro ca bauri buuro niiupa, ñañarije ca tiirãre cʉ̃ja ca paa pua tuu jĩari tabe. Tii tabera Jesucristo cãare paa pua tuu jĩaupa (Mt 27.33; Jn 19.17).
GRACIA: Bojoca añurique, wapa jãiricaro maniro tii bojarique, mairique, wapa jãiricaro maniro tiicojorique. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca tiirije (Lc 1.30; 2.40, 52; Hch 13.43; Ro 3.24; 4.16). Cristo cʉ̃ ca tiirije (Jn 1.14, 16, 17; Hch 15.11; 1Co 16.23).
GRACIAS: “Añu majuropeecã,” ĩirique. Ʉmʉreco Pacʉre “Añu majuropeecã,” ĩirique (Mt 15.36; 26.32; Jn 11.41; Ro 7.25; 1Co 14.16, 17; 1Ti 2.1).
GRIEGO: Grecia yepa macʉ̃. Toopʉ ca baʉaricʉ. Griego ca wederã (Hch 6.1; 9.29). Judío ca niitigʉ (Jn 12.20; Hch 11.20; Ro 1.16; Gá 3.28; Col 3.11).
H
HEBREOS: Abraham ñicʉ̃ Éber pãramerã ca niiricarã niima (Gn 10.21; 11.16; 14.13). Ñucã cʉ̃jara, “israelitas,” “judíos,” ĩiricarã niima (Jn 5.2; 19.13, 17, 20; Hch 6.1; 21.40; 2Co 11.22; Fil 3.5; Ap 9.11; 16.16).
HIGUERA: Yucʉgʉ, higo ca dica cʉtiricʉ (Gn 3.7; Dt 8.8; Jc 9.11-12; 1R 4.25; Mc 11.13; Lc 13.6-9; Jn 1.48, 50).
HIJO DE DIOS: Ʉmʉreco Pacʉ Macʉ̃. Jesucristore cʉ̃ja ca ĩirica wãme. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca ĩirique (Mt 3.17; 17.5; Hch 13.33; He 1.5; 2P 1.17). Jesús majuropeera cʉ̃ ca ĩirique (Mt 11.27; Jn 3.16-18; 5.19-26; 10.36). Ʉmʉreco Pacʉre queti wede bojari majʉ cʉ̃ ca ĩirique (Lc 1.32, 35). Wãtĩ cʉ̃ ca ĩirique (Mt 4.3; 8.29). Bojoca cʉ̃ja ca ĩirique (Mt 16.16; 27.54; Mc 1.1; Jn 1.34, 49; 20.31; Hch 9.20; Ro 1.3-4; 2Co 1.19; Gá 2.20; 4.4; He 6.6; 1Jn 5.5, 10-13; Ap 2.18). Cristore ca tʉo nʉnʉjeegʉ cãa Ʉmʉreco Pacʉ macʉ̃ niimi (Jn 1.12-13).
HIJO DEL HOMBRE: (Mesías) Jesucristo, cʉ̃ majuropeera ĩigʉ cʉ̃ ca ĩirica wãme (Dn 7.13-14; Mt 8.20; 9.6; 12.8, 32, 40; 13.41; 16.13, 27, 28; 20.18; 26.64; Hch 7.56; Ap 1.13).
HISOPO: Yucʉgʉ petigʉacã ca dʉpʉri pũu sitiri cʉtiricʉ. Tiigʉ dʉpʉri mena waibʉcʉrã díipʉre ñia biari, bojocapʉre yaye tuurucuquĩupa paia (Ex 12.22; Sal 51.7; Jn 19.29; He 9.19).
HOLOCAUSTO: Ʉmʉreco Pacʉre tii nʉcʉ̃ bʉorã waibʉcʉre jĩari cʉ̃ja ca joe mʉenerique (Gn 8.20; 22.7; Lv 1.3, 13; 6.9; Mc 12.33; He 10.6).
HOSANNA: Jĩcãtopʉra Hebreo wederique mena, “Jãare ametʉeneña,” ĩirã cʉ̃ja ca ĩirica wãme niiquĩupe. Jiropʉra ĩi nʉcʉ̃ bʉorã cʉ̃ja ca ĩiri wãme nii eaupa yua (Sal 118.25-27; Mt 21.9, 15; Mc 11.9; Jn 12.13).
HUMILDE: “O biro ca biigʉ yʉ nii” ca ĩi tʉgoeñatigʉ (Nm 12.3). Jesucristo cʉ̃ ca biirique (Mt 11.29; Fil 2.8). Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerãre ca dotiri wãme (Ro 12.16; Stg 1.9; 4.6, 10; 1P 5.6).
I
ÍDOLOS: Oro, plata, ʉ̃tã, yucʉ mena bojoca cʉ̃ja ca quenorã (Hch 15.20; 21.25; Ro 2.22; 1Co 8.4, 10; 10.28; 12.2; 2Co 6.16; 1Ts 1.9; 1Jn 5.21; Ap 2.14).
IDOLATRÍA: Weericarãre tii nʉcʉ̃ bʉorique (Hch 17.16; 1Co 10.14; Gá 5.20; 1P 4.3). Weericarãre cʉ̃ ca tii nʉcʉ̃ bʉo dotitirique (Ex 20.4-6; Lv 19.4; 2R 17.12; Sal 97.7). Weericarãre tii nʉcʉ̃ bʉorique “O biirije bii,” cʉ̃ ca ĩi wederique (Sal 115.4-8; Is 44.9-20; Jer 10.1-16). Israelitas cʉ̃ja ca tii nʉcʉ̃ bʉorique (Ex 32; Jc 2.11-22; 1S 2.8; Jer 2.8). Ʉmʉreco Pacʉre ca majitirã cʉ̃ja ca jʉ̃guẽa cʉtirã (1Co 8.4, 7; 10.7, 14; 1Ts 1.9; Ap 9.20). Weericarãre tii nʉcʉ̃ bʉorica wãmere biro ca biirijere cʉ̃ ca wede majiorique (Jn 5.21; Col 3.5).
IGLESIA: Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerã (Mt 16.18; Hch 2.1-4; Ro 1.6-7; 9.24; 16.16; 1Co 1.2; Ef 5.25-27; Ef 1.22-23; Ap 21.2–22.5).
INCIENSO: Yucʉ díi, sĩipẽ, oco díire biirije ca niirije, joericaro añuro ca jʉti añurije nii (Ex 30.34; Lv 16.12; Is 1.13; Mal 1.11; Mt 2.11).
INFIERNO: Ñañaro tamʉorica tabe (Mt 5.22, 29-30). Peca ʉ̃ʉ yatiti, too macãrã becoa diati, cʉ̃ja ca biiri tabe (Mc 9.43, 47-48). Wãtĩre, cʉ̃re ca pade coterãre, to biri Ʉmʉreco Pacʉre ca tʉo nʉnʉjeetirãre, ñañaro cʉ̃jare tiirʉgʉ Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca quenorica tabe (Mt 25.41; 2P 2.4; Jud 6; Ap 19.20). Pʉati bii yairica tabe (Ap 21.8).
IMPÍO: Ñañarije ca tiigʉ. “To biro yʉ tiicu,” ca ĩi bojoca catitigʉ (Ro 4.5; 5.6; 2Ti 3.2; 1P 4.18; 2P 3.7; Jud 4, 15).
INMORALIDAD SEXUAL: Añuri wãme tii niirica wãmera tiitirãra, no ca boorã mena boje paa yai waarique (Lv 18; 19.29; Mt 15.19; 1Co 5.1-13; 6.12-20; 10.8; Gá 5.19; Ef 5.3; 1Ts 4.3).
ISAÍAS: Ca biipere wede jʉgueri majʉ ca niiquĩricʉ (Mt 3.3; 15.7; Mc 1.2; Lc 4.17; Hch 8.28; Ro 9.27).
ISRAEL: Asia yepare muipũ cʉ̃ ca ñaajãa waari nʉña peere ca niiri yepa (Am 2.6; Mt 8.10; 10.6; Mc 12.29). Jacobꞌre Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca wãme wajoarica wãme (Gn 32.28; 35.10; Ro 9.6; 11.26; Fil 3.5).
J
JERUSALÉN: Israel yepare ca nii majuropeeri macã. Israel yaa pooga macãrã Ʉmʉreco Pacʉre cʉ̃ja ca tii nʉcʉ̃ bʉo niiri macã. Jesúsꞌre cʉ̃ja ca jĩa cõarica macã, to biicãri ñucã Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerã cʉ̃ja ca nii jeeña jʉorica macã. Ape wãme Sión wãme cʉti (Mt 5.35; Lc 2.22; 10.30; 13.34; 21.24; Gá 1.18; 4.26; He 12.22; Ap 21.2; 21.10).
JESÚS: Niipetirijepʉre ca doti niigʉ Ʉmʉreco Pacʉ Macʉ̃. Ametʉeneri majʉ. Ñañarije tiiriquere ca Ametʉenegʉ (Mt 1.21). Cristo, Cristo Jesús, Hijo, Jesucristo, Mesías, Salvador, Señor, Señor Jesucristo, Señor Jesús (Hch 2.22; 7.55; 9.5; 18.5, 28; 19.15; Ro 3.26; He 2.9; 1Jn 5.1; Ap 22.16).
JONÁS: Ca biipere wede jʉgueri majʉ ca niiquĩricʉ (Jon 1.1–4.11; Mt 12.40).
JUDÍO: Hebreo, Israelita (Mt 28.15; Jn 1.19; 3.25; 4.9, 22; 5.16; 18.35; Hch 2.5; Ro 1.16; 2.17, 28; 3.1; 10.12; 1Co 1.22; 9.20; Gá 3.28; Ap 2.9).
JUEZ: Jãiña bejeri majʉ. Ñañarije tiijata ñañaro tii, ñañarije tii bui cʉtitijata ñañaro tiiti, ca biigʉ. Ʉmʉreco Pacʉ (He 12.23; Stg 2.4; 5.9). Cristo (Hch 10.42). Bojoca (Mt 5.25; Lc 11.19; Hch 24.20; Stg 4.11).
JUICIO: Jĩa cõa dotirique, ñañaro tiirique. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca tiirije (1S 2.3, 10; Sal 58.11; Mt 7.1; Jn 16.8-11; Hch 24.25; Ro 2.2-16; Ap 20.11-15). Bojoca cʉ̃ja ca tiirije (Ex 23.6-8; Lv 19.15; Dt 16.18-20; Pr 24.23). Cristo cʉ̃ ca tiirije (Mt 25.31-46; Jn 5.22, 27-30; Hch 17.31; 2Ti 4.1).
JUNTA SUPREMA: Judíosꞌre ca jʉo niirã setenta y uno peti niiupa. Jĩcãrã paia, ʉparã, fariseos, Moisés cʉ̃ ca doti cũuriquere ca jʉo buerã, aperã saduceos, niiupa. Cʉ̃jare ca dotigʉ pea paia wiogʉ niiupi. Judíos cʉ̃ja ca bii niirijere ĩa nʉnʉjeeri maja, añuro petira Ʉmʉreco Pacʉre tii nʉcʉ̃ bʉorique maquẽre ca ĩa nʉnʉjeerã niiupa (Mt 5.22; 26.59; Mc 15.1; Jn 11.47; Hch 5.21).
L
LANA: Yʉta wecʉa poa, juti juarique (Sal 147.16; Pr 31.13; Is 1.18).
LAUREL: Yucʉgʉ ca pũu jʉti añuricʉ, baarique jãa ayiarique. Griegos, to biri romanos, ũmaariquere bʉaro tiirucuquĩupa. To biri ca ũma ametʉa wapa taagʉre laurel mena tiirica betore cʉ̃re tiicojoupa. Eperique mena ĩi cõoñari cʉ̃ ca wederique (2Ti 4.8; Stg 1.12; 1P 5.4; Ap 2.10).
LADRÓN: Jee dutiri majʉ (Mt 6.20; 21.13; Lc 10.30; 11.33; 18.11; Jn 10.1; 2Co 11.26; 1P 4.15). Jesucristo nemo cʉ̃ ca doopere cʉ̃ ca ĩi cõoñarica wãme (1Ts 5.2; Ap 3.3; 16.15).
LEGIÓN: Uwamarã romanos jĩcã puna macãrã 6,000 niiupa. Cʉ̃jare to biro wãmeo tiiupa. Ca wãtĩa jãa ecoricʉ cãa to birora wãme cʉtiupi, cʉ̃re paʉ wãtĩa cʉ̃ja ca niiro macã (Mc 5.9; Lc 8.30).
LEVADURA: Trigo wetare ayiaricaro ca jʉo wauarije (Ex 12.15-20; Lv 2.4-5; Mt 13.33; 26.17; 1Co 5.6). Teere cʉ̃ ca ĩi cõoñarique (Mt 16.6, 11-12; 1Co 5.7).
LEVÍ: Jacob macʉ̃ (Gn 29.34; 49.5-7; Ex 6.16; He 7.5, 9; Ap 7.7). Jesús buegʉ (Mc 2.14-17). Ñucã cʉ̃ra Mateo wãme cʉtiupi (Mt 9.9).
LEVITAS: Leví yaa puna macãrã, Ʉmʉreco Pacʉ yaa wiipʉre paiare ca pade nemorã ca niiricarã (Ex 6.16-27; Nm 1.47-53; Lc 10.32; Jn 1.19; Hch 4.36).
LEY: Doti cũurique. To biro tii mʉa nʉcãrucuma ĩi cũurique. Israelitas cʉ̃ja ca tii nʉnʉjeerique (Ex; Lv; Nm; Dt). Ñañarije mani ca tiirijere ca ametʉene majitirije (Hch 13.38-39; Ro 3.21-31; Gá 2.16–4.7; Ef 2.15). Cristo cʉ̃ ca doti cũurique (Mt 5.17-48; Ro 8.2; 1Co 9.21; Gá 6.2; Stg 1.25; 2.12).
LOBO: Buu yairo (Is 11.6; 65.25). Bojocarena ĩi cõoñagʉ cʉ̃ ca ĩirique (Gn 49.27; So 3.3; Mt 7.15; 10.16; Lc 10.3; Jn 10.12; Hch 20.29).
LUGAR SANTÍSIMO: Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca bojoca cʉti niiri jawi. Israelitas yaa wii Ʉmʉreco Pacʉ yaa wiipʉre niiupa tii jawi (Ex 26.33, 34; He 9.3-5, 8; 8.12; 10.19).
LEÓN: Yai jũagʉ, cʉ̃ amʉtuture ca poa ñapõ cʉtigʉ (Gn 49.9; Nm 24.9; 1R 13.24; 2R 17.25; Dn 6.20). Wãtĩre ĩi cõoñagʉ cʉ̃ ca ĩirique (2Ti 4.17; He 11.33; 1P 5.8; Ap 4.7; 5.5).
M
MAESTROS DE LA LEY: Doti cũuriquere ca bue majiorã. Ʉmʉreco Pacʉ wederiquere ca buerã. Doti cũuriquere ca bue majiorã cʉ̃ja ca tiirijere Jesús cʉ̃ ca wederique (Mt 23.1-36).
MANÁ: Israelitas ca yucʉ maniri yepapʉre cuarenta cʉ̃mari peti waa nʉnʉa waarã cʉ̃ja ca baarique (Ex 16.35). Ca yucʉ maniri yepa Sin macã yepare niirã israelitas baarique mani mairã cʉ̃ja ca wede pairo Ʉmʉreco Pacʉ, ʉmʉreco tutipʉ maquẽ baarique cʉ̃jare tiicojoquĩupi (Ex 16.4). Ñucã teere jʉtirã cʉ̃ja ca wede paicã pacaro Canaán yepa cʉ̃ja ca ea waaropʉ duwi yerijãaupa maná (Jos 5.12; Jn 6.31-33; He 9.4; Ap 2.17).
MANDAMIENTO: Dotirique. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca doti cũurique (Gn 2.17; 9.4; Mt 5.19-48; 15.3-4; 19.17; Lc 1.6; 6.9; Ro 7.8-13; Ef 2.15; Ap 12.17). Doti cũurique ca jʉo nii majuropeerije (Mt 22.34-40; Ro 13.9-10). Cristo cʉ̃ ca doti cũurique (Mt 5.21-48; Jn 13.34; 14.15; 15.10-12; 1Co 7.10-11; 14.37; 1Jn 4.21).
MARFIL: Elefante upi. Ca bayirije, botirije ca niirije (1R 10.18; 2Cr 9.17; 1R 22.39; Sal 45.8; Am 3.15; 6.4).
MÁRMOL: Ʉ̃tã ca bayirije peti ca niirije (1Cr 29.2; Ct 5.15; Ap 18.12).
MATEO: Jesús buegʉ. Añurije Queti ca nii jʉori tutire ca owaricʉ (Mt 9.9-13; Mc 2.14; Lc 5.27-32). Cʉ̃ra Leví wãme cʉtimi.
MATRIMONIO: Amo jiarique. Nʉmo cʉtirique. Manʉ cʉtirique (Gn 2.24; Dt 7.3; Mt 19.3-12; 22.24-28; Ro 7.2-3; 1Co 7.1-16; Col 3.18-19; 1Ti 4.3; 5.14; 1P 3.1-7). Cristo, cʉ̃re ca tʉo nʉnʉjeerã mena cʉ̃ ca biirijere ĩi cõoñarique (2Co 11.2; Ef 5.23; Ap 21.9).
MESÍAS: Hebreo wederique menara, “Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca ami dica wooricʉ” ĩirʉgaro ĩi; griego wederique mena peera “Cristo” ca ĩirore biro (Jn 1.41; 4.25).
MILAGRO: Ca ĩa ñaaña manirije ʉnopʉ tii bau niirique. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca tiirique (Jos 6; 10.12-14). Elías cʉ̃ ca tiirique (2R 17.8-24). Eliseo cʉ̃ ca tiirique (2R 2.19-25). Jesús cʉ̃ ca tiirique. Bojocapʉre ca niirã wãtĩare cʉ̃ ca cõa wienerique (Mt 8.28-34; 9.32-34; Mc 1.25-28). Ca diarique cʉtirãre cʉ̃ ca catiorique. Ca cami boarã (Mt 8.1-4; Lc 17.11-19). Ca wiorique diago (Mt 8.14-15). Ca bii yairicarãpʉrena cʉ̃ ca catiorique (Mt 9.18-19, 23-26; Lc 7.11-17; Jn 11.1-44).
MIRRA: Arabia yepa maquẽ añuro ca jʉti añurije (Mt 2.11; Jn 19.39). Ʉco, ca punirijere ca yʉjʉorije (Mc 15.23).
MISERICORDIA: Ĩa mairique. Boo paca ĩarique. Añuri wãme tiirique. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca tiirije (Lc 1.50, 54, 78; Ro 15.9; Ef 2.4; 1P 1.3). Cristo cʉ̃ ca tiirije (1Co 7.25; Jud 21).
MOISÉS: Israel yaa puna macʉ̃ Leví pãrami, egipcio ñañaro cʉ̃ja ca doti epe yaiorã israelitasꞌre cʉ̃ jee wienejato ĩigʉ, Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca jʉoricʉ niiupi (Ex 3–4; Mt 17.3-4; Jn 1.17, 45; 3.14; Hch 7.20-44; 1Co 10.2; He 3.1-6; 11.23-28).
MOSTAZA: Mʉno ape cõroacã ape cʉti pacaro Galilea yepara nucũricaro jotoa cõro emʉaricʉ bʉcʉaupe. Ñucã baarique ayiarique, ʉco, niiupe. Ʉmʉreco Pacʉ yeere wedegʉ tiigʉ menara ĩi cõoñaupi Cristo (Mt 13.31; Mc 4.31; Lc 13.19; 17.6; 17.20).
MUERTE: Bii yairique. Bii yairique ca bii ame pea jʉorique (Gn 2.17; 3.19; Jn 8.44; Ro 5.12, 17; 6.23; 1Co 15.21-22; He 2.14). Bii yairi jiropʉ biirique (Sal 6.5; 49.17; He 9.27). Ñañarije mani ca tiirije jʉori caticã pacagʉ Ʉmʉreco Pacʉ peera ca bii yairicʉre biro mani ca niirije (Ef 2.1; Col 2.13).
N
NIEVE: Oco ca bʉʉrique upa monari ca ñaarije (Job 37.6; Sal 51.7; 148.8; Mt 28.3).
O
OBEDECER: Tʉo nʉnʉjeerique. Yʉʉ nʉnʉjeerique (Mt 8.27; Mc 1.27; Lc 17.6; Hch 5.29, 32; He 5.9; Stg 3.3; 1P 1.2; 3.6).
OBISPO: Paia ʉpʉ. Griego wederique mena “episkopos” cʉ̃ja ca ĩiriquera, obispo ĩiupa. Cristore ca tʉo nʉnʉjeerãre ca jʉo niirãre ĩi (Hch 20.28; Fil 1.1; Tit 1.7; 1P 2.25).
OLIVO: Ote yucʉ, ca dicarena baarique jãa ayiarique ʉje jeecuma (Gn 8.11; Jc 9.8; Sal 52.8; Mt 21.1). Judíosꞌre ca bii cõoñaricʉ (Ro 11.17).
ORACIÓN: Juu buerique. Ʉmʉreco Pacʉre tii nemorique jãirique (Mt 5.44; 6.5, 9; Ro 1.9; 1Co 7.5; 2Co 1.11; 1P 3.7; 4.7; Ap 5.8).
OSCURIDAD: Ca naitĩarije. Ñañarije ca tiirã Cristore ca tʉo nʉnʉjeetirã ca naitĩaropʉ ca niirãre biro ca niirãre ĩiro ĩi ñucã (Mt 4.16; Jn 1.5; Ro 13.12-13).
OVEJAS: Yʉta wecʉa metãrãacã. Judíos cʉ̃ja ca ecarã. Ʉmʉreco Pacʉre tii nʉcʉ̃ bʉorã cʉ̃ja ca joe mʉenerucuricarã (Gn 30.31-40; Lv 5.15; Mc 6.34; Jn 1.36; 5.2; 10.3-4, 16, 26; Hch 8.32; Ro 8.36; He 13.20; 1P 2.25).
P
PADRE: Mani pacʉ (Gn 2.24; 9.22-23; Mt 10.37). Ʉmʉreco Pacʉre ĩirica wãme (Dt 32.6; Is 63.16; Mt 23.9). Jesús, Ʉmʉreco Pacʉre cʉ̃ ca ĩirica wãme (Mt 11.25-27; Ro 1.7; 8.15; 1Jn 3.1).
PAGANO: Israel yaa pooga macãrã méé ca niirã, Ʉmʉreco Pacʉre ca majitirã (Jc 14.3; Mt 4.15; 1Co 5.1).
PASCUA: Israelitas, Egipto cʉ̃ja ca witirica rʉmʉre tʉgoeñarã cʉ̃ja ca tiiri boje rʉmʉ (Ex 12.1-28; Mt 26.2, 19; Lc 22.1, 15). Cristore ca tʉo nʉnʉjeerã cʉ̃ja ca tiirije (1Co 5.7).
PASTOR: Oveja coteri majʉ (Gn 26.20; Lc 2.8-20). Ʉmʉreco Pacʉrena ca ĩiri wãme (Sal 23.1; Is 40.11). Cristore ca ĩiri wãme (Mt 25.32; 26.31; Jn 10.1-18; He 13.20). Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerãre ca jʉo niirã cãare to birora ĩi (Hch 20.28; Ef 4.11).
PECADO: Ñañarije tiirique. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca dotitirijerena tiirique (Ex 32.31). Ñañarije tiitiupi Jesús (Jn 8.46; 2Co 5.21; He 4.15). Ñañarije tiirique ati yepare ca bii ame pea jʉorique (Gn 3; Ro 5.12-21; 7.7-25; Stg 1.13-15). Ñañarije tiirique ca bate nʉcã waarique (Ro 1.18–3.20; 1Jn 1.8). ¿Ñee to niiti ñañarije tiirique? (Jn 8.24; 16.9; 1Co 15.56). Ñañarije tiiriquere ametʉene ecorica wãme (Jn 1.29; 1P 2.24; 1Jn 1.7; Ap 1.5).
PENTECOSTÉS: Israelitas, cʉ̃ja ote ca bʉcʉa yapanori tabere cʉ̃ja ca tiiri boje rʉmʉ. Cʉ̃ja ote ca bʉcʉa yapano earo, Ʉmʉreco Pacʉre “Añu majuropeecã” ĩirã cʉ̃ja ca tiiri boje rʉmʉ niiupa (Ex 23.16; 34.22; Lv 23.15-21). Wãma cuu peera, Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerãre Añuri Yeri cʉ̃ ca ñaajãa earica rʉmʉre tʉgoeñarã cʉ̃ja ca tiiri boje rʉmʉ nii yua (Hch 2.1-11; 20.16; 1Co 16.8).
PERDONAR: Ameri wede quenorique. Ñañarije manire cʉ̃ja ca tiirijere acoborique. Bojoca ñañarije mani ca tiirijere Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca ametʉenerije (Ex 34.7, 9; Mt 6.12; 9.1-8; Mc 1.4; Lc 1.77; 7.36-50; 1Jn 1.9). Ñañarije mani ca tii bui cʉtiriquere ametʉenerʉgʉ Jesús cʉ̃ ca bii yairique (Mt 26.28; Ef 1.7; He 10.12-18). Ñañaro mani ca ameri tiirijere wederique quenorique (Dt 15.1-3; Mt 6.14-15; 18.21-22).
PERLA: Ʉ̃tã botiri sãrari añuri bʉdagaari, dia pairiya macãrã jʉ̃a cooripʉre ca jeeñarije nii. Ca wapa cʉtirije nii (Job 28.18; Mt 7.6; 13.46; 1Ti 2.9; Ap 21.21).
PERSECUCIÓN: Ñañaro cʉ̃ja ca biro tiirique, ñañaro tiirʉga nʉnʉjeerique (Sal 7.1-2; 109.16; Lc 21.12; Jn 15.20; Hch 8.1; Gá 1.13; 2Ti 3.12).
PILATO: Poncio Pilato. Romano bojocʉ. Jesús cʉ̃ ca niiri tabere Judea, Samaria, Idumea yepari ʉpʉ niiupi. Jesúsꞌre cʉ̃ja ca jĩari tabere niiupi (Mt 27.1-66; Lc 3.1; 13.1; Jn 18.28–19.38).
PLENITUD: Ca niipeticãrije. Ca nii peoticã cojogʉ Ʉmʉreco Pacʉ (Sal 24.1; Jn 1.16; 1Co 10.26; Ef 1.23; 3.19; 4.13; Col 1.19; 2.9).
PODEROSO: Doti majirique. Do biro ca tiiya manigʉ. Niipetirijepʉre ca tii majigʉ. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca doti tutuarije (Mt 22.29; Lc 1.35, 51; Ro 1.16, 20; 1Co 1.24-25; Ef 1.19-21; 1P 1.5). Cristo cʉ̃ ca doti tutuarije (Lc 4.36; Ro 1.4; 2Co 12.9). Añuri Yeri cʉ̃ ca doti tutuarije (Lc 4.14; Hch 1.8). Cʉ̃ buerãre doti tutuarique Jesús cʉ̃ ca tiicojorique (Lc 9.1; 1Co 12.10).
PRISIÓN: Tia cũurique. Tia cũurica wii. Ñeerique. Juan Bautistare cʉ̃ja ca tiirique (Mt 11.2). Jesúsꞌre cʉ̃ja ca tiirique (Mt 26.47-56). Jesús buerãre cʉ̃ja ca tiirique (Hch 5.17-42). Pedrore cʉ̃ja ca tiirique (Hch 12.1-17). Pablore cʉ̃ja ca tiirique (Hch 16.23-40).
PROFETA: Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca ĩirijere bojocapʉre wederi majʉ (Gn 20.7; Dt 18.15; Mt 1.22; 21.11; 22.40; Lc 1.76; 7.36-50; Jn 1.21; Ro 1.2). Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca ĩirije méére ca biipere wede jʉgueri majʉ (Dt 13.1-5; Jer 23.21-32; Mt 7.15; 2P 2.1; 1Jn 4.1; Ap 13.11-12).
PRÓJIMO: No ca boogʉ manire ca tii nemogʉ ʉno. Ñucã no ca boogʉ mani ca tii nemogʉ ʉno. Mani pʉto macʉ̃ (Ex 20.16-17; Lv 19.17-18; Dt 15.2; Mt 5.43; 19.19; Mc 12.31; Lc 10.27, 29; Ro 13.9; Gá 5.14; Stg 2.8; He 8.11).
PURIFICAR: Ñañarijere coerique. Ca amori jujurijere uwa coerique. Judíos, Ʉmʉreco Pacʉ yeere tiirʉgarã jʉguero cʉ̃ja ca uwa coerucurique. Mani ca ñañarijere Cristo cʉ̃ díi mena cʉ̃ ca coerique (Mc 1.44; Lc 2.22; Jn 2.6; Hch 21.26; Ef 5.26; He 10.12; 1Jn 3.3).
Q
QUEBRAR: Peerique, paa peerique, paa waarique (Ex 32.19; 34.13; Is 30.14; 42.3; Mt 12.20; Jn 19.31).
QUERUBÍN: Ʉmʉreco Pacʉ pʉto macãrã. Ʉmʉreco Pacʉre queti wede bojari maja ʉparã ca quedʉpʉri cʉtirã. (Gn 3.24; Ex 25.17-22; 1S 4.4; Sal 18.10; 99.1; Is 6.2; Ez 1.5-14, 21-28; 10.3, 20-21; 41.8, 18-20; He 9.5).
R
RAHAB: Ʉmʉa epe wapa taari majo, Jericó macõ, ĩa dutiri maja israelistas Josué cʉ̃ ca tiicojoricarãre ca yaiorico niiupo (Jos 2; 6.17; Mt 1.5; He 11.31; Stg 2.25).
REDENCIÓN: Wapa tii wienerique. Ametʉenerique. Cristo cʉ̃ ca tiirique (Lc 21.28; Ro 3.24; 1Co 1.30; 6.20; 7.23; Ef 1.7, 14; Col 1.13-14; He 9.12; 2P 2.1; Ap 5.9).
REGRESO DEL SEÑOR: Jesucristo cʉ̃ ca tua doope (Mt 16.27-28; 24.23–25.46; Jn 14.35.4; Hch 1.11; 1Co 15.23; 1Jn 2.28; Ap 1.7).
REINO DE DIOS: Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca doti niiri tabe. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca doti niirije (Mt 3.2; 13.3-8; 13.33; Mc 12.34; Lc 1.33; Jn 3.3; Hch 1.3; 19.8; Ro 14.17; Gá 5.21; Ef 5.5; Ap 12.10).
REINO DE LA MUERTE: Bii yairiquere ca doti niiri tabe. Bii yairique (Mt 11.23; 16.18; Lc 16.23; Ap 1.18; 6.8; 20.13-14).
RESURRECIÓN: Ca bii yairicʉpʉra cati tuarique (Mt 22.23; Lc 14.14; Jn 5.28-29; Hch 1.22; Ro 1.4; 1Co 15.12; Fil 3.10, 11; 2Ti 2.18; He 6.2; 11.35).
REY: Wiogʉ. Jĩcã yepare ca doti niigʉ. Ʉmʉreco Pacʉ (1Cr 16.31; 1Ti 1.17; 6.15). Jesucristo (Mt 21.5; 25.34, 40; Jn 1.49).
S
SÁBADO: Judíos cʉ̃ja ca yerijãari rʉmʉ (Mt 12.1-14; Mc 1.21). Ʉmʉreco Pacʉ ati yepare tii yapano eagʉ yerijãa, yʉre ĩi nʉcʉ̃ bʉorica rʉmʉ niirucu, cʉ̃ ca ĩirica rʉmʉ niiupa (Gn 2.2-3). Israelitas cʉ̃ja ca tii jʉo doorica wãme peera yerijãarica rʉmʉ nii jʉo viernes naiori tabe muipũ cʉ̃ ca ñaajãa waari tabere biicãri, ape rʉmʉ ca naiori tabepʉ peti (Lc 23.54; Jn 20.31).
SACERDOTE: Pai. Paia, Aarón pãramerã (Ex 28–29; Nm 18). Paia, weericarãre ca tii nʉcʉ̃ bʉorã (1R 12.32; 2R 11.18; Hch 14.13). Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerã paia cʉ̃ja ca nii eape (1P 2.5, 9; Ap 1.6; 5.10; 20.6).
SACRIFICIO: Judíos, cʉ̃ja ca ñañarijere cʉ̃ ametʉenejato ĩirã waibʉcʉ jĩari Ʉmʉreco Pacʉre cʉ̃ja ca tiicojo nʉcʉ̃ bʉorique (Ex 24.4-8; 1R 3.15; Mt 9.13; 12.7; He 10.1). Ʉmʉreco Pacʉre ca majitirã cʉ̃ja ca tiicojo nʉcʉ̃ bʉorije (2R 10.24; Os 11.2; Hch 14.13, 18; 1Co 10.20). Cristore ca tʉo nʉnʉjeerã cʉ̃ja ca tiicojo nʉcʉ̃ bʉorije (Ro 12.1; Fil 2.17; 4.18; 1P 2.5).
SADUCEOS: Paia. Judíosꞌra nii pacarã, Jesús cʉ̃ ca niiri cuure fariseosꞌre biro méé ca tʉgoeñarã niiupa (Mt 3.7; 16.1, 12; 22.23-33; Hch 4.1; 23.6-8).
SALOMÓN: David macʉ̃. Israel yepa wiogʉ, bʉaro ca majigʉ ca niiricʉ (2S 12.24-25; Pr 1.1; Mt 1.6-7; 6.29; 12.42; Hch 7.47).
SALVADOR: Ametʉeneri majʉ. Ʉmʉreco Pacʉ (Sal 24.5; 25.5; Is 60.16; Jer 14.8; Os 13.4; Lc 1.47; 1Ti 2.3-4; Jud 25). Jesucristo (Lc 2.11; Jn 4.42; Hch 5.31; Ef 5.23; Fil 3.20; 2P 1.1, 11).
SALVACIÓN: Ametʉarique. Uwiorije ca biiri tabere Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca ametʉenerije (Sal 6.4; 56.13; Is 25.9). Diarique cʉ̃ ca ametʉenerique (Mt 8.25; Mc 3.4). Ñañarije mani ca tii bui cʉtirijere cʉ̃ ca ametʉenerije (Mt 1.21; Ro 1.16; 10.10; Ef 2.5). To birora mani ca caticõa niipere ĩigʉ cʉ̃ ca ametʉenerije (Mt 10.22; Mc 16.16; Jn 3.17; Hch 4.12; He 5.9).
SAMARIA: Israel yepare ca nii majuropeeri macã niiupa. Samaria macãrã israelitas pãramerãra cʉ̃ja ca nii pacaro, aperã judíos pea israelitas méére biro cʉ̃jare ĩacãupa (Mt 10.5; Lc 9.51-56; Jn 4.1-42; Hch 1.8; 8.4-25; 9.31; 15.3).
SANTO: Ca ñañarije manigʉ. Ʉmʉreco Pacʉ (Lv 11.44-45; Sal 22.3; Mt 6.9; Lc 1.49; Jn 17.11; 1P 1.15; Ap 4.8). Jesucristo (Mc 1.24; Lc 1.35; Jn 6.69; 17.19; Hch 3.14; Ap 3.7). Jesús buerã, Ʉmʉreco Pacʉ yaarã Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerã (Jn 17.17; Hch 9.13, 32; Ro 1.6-7; 8.27; 1Co 1.2; Ef 1.4; 1P 1.15-16; Ap 5.8).
SATANÁS: Wãtĩa wiogʉ. Ñañagʉ, ñañarije wiogʉ wãme. Wedejãari majʉ (1Cr 21.1; Mt 4.10; 12.26; Lc 10.18; 1Co 5.5; Ap 12.9).
SEPULCRO: Maja ope. Hebreo wederique mena Seol, ca bii yairicarã cʉ̃ja ca niiri tabe. Tĩrʉmʉpʉ macãrã israelitas, tii tabere, “Ati yepa jupeapʉre bʉaro ca naitĩari tabe niicu,” ĩi tʉgoeñarucuquĩupa (Job 10.21-22; Sal 63.9). Tii yepa ca wedeya maniri yepapʉra (Sal 115.17) ca bii yairicarã jĩcã wãme ʉno peerena pade, Ʉmʉreco Pacʉre ĩi nʉcʉ̃ bʉo, tiiticãcuma (Sal 30.9; 88.4-6, 10-12; Is 38.18-19). Jiro jañuripʉra o biirije cʉ̃ja ca ĩi tʉgoeñamirique, ati ʉmʉreco ca petiri tabepʉre ca bii yairicarã cati tuarucuma ñucã, cʉ̃ja ca ĩi tʉgoeñarije mena wajoaupa (Dn 12.1-3). Wãma cuupʉra yua “Bii yairi jiro Ʉmʉreco Pacʉ pʉto pee waarique niirucu,” ĩicã (2Co 5.8). “Niipetirãpʉra Ʉmʉreco Pacʉ pʉto cʉ̃ja ca eacoa pacaro, cʉ̃re ca tʉo nʉnʉjeerã wado cʉ̃ pʉto tuarucuma,” ĩi (Jn 1.12; 5.24), “Cʉ̃re ca tʉo nʉnʉjeetiricarã ñañaro biirica tabe pee waarucuma,” ĩi (Sal 9.17; Ap 21.8).
SERAFÍN: Ape wãme querubín. Ʉmʉreco Pacʉ pʉto macãrã, peca ca ʉ̃ʉ nʉcʉ̃ri punare biro ca biirã (Is 6.1-7)
SERPIENTE: Aña (Mt 7.10; Mc 16.18; 1Co 10.9). Pino. Edénꞌpʉ cʉ̃ ca biirique (Gn 3.1-15). Bojoca catigʉ niiriquere ca bii cõoñagʉ (Mt 10.16). Ñañarijere ca bii cõoñagʉ (Mt 23.33). Wãtĩrena ca bii cõoñagʉ (2Co 11.3; Ap 12.9; 20.2).
SINAGOGA: Judíos cʉ̃ja ca nea poo juu bueri wii (Mt 4.23; 10.17; 12.9; Mc 1.39; 6.2; Lc 4.16; 7.5; 21.12; Jn 9.22; 12.42; 16.2; Hch 6.9; 9.20; 13.5; 17.17; 18.4; 19.8; Ap 2.9; 3.9).
SIÓN: Jerusalén macãrã to biirije wãme cʉticã, ñucã tii macã ca niiri buuro cãa to birora wãme cʉticã, bii (2S 5.7; Sal 2.6; Mt 21.5; Jn 12.15; Ro 9.33).
SODOMA, GOMORRA: Ñañarije ca tiirã yaa macãri ca niirique. Gn 10.19; 13.10; 18.20–19.5; Is 1.10-17; 3.9; Jer 23.14; Ez 16.49; Mt 10.15; 11.23-24; Ro 9.29; 2P 2.6-7; Jud 7; Ap 11.8.
SUMO SACERDOTE: Paia wiogʉ ca nii majuropeegʉ. Anás (Lc 3.2; Jn 18.13, 24; Hch 4.6). Caifás (Mt 26.3, 57-66; Lc 3.2). Ananías (Hch 23.2-5; 24.1). Jesucristo (He 2.17; 3.1; 6.20; 8.1-2).
T
TEMPLO: Ʉmʉreco Pacʉ yaa wii. Ʉmʉreco Pacʉre ĩi nʉcʉ̃ bʉorica wii (Sal 5.7; 48.9). Cʉ̃ yee añurije quetire wederica wii (Jn 7.14–8.59). Jesucristore ca tʉo nʉnʉjeerãrena ĩi cõoñarica wãme (1Co 3.16-17; 6.19; 2Co 6.16; Ef 2.21; Ap 3.12).
TRANSFIGURACIÓN: Baurique wajoarique. Jesús cʉ̃ ca biirique (Mt 17.1-13; Mc 9.2-13; Lc 9.28-36; 2P 1.16-18).
TRAMPA: Ca bii ditorije. Tii buiyeerique. Yoo yuerique (Jer 5.26; Ro 11.9).
TRIGO: Upagaari ca dica cʉtirije, wãñiari cʉ̃ja ca pan queno baarije.
TRONO: Wiogʉ cʉ̃ ca duwiri cũmuro. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca doti duwiri cũmuro (Sal 45.6; 103.19; Jer 3.17; Mt 5.34; Hch 2.30; 7.49).
V
VIDA: Catirique (Mt 9.18; Lc 16.25; Hch 17.25; He 3.12). Ʉmʉreco Pacʉ, catirique ca tiicojogʉ (Sal 36.9). Catirique maquẽre Cristo cʉ̃ ca wederique (Jn 11.25; Ro 5.10; 2Co 4.10-11). Cristore ca tʉo nʉnʉjeegʉ wãma catirique cʉ̃ ca cʉorije (Ro 6.4).
VIDA ETERNA: To birora caticõa niirique. Bii yairo jiropʉ cãare to birora caticõa niirique (Jn 5.24; Ro 2.7; 5.21; 6.22-23; 1Jn 2.25; Jud 21).
VINAGRE: Ote oco ca piyarije baarique jãa ayiarique. Ʉje oco ca piyarije (Mt 27.34, 48; Mc 15.36; Jn 19.29; Lc 23.36).
VIRGEN: Ʉmʉ mena ca nii ñaatigo (Ex 22.16-17; Mt 1.23; Lc 1.27). Ʉmʉ mena ca nii ñaatigo mena ĩi cõoñarica wãme (2Co 11.2; Ap 14.4).
VIUDA: Ca manʉ bii yai weo ecorico (Ex 22.22; Lv 21.14; Mc 12.40, 41; 1Co 7.8-9; 1Ti 5.3-10; Stg 1.27).
VOLUNTAD: Mani ca boori wãme. Ʉmʉreco Pacʉ cʉ̃ ca boori wãme (Sal 143.10; Mt 6.10; 11.25-26; 26.42; Jn 6.39-40; Hch 22.14).
Y
YELMO: Come sapewa, apeyea waibʉcʉ quejero mena tiirica cooro, uwamarã romanos cʉ̃ja ca pejarique niiupa (1S 17.5; Is 59.17; Ef 6.17; 1Ts 5.8).
YAHVÉ: Ʉmʉreco Pacʉrena “Ʉpʉ” ĩirã cʉ̃ja ca ĩirica wãme (Gn 2.4; 4.26; Ex 3.14-15).
YO SOY: Ʉmʉreco Pacʉ wãme (Ex 3.14). Jesucristo, cʉ̃ majurope ĩigʉ cʉ̃ ca ĩirica wãme (Jn 4.25-26; 6.20, 35, 48, 51; 8.12; 10.7, 9, 11, 14-15; 11.25; 14.6; 15.1, 5).
Z
ZACARÍAS: Berequías macʉ̃ (Zac 1.1; Mt 23.35). Juan Bautista pacʉ (Lc 1.5-25, 40, 62-64, 67-79). Aperã (2R 14.29; 1Cr 9.21).
ZARANDEAR: Yaye baterique. Yijerique (Am 9.9; Lc 22.31).